๒. ทุติยวคฺโค

๑. วตปทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๗. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม วตปทานีติ วตโกฏฺฐาสานิ. สมตฺตานีติ ปริปุณฺณานิ. สมาทินฺนานีติ คหิตานิ. กุเล เชฏฺฐาปจายีติ กุลเชฏฺฐกานํ มหาปิตา มหามาตา จูฬปิตา จูฬมาตา มาตุโล มาตุลานีติอาทีนํ อปจิติการโก. สณฺหวาโจติ ปิยมุทุมธุรวาโจ. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ เทยฺยธมฺมทานตฺถาย สทา โธตหตฺโถ. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสชฺชเน รโต. ยาจโยโคติ ปเรหิ ยาจิตพฺพารโห, ยาจโยโคติ วา ยาจโยเคเนว ยุตฺโต. ทานสํวิภาครโตติ ทาเน จ สํวิภาเค จ รโต. ปฐมํ.

๒. สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา

๒๕๘. ทุติเย มนุสฺสภูโตติ มคธรฏฺเฐ มจลคาเม มนุสฺสภูโต. อาวสถํ อทาสีติ จตุมหาปเถ มหาชนสฺส อาวสถํ กาเรตฺวา อทาสิ. สหสฺสมฺปิ อตฺถานนฺติ สหสฺสมฺปิ การณานํ, ชนสหสฺเสน วา วจนสหสฺเสน วา โอสาริเต ‘‘อยํ อิมสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส อตฺโถ’’ติ เอกปเท ฐิโตว วินิจฺฉินติ. ทุติยํ.

๓. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๙. ตติเย อุปสงฺกมีติ ‘‘สกฺโก เทวราชาติ กเถนฺติ, อตฺถิ นุ โข โส สกฺโก, เยน โส ทิฏฺฐปุพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสพลํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. ตญฺจ ปชานามีติ พหุวจเน เอกวจนํ, เต จ ธมฺเม ปชานามีติ อตฺโถ. สกฺโก กิร อนนฺตเร อตฺตภาเว มคธรฏฺเฐ มจลคาเม มโฆ นาม มาณโว อโหสิ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต, โพธิสตฺตจริยา วิย จ ตสฺส จริยา อโหสิ. โส เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณมกาสิ. เอกทิวสํ อตฺตโนว ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา คามมชฺเฌ มหาชนสฺส สนฺนิปติตฏฺฐาเน กจวรํ อุภโตปสฺเสสุ อปพฺยูหิตฺวา ตํ ฐานํ รมณียํ อกาสิ. ปุน ตตฺเถว มณฺฑปํ กาเรสิ. ปุน คจฺฉนฺเต กาเล สาลํ กาเรสิ. คามโต จ นิกฺขมิตฺวา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ติคาวุตมฺปิ โยชนมฺปิ วิจริตฺวา เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ วิสมํ สมํ อกาสิ. เต สพฺเพว เอกจฺฉนฺทา ตตฺถ ตตฺถ เสตุยุตฺตฏฺฐาเน เสตุํ, มณฺฑปสาลาโปกฺขรณิมาลาวจฺฉโรปนปทีนํ ยุตฺตฏฺฐาเนสุ มณฺฑปสาลาโปกฺขรณิมาลาวจฺฉโรปนาทีนิ กโรนฺตา พหุํ ปุญฺญมกํสุ. มโฆ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา กายสฺส เภทา สทฺธึ สหาเยหิ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สพฺพํ ภควา ชานาติ. เตนาห – เยสํ ธมฺมานํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตญฺจ ปชานามีติ. อยํ สกฺกสฺส สกฺกตฺตาธิคเม สงฺเขปกถา, วิตฺถาโร ปน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สกฺกปณฺหวณฺณนายํ วุตฺโต. ตติยํ.

