๑๐. สฬวคฺโค

๑. อทนฺตอคุตฺตวณฺณนา

๙๔. สฬวคฺคสฺส ปฐเม อทนฺตาติ อทมิตา. อคุตฺตาติ อโคปิตา. อรกฺขิตาติ น รกฺขิตา. อสํวุตาติ อปิหิตา. ทุกฺขาธิวาหา โหนฺตีติ เนรยิกาทิเภทํ อธิกทุกฺขํ อาวหนกา โหนฺติ. สุขาธิวาหา โหนฺตีติ ฌานมคฺคผลปเภทํ อธิกสุขํ อาวหนกา โหนฺติ. อธิวหาติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ.

สเฬวาติ ฉ เอว. อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉตีติ เยสุ อายตเนสุ สํวรวิรหิโต ทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุนฺติ เย เตสํ อายตนานํ สํวรํ วินฺทึสุ ปฏิลภึสุ. วิหรนฺตานวสฺสุตาติ วิหรนฺติ อนวสฺสุตา อตินฺตา.

อสาทิตญฺจ สาทุนฺติ อสฺสาทวนฺตญฺจ มธุรญฺจ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเขติ สุขผสฺสญฺจ ทุกฺขผสฺสญฺจาติ อิทํ ผสฺสทฺวยํ อุเปกฺเข, อุเปกฺขาเมเวตฺถ อุปฺปาเทยฺยาติ อตฺโถ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโขติ วา ปาโฐ, ผสฺสเหตุกํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโข, สุเข อนุโรธํ ทุกฺเข จ วิโรธํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก ภเวยฺยาติปิ อตฺโถ. อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺโธ เกนจีติ เกนจิ สทฺธึ เนว อนุรุทฺโธ น วิรุทฺโธ ภเวยฺย.

ปปญฺจสญฺญาติ กิเลสสญฺญาย ปปญฺจสญฺญา นาม หุตฺวา. อิตรีตรา นราติ ลามกสตฺตา ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺตีติ ปปญฺจยมานา วฏฺฏํ อุปคจฺฉนฺติ. สญฺญิโนติ สสญฺญา สตฺตา. มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพนฺติ สพฺพเมว ปญฺจกามคุณเคหนิสฺสิตํ มโนมยํ วิตกฺกํ. ปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา นีหริตฺวา. เนกฺขมฺมสิตํ อิรียตีติ ทพฺพชาติโก ภิกฺขุ เนกฺขมฺมสิตํ อิริเยน อิรียติ.

ฉสฺสุ ยทา สุภาวิโตติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยทา สุฏฺฐุ ภาวิโต. ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจีติ สุขผสฺเสน วา ทุกฺขผสฺเสน วา ผุฏฺฐสฺส กิสฺมิญฺจิ จิตฺตํ น กมฺปติ น เวธติ. ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ชาติมรณานํ ปารํ นิพฺพานํ คมกา โหถ.

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๕. ทุติเย มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทายาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล รูปาทีสุ ปมชฺชิตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุเมฺหปิ ตรุณกาเล ปมชฺชิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม.

ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กตฺตุกาโม กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ, ตุเมฺห นาม ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นาม.

ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กิญฺจาปาหนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘อหํ มหลฺลโก’’ติ ญาตํ. ยทิ อหํ มหลฺลโก, มหลฺลโก สมาโนปิ สกฺขิสฺสามิ สมณธมฺมํ กาตุํ, เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควาติ อธิปฺปาเยน มหลฺลกภาวํ อนุคฺคณฺหนฺโต โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต เอวมาห.

อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อทิฏฺฐา อตีเตปิ อทิฏฺฐปุพฺพา. น จ ปสฺสสีติ เอตรหิปิ น ปสฺสสิ. น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ เอวํ สมนฺนาหาโรปิ เต ยตฺถ นตฺถิ, อปิ นุ เต ตตฺถ ฉนฺทาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ปุจฺฉติ.

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ รูปายตเน จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูเป รูปมตฺตเมว ปสฺสติ, น นิจฺจาทิสภาวํ, อิติ เสสวิญฺญาเณหิปิ เม เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺตเมว จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อถ วา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ, รูเป รูปวิชานนนฺติ อตฺโถ. มตฺตาติ ปมาณํ, ทิฏฺฐํ มตฺตา อสฺสาติ ทิฏฺฐมตฺตํ, จิตฺตํ, จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อาปาถคตรูเป จกฺขุวิญฺญาณํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ ราคาทิวิรเหน จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว ชวนํ ภวิสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณปมาเณเนว ชวนํ ฐเปสฺสามีติ. อถ วา ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐรูปํ, ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม ตตฺเถว อุปฺปนฺนํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนสงฺขาตํ จิตฺตตฺตยํ. ยถา ตํ น รชฺชติ, น ทุสฺสติ, น มุยฺหติ, เอวํ อาปาถคเต รูเป เตเนว สมฺปฏิจฺฉนาทิปฺปมาเณน ชวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ, นาหํ ตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอเสว นโย สุตมุเตสุ.

วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ เอตฺถ ปน วิญฺญาตํ นาม มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ, ตสฺมึ วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ อาวชฺชนปมาณํ. ยถา อาวชฺชเนน น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา อาวชฺชนปมาเณเนว จิตฺตํ ฐเปสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. น เตนาติ เตน ราเคน วา รตฺโต, โทเสน วา ทุฏฺโฐ, โมเหน วา มูโฬฺห น ภวิสฺสติ. ตโต ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต น ตตฺถาติ ยทา ตฺวํ เตน ราเคน วา โทสโมเหหิ วา รตฺโต วา ทุฏฺโฐ วา มูโฬฺห วา น ภวิสฺสสิ, ตทา ตฺวํ น ตตฺถ ตสฺมึ ทิฏฺเฐ วา สุตมุตวิญฺญาเต วา ปฏิพทฺโธ อลฺลีโน ปติฏฺฐิโต นาม ภวิสฺสสิ. เนวิธาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว.

สติ มุฏฺฐาติ สติ นฏฺฐา. ตญฺจ อชฺโฌสาติ ตํ อารมฺมณํ คิลิตฺวา. อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อภิชฺฌาย จ วิหึสาย จ. อถ วา ‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺตี’’ติ ปเทนาปิ สทฺธึ โยเชตพฺพํ, อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อิเมปิ เทฺว ธมฺมา ตสฺส วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ.

จิตฺตมสฺสูปหญฺญตีติ อภิชฺฌาวิเหสาหิ อสฺส จิตฺตํ อุปหญฺญติ. อาจินโตติ อาจินนฺตสฺส. อารา นิพฺพาน วุจฺจตีติ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ นาม ทูเร ปวุจฺจติ. ฆตฺวาติ ฆายิตฺวา. โภตฺวาติ ภุตฺวา สายิตฺวา เลหิตฺวา. ผุสฺสาติ ผุสิตฺวา. ปฏิสฺสโตติ ปฏิสฺสติสงฺขาตาย สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปิ เวทนนฺติ จตุมคฺคสมฺปยุตฺตํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนํ เสวนฺตสฺส. ขียตีติ ขยํ คจฺฉติ. กึ ตํ? ทุกฺขมฺปิ กิเลสชาตมฺปิ. อญฺญตโรติ อสีติยา มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร เอโก. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต คาถาหิปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

๓. ปริหานธมฺมสุตฺตวณฺณนา

๙๖. ตติเย ปริหานธมฺมนฺติ ปริหานสภาวํ. อภิภายตนานีติ อภิภวิตานิ อายตนานิ. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺตีติ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. สรา จ เต สงฺกปฺปา จ สรสงฺกปฺปา. สํโยชนิยาติ พนฺธนิยา พนฺธนสฺส ปจฺจยภูตา. ตญฺเจ ภิกฺขูติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ กิเลสชาตํ, ตํ วา อารมฺมณํ. อธิวาเสตีติ จิตฺเต อาโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน น ปชหติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อภิภายตนเญฺหตํ วุตฺตํ ภควตาติ เอตํ พุทฺเธน ภควตา อภิภวิตํ อายตนนฺติ กถิตํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ปุคฺคเลน ธมฺโม ทสฺสิโต.

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา

๙๗. จตุตฺเถ อสํวุตสฺสาติ อปิหิตสฺส น ปิทหิตฺวา สญฺฉาทิตฺวา ฐปิตสฺส. พฺยาสิญฺจตีติ วิอาสิญฺจติ, กิเลสตินฺตํ หุตฺวา วตฺตติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. ปีตีติ พลวปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปสฺสทฺธิ. ธมฺมา น ปาตุภวนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต.

๕. สํวรสุตฺตวณฺณนา

๙๘. ปญฺจเม กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโรติ อิทํ มคฺคกุสลสฺส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คเณฺหยฺยาสีติ ปฐมํ ปหาตพฺพมคฺคกฺขานํ วิย อุทฺเทสกฺกเมน อวตฺวา เทสนากุสลตาย ปฐมํ ปหาตพฺพธมฺมกฺขานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺโมว วิภตฺโต.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๙๙. ฉฏฺเฐ สมาธินฺติ จิตฺเตกคฺคตํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา

๑๐๐. สตฺตเม ปฏิสลฺลานนฺติ กายวิเวกํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ กายวิเวเกน ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ กายวิเวกํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

๘-๙. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๐๑-๑๐๒. อฏฺฐมํ อุปมาย ปริวาเรตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ, นวมํ สุทฺธิกวเสเนว พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน อุภยตฺถาปิ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

๑๐. อุทกสุตฺตวณฺณนา

๑๐๓. ทสเม อุทโก สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุทโกติ ตสฺส นามํ. อิทํ ชาตุ เวทคูติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อถ วา อิทํ มม วจนํ สุณาถาติ ทีเปนฺโต เอวมาห. ชาตุ เวทคูติ อหํ เอกํเสเนว เวทคู, เวทสงฺขาเตน ญาเณน เนยฺเยสุ คโต, เวทํ วา คโต อธิคโต, ปณฺฑิโตหมสฺมีติ อตฺโถ. สพฺพชีติ เอกํเสน สพฺพวฏฺฏํ ชินิตฺวา อภิภวิตฺวา ฐิโตสฺมีติ วทติ. อปลิขตํ คณฺฑมูลนฺติ อปลิขตํ ทุกฺขมูลํ. ปลิขณินฺติ ปลิขตํ มยา, ขนิตฺวา ฐิโตสฺมีติ ทีเปติ.

มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม, ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทีนํ วเสน ปริมทฺทนธมฺโม, เอวํ ปริหริโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ.

ตตฺถ มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยปริมทฺทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ ปริหานิ. ปุริเมหิ วา ตีหิ สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ. เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สฬวคฺโค ทสโม.

ทุติโย ปณฺณาสโก.