๑. จกฺกวตฺติราชสุตฺตวณฺณนา

๙๙๗. โสตาปตฺติสํยุตฺตสฺส ปฐเม กิญฺจาปีติ อนุคฺคหครหเณสุ นิปาโต. จตุนฺนญฺหิ มหาทีปานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ อนุคฺคณฺหนฺโต จตุนฺนญฺจ อปายานํ อปฺปหีนภาวํ ครหนฺโต สตฺถา ‘‘กิญฺจาปิ, ภิกฺขเว, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จตุนฺนํ ทีปานนฺติ ทฺวิสหสฺสทีปปริวารานํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ. อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาโว อิสฺสริยํ, อธิปติภาโว อาธิปจฺจํ, อิสฺสริยํ อาธิปจฺจํ เอตสฺมึ รชฺเช, น เฉทนเภทนนฺติ อิสฺสริยาธิปจฺจํ. กาเรตฺวาติ เอวรูปํ รชฺชํ ปวตฺตาเปตฺวา. กิญฺจาปิ, ภิกฺขเว, อริยสาวโกติ เอตฺถ อนุคฺคหปสํสาสุ นิปาโต. ปิณฺฑิยาโลเปน หิ ยาปนํ อนุคฺคหนฺโต จตุนฺนญฺจ อปายานํ ปหีนภาวํ ปสํสนฺโต สตฺถา ‘‘กิญฺจาปิ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นนฺตกานีติ อนนฺตกานิ. เตรสหตฺโถปิ หิ วตฺถสาฏโก ทสจฺเฉทนโต ปฏฺฐาย นนฺตกนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ.

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. โส ปนายํ ปสาโท กึ เอโก, อเนโกติ? เอโกว, โส มคฺเคน อาคตปฺปสาโท. เยสุ ปน วตฺถูสุ อปุพฺพํ อจริมํ รุหติ, เตสํ วเสน ‘‘พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทนา’’ติอาทินา นเยน ติธา วุตฺโต. ยสฺมา จ เอโก, ตสฺมาว นินฺนานากรโณ โหติ. อริยสาวกสฺส หิ พุทฺเธเยว ปสาโท จ เปมญฺจ คารวญฺจ มหนฺตํ, น ธมฺเม วา สงฺเฆ วา, ธมฺเมเยว วา มหนฺตํ, น พุทฺเธ วา สงฺเฆ วา, สงฺเฆเยว วา มหนฺตํ, น พุทฺเธ วา ธมฺเม วาติ เอตํ นตฺถิ. อิติปิ โส ภควาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาเนว.

อริยกนฺเตหีติ อริยานํ กนฺเตหิ ปิเยหิ มนาเปหิ. ปญฺจ หิ สีลานิ ภวนฺตรคตาปิ อริยา น โกเปนฺติ, เอวํ เตสํ ปิยานิ. ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อขณฺเฑหีติอาทิ สทิสวเสน วุตฺตํ. มุขวฏฺฏิยญฺหิ ฉินฺเนกเทสา ปาติ ขณฺฑาติ วุจฺจติ, มชฺเฌ ภินฺนา ฉิทฺทาติ, เอกสฺมึ ปเทเส วิสภาควณฺณา คาวี สพลาติ, นานาพินฺทุจิตฺตา กมฺมาสาติ, เอวเมว ปฏิปาฏิยา อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา ภินฺนํ สีลํ ขณฺฑํ นาม, มชฺเฌ ภินฺนํ ฉิทฺทํ, ยตฺถ กตฺถจิ ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วา ปฏิปาฏิยา ภินฺนตฺตา สพลํ, เอกนฺตรํ ภินฺนํ กมฺมาสํ. เตสํ โทสานํ อภาเวน อขณฺฑาทิตา เวทิตพฺพา. ภุชิสฺเสหีติ ภุชิสฺสภาวกเรหิ. วิญฺญุปฺปสตฺเถหีติ พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสํสิเตหิ. อปรามฏฺเฐหีติ ‘‘อิทํ นาม ตยา กตํ, อิทํ วีติกฺกนฺต’’นฺติ เอวํ ปรามสิตุํ อสกฺกุเณยฺเยหิ. สมาธิสํวตฺตนิเกหีติ อปฺปนาสมาธึ อุปจารสมาธึ วา สํวตฺเตตุํ สมตฺเถหิ.