๔. ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๖๐. จตุตฺเถ มนุสฺสทลิทฺโทติ มนุสฺสอธโน. มนุสฺสกปโณติ มนุสฺสการุญฺญตํ ปตฺโต. มนุสฺสวราโกติ มนุสฺสลามโก. ตตฺราติ ตสฺมึ ฐาเน, ตสฺมึ วา อติโรจเน. อุชฺฌายนฺตีติ อวชฺฌายนฺติ ลามกโต จินฺเตนฺติ. ขิยนฺตีติ กเถนฺติ ปกาเสนฺติ. วิปาเจนฺตีติ ตตฺถ ตตฺถ กเถนฺติ วิตฺถาเรนฺติ. เอโส โข มาริสาติ เอตฺถ อยมนุปุพฺพิกถา – โส กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ กาสิรฏฺเฐ พาราณสิราชา หุตฺวา สมุสฺสิตทฺธชปฏากนานาลงฺกาเรน สุฏฺฐุ อลงฺกตํ นครํ ปทกฺขิณํ อกาสิ อตฺตโน สิริสมฺปตฺติยา สมากฑฺฒิตเนตฺเตน ชนกาเยน สมุลฺโลกิยมาโน. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ คนฺธมาทนปพฺพตา อาคมฺม ตสฺมึ นคเร ปิณฺฑาย จรติ, สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส อุตฺตมทมถสมนฺนาคโต. มหาชโนปิ ราชคตํ จิตฺตีการํ ปหาย ปจฺเจกพุทฺธเมว โอโลเกสิ. ราชา – ‘‘อิทานิ อิมสฺมึ ชนกาเย เอโกปิ มํ น โอโลเกติ. กึ นุ โข เอต’’นฺติ? โอโลเกนฺโต ปจฺเจกพุทฺธํ อทฺทส. โสปิ ปจฺเจกพุทฺโธ มหลฺลโก โหติ ปจฺฉิมวเย ฐิโต. จีวรานิปิสฺส ชิณฺณานิ, ตโต ตโต สุตฺตานิ คฬนฺติ. รญฺโญ สตสหสฺสาธิกานิ เทฺว อสงฺเขฺยยฺยานิ ปูริตปารมึ ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา จิตฺตปสาทมตฺตํ วา หตฺถํ ปสาเรตฺวา วนฺทนมตฺตํ วา นาโหสิ. โส ราชา ‘‘ปพฺพชิโต มญฺเญ เอส อุสูยาย มํ น โอโลเกตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ‘‘กฺวายํ กุฏฺฐิจีวรานิ ปารุโต’’ติ นิฏฺฐุภิตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน มหานิรเย นิพฺพตฺติตฺวา วิปากาวเสเสน มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺโต ราชคเห ปรมกปณาย อิตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. คหิตกาลโต ปฏฺฐาย สา อิตฺถี กญฺชิกมตฺตมฺปิ อุทรปูรํ นาลตฺถ. ตสฺส กุจฺฉิคตสฺเสว กณฺณนาสา วิลีนา, สงฺขปลิตกุฏฺฐี หุตฺวา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต. มาตาปิตโร นาม ทุกฺกรการิกา โหนฺติ, เตนสฺส มาตา ยาว กปาลํ คเหตฺวา จริตุํ น สกฺโกติ, ตาวสฺส กญฺชิกมฺปิ อุทกมฺปิ อาหริตฺวา อทาสิ. ภิกฺขาย จริตุํ สมตฺถกาเล ปนสฺส กปาลํ หตฺเถ ทตฺวา ‘‘ปญฺญายิสฺสสิ สเกน กมฺเมนา’’ติ ปกฺกามิ.

อถสฺส ตโต ปฏฺฐาย สกลสรีรโต มํสานิ ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺติ, ยูสํ ปคฺฆรติ, มหาเวทนา วตฺตนฺติ. ยํ ยํ รจฺฉํ นิสฺสาย สยติ, สพฺพรตฺตึ มหารเวน รวติ. ตสฺส การุญฺญปริเทวิตสทฺเทน สกลวีถิยํ มนุสฺสา สพฺพรตฺตึ นิทฺทํ น ลภนฺติ. ตสฺส ตโต ปฏฺฐาย สุขสยิเต ปโพเธตีติ สุปฺปพุทฺโธเตฺวว นามํ อุทปาทิ. อถาปเรน สมเยน ภควติ ราชคหํ สมฺปตฺเต นาครา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา นครมชฺเฌ มหามณฺฑปํ กตฺวา ทานํ อทํสุ. สุปฺปพุทฺโธปิ กุฏฺฐี คนฺตฺวา ทานคฺคมณฺฑปสฺส อวิทูเร นิสีทิ. นาครา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสนฺตา ตสฺสาปิ ยาคุภตฺตํ อทํสุ. ตสฺส ปณีตโภชนํ ภุตฺตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ อโหสิ. สตฺถา ภตฺตกิจฺจาวสาเน อนุโมทนํ กตฺวา สจฺจานิ ทีเปสิ, สุปฺปพุทฺโธ นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโนว เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. สตฺถา อุฏฺฐาย วิหารํ คโต. โสปิ จุมฺพฏํ อารุยฺห กปาลมาทาย ทณฺฑโมลุพฺภ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต วิพฺภนฺตาย คาวิยา ชีวิตา โวโรปิโต มตฺติกปาตึ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณปาตึ ปฏิลภนฺโต วิย ทุติยจิตฺตวาเร เทวโลเก นิพฺพตฺโต อตฺตโน ปุญฺญํ นิสฺสาย อญฺเญ เทเว อติกฺกมฺม วิโรจิตฺถ. ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต สกฺโก เทวานมินฺโท เอโส โข มาริสาติอาทิมาห.

สทฺธาติ มคฺเคนาคตสทฺธา. สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณนฺติ กลฺยาณสีลํ นาม อริยสาวกสฺส อริยกนฺตสีลํ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อริยสาวกสฺส เอกสีลมฺปิ อกนฺตํ นาม นตฺถิ, อิมสฺมึ ปนตฺเถ ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ ปญฺจสีลํ อธิปฺเปตํ. จตุตฺถํ.

๕. รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา

๒๖๑. ปญฺจเม อารามเจตฺยาติ อารามเจติยานิ. วนเจตฺยาติ วนเจติยานิ. อุภยตฺถาปิ จิตฺตีกตฏฺเฐน เจตฺยํ เวทิตพฺพํ. มนุสฺสรามเณยฺยสฺสาติ มนุสฺสรมณียภาวสฺส. อิทานิ มนุสฺสรมณียกวเสน ภูมิรมณียกํ ทสฺเสนฺโต คาเม วาติอาทิมาห. ปญฺจมํ.

๖. ยชมานสุตฺตวณฺณนา

๒๖๒. ฉฏฺเฐ ยชมานานนฺติ ยชนฺตานํ. ตทา กิร องฺคมคธวาสิกา มนุสฺสา อนุสํวจฺฉรํ สปฺปิมธุผาณิตาทีสุ อคฺคํ คเหตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ทารูนํ สฏฺฐิมตฺเต สกฏภาเร ราสึ กตฺวา อคฺคึ ทตฺวา ปชฺชลิตกาเล ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ยชามา’’ติ ตํ สพฺพํ ปกฺขิปนฺติ. ‘‘เอกวารํ ปกฺขิตฺตํ สหสฺสคุณผลํ เทตี’’ติ เนสํ ลทฺธิ. สกฺโก เทวราชา ‘‘สพฺเพปิเม สพฺพอคฺคานิ คเหตฺวา ‘มหาพฺรหฺมุโน ยชามา’ติ อคฺคิมฺหิ ฌาเปนฺติ. อผลํ กโรนฺติ, มยิ ปสฺสนฺเต มา นสฺสนฺตุ, ยถา พุทฺธสฺส เจว สงฺฆสฺส จ ทตฺวา พหุํ ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เอวํ กริสฺสามี’’ติ ทารุราสึ ชลาเปตฺวา โอโลเกนฺเตสุ มนุสฺเสสุ ปุณฺณมทิวเส พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต วิย อโหสิ. มหาชโน ทิสฺวา ‘‘อิมํ ยญฺญํ ปฏิคฺคเหตุํ มหาพฺรหฺมา อาคจฺฉตี’’ติ ชณฺณุเกหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาย, อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมณา อาหํสุ ‘‘ตุเมฺห ‘มยํ ตกฺเกน กเถมา’ติ มญฺญถ, อิทานิ ปสฺสถ, อยํ โว พฺรหฺมา สหตฺถา ยญฺญํ ปฏิคฺคเหตุํ อาคจฺฉตี’’ติ. สกฺโก อาคนฺตฺวา ทารุจิตกมตฺถเก อากาเส ฐตฺวา ‘‘กสฺสายํ สกฺกาโร’’ติ ปุจฺฉิ? ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ปฏิคฺคณฺหถ โน ยญฺญนฺติ. เตน หิ อาคจฺฉถ, มา ตุลํ ฉฑฺเฑตฺวา หตฺเถน ตุลยิตฺถ, อยํ สตฺถา ธุรวิหาเร วสติ, ตํ ปุจฺฉิสฺสาม ‘‘กสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ โหตี’’ติ? อุภยรฏฺฐวาสิโน คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉนฺโต เอวมาห.

ตตฺถ ปุญฺญเปกฺขานนฺติ ปุญฺญํ อิจฺฉนฺตานํ ปุญฺญตฺถิกานํ. โอปธิกํ ปุญฺญนฺติ อุปธิวิปากํ ปุญฺญํ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ อริยสงฺเฆ ทินฺนํ วิปฺผารวนฺตํ โหติ. เทสนาวสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ. ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสา สพฺพานิ อคฺคทานานิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ. ฉฏฺฐํ.

๗. พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๓. สตฺตเม อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, ฆฏ, วายม. วิชิตสงฺคามาติ ราคาทีนญฺเจว ทฺวาทสโยชนิกสฺส จ มารพลสฺส ชิตตฺตา ภควนฺตํ เอวํ อาลปติ. ปนฺนภาราติ โอโรปิตขนฺธกิเลสาภิสงฺขารภาร. ปนฺนรสาย รตฺตินฺติ ปนฺนรสาย ปุณฺณมาย รตฺตึ. สตฺตมํ.

๘. คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๔. อฏฺฐเม ปุถุทฺทิสาติ จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา จ. ภุมฺมาติ ภูมิวาสิโน. จิรรตฺตสมาหิเตติ อุปจารปฺปนาหิ จิรรตฺตสมาหิตจิตฺเต. วนฺเทติ วนฺทามิ. พฺรหฺมจริยปรายเณติ ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ วสฺสานิ…เป… สฏฺฐิปิ วสฺสานิ อาปาณโกฏิกํ เอกเสยฺยํ เอกภตฺตนฺติอาทิกํ เสฏฺฐจริยํ พฺรหฺมจริยํ จรมาเนติ อตฺโถ. ปุญฺญกราติ จตุปจฺจยทานํ กุสุมฺภสุมนปูชา ทีปสหสฺสชาลนฺติ เอวมาทิปุญฺญการกา. สีลวนฺโตติ อุปาสกตฺเต ปติฏฺฐาย ปญฺจหิปิ ทสหิปิ สีเลหิ สมนฺนาคตา. ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺตีติ อุมงฺคภินฺทนาทีนิ อกตฺวา ธมฺมิเกหิ กสิโครกฺขวณิชฺชาทีหิ ปุตฺตทารํ โปเสนฺติ. ปมุโข รถมารุหีติ เทวานํ ปมุโข เสฏฺโฐ รถํ อารุหิ. อฏฺฐมํ.

๙. สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๕. นวเม ภควนฺตํ นมสฺสตีติ เอกํสํ อุตฺตริยํ ทุกุลํ กตฺวา, พฺรหฺมชาณุโก หุตฺวา สิรสิ อญฺชลึ ฐเปตฺวา นมสฺสติ. โส ยกฺโขติ โส สกฺโก. อโนมนามนฺติ สพฺพคุเณหิ โอมกภาวสฺส นตฺถิตาย สพฺพคุณเนมิตฺตเกหิ นาเมหิ อโนมนามํ. อวิชฺชาสมติกฺกมาติ จตุสจฺจปฏิจฺฉาทิกาย วฏฺฏมูลกอวิชฺชาย สมติกฺกเมน. เสกฺขาติ สตฺต เสกฺขา. อปจยารามาติ วฏฺฏวิทฺธํสเน รตา. สิกฺขเรติ สิกฺขนฺติ. นวมํ.

๑๐. สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๖. ทสเม อชฺฌภาสีติ กสฺมา เอส ปุนปฺปุนํ เอวํ ภาสตีติ? สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ สทฺโท มธุโร, สุผสิตํ ทนฺตาวรณํ, กถนกาเล สุวณฺณกิงฺกิณิกสทฺโท วิย นิจฺฉรติ. ตํ ปุนปฺปุนํ โสตุํ ลภิสฺสามีติ ภาสติ. ปูติเทหสยาติ ปูติมฺหิ มาตุสรีเร วา, อตฺตโนเยว วา สรีรํ อวตฺถริตฺวา สยนโต ปูติเทหสยา. นิมุคฺคา กุณปเมฺหเตติ ทสมาเส มาตุกุจฺฉิสงฺขาเต กุณปสฺมึ เอเต นิมุคฺคา. เอตํ เตสํ ปิหยามีติ เอเตสํ เอตํ ปิหยามิ ปตฺถยามิ. น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺตีติ น เต สํ สนฺตกํ ธญฺญํ โกฏฺเฐ ปกฺขิปนฺติ. น หิ เอเตสํ ธญฺญํ อตฺถิ. น กุมฺภีติ น กุมฺภิยํ. น กโฬปิยนฺติ น ปจฺฉิยํ. ปรนิฏฺฐิตเมสานาติ ปเรสํ นิฏฺฐิตํ ปรฆเร ปกฺกํ ภิกฺขาจารวตฺเตน เอสมานา คเวสมานา. เตนาติ เอวํ ปริยิฏฺเฐน. สุพฺพตาติ ทสปิ…เป… สฏฺฐิปิ วสฺสานิ สุสมาทินฺนสุนฺทรวตา.

สุมนฺตมนฺติโนติ ธมฺมํ สชฺฌายิสฺสาม, ธุตงฺคํ สมาทิยิสฺสาม, อมตํ ปริภุญฺชิสฺสาม, สมณธมฺมํ กริสฺสามาติ เอวํ สุภาสิตภาสิโน. ตุณฺหีภูตา สมญฺจราติ ติยามรตฺตึ อสนิโฆเสน โฆสิตา วิย ธมฺมํ กเถนฺตาปิ ตุณฺหีภูตา สมํ จรนฺติเยว นาม. กสฺมา? นิรตฺถกวจนสฺสาภาวา. ปุถุมจฺจา จาติ พหุสตฺตา จ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธา. อตฺตทณฺเฑสุ นิพฺพุตาติ ปรวิเหฐนตฺถํ คหิตทณฺเฑสุ สตฺเตสุ นิพฺพุตา วิสฺสฏฺฐทณฺฑา. สาทาเนสุ อนาทานาติ สคหเณสุ สตฺเตสุ จ ภวโยนิอาทีนํ เอกโกฏฺฐาสสฺสาปิ อคหิตตฺตา อคหณา. ทสมํ.

ทุติโย วคฺโค.