๑. ปฐมวคฺโค

๑. สุวีรสุตฺตวณฺณนา

๒๔๗. สกฺกสํยุตฺตสฺส ปฐเม อภิยํสูติ กทา อภิยํสุ? ยทา พลวนฺโต อเหสุํ, ตทา. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – สกฺโก กิร มคธรฏฺเฐ มจลคามเก มโฆ นาม มาณโว หุตฺวา เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณกมฺมํ กโรนฺโต สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตํ พลวกมฺมานุภาเวน สปริสํ เสสเทวตา ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตา’’ติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญํ อทาสิ – ‘‘มาริสา มา คนฺธปานํ ปิวิตฺถ, ปิวนาการมตฺตเมว ทสฺเสถา’’ติ. เต ตตฺถ อกํสุ. เนวาสิกเทวตา สุวณฺณสรเกหิ อุปนีตํ คนฺธปานํ ยาวทตฺถํ ปิวิตฺวา มตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณปถวิยํ ปติตฺวา สยึสุ. สกฺโก ‘‘คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ เต ปาเทสุ คเหตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ. สกฺกสฺส ปุญฺญเตเชน ตทนุวตฺตกาปิ สพฺเพ ตตฺเถว ปตึสุ. เต สิเนรุเวมชฺฌกาเล สญฺญํ ลภิตฺวา, ‘‘ตาตา น สุรํ ปิวิมฺห, น สุรํ ปิวิมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา. อถ เนสํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล ทสโยชนสหสฺสํ อสุรภวนํ นิพฺพตฺติ. สกฺโก เตสํ นิวตฺเตตฺวา อนาคมนตฺถาย อารกฺขํ ฐเปสิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

‘‘อนฺตรา ทฺวินฺนํ อยุชฺฌปุรานํ,

ปญฺจวิธา ฐปิตา อภิรกฺขา;

อุทกํ กโรฏิ-ปยสฺส จ หารี,

มทนยุตา จตุโร จ มหตฺถา’’ติ.

เทฺว นครานิ หิ ยุทฺเธน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อยุชฺฌปุรานิ นาม ชาตานิ เทวนครญฺจ อสุรนครญฺจ. ยทา หิ อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ เทเวหิ ปลายิตฺวา เทวนครํ ปวิสิตฺวา ทฺวาเร ปิทหิเต อสุรานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. ยทา เทวา พลวนฺโต โหนฺติ, อถาสุเรหิ ปลายิตฺวา อสุรนครสฺส ทฺวาเร ปิทหิเต สกฺกานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. อิติ อิมานิ เทฺว นครานิ อยุชฺฌปุรานิ นาม. เนสํ อนฺตรา เอเตสุ อุทกาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สกฺเกน อารกฺขา ฐปิตา. ตตฺถ อุทกสทฺเทน นาคา คหิตา. เต หิ อุทเก พลวนฺโต โหนฺติ. ตสฺมา สิเนรุสฺส ปฐมาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. กโรฏิสทฺเทน สุปณฺณา คหิตา. เตสํ กิร กโรฏิ นาม ปานโภชนํ, เตน ตํ นามํ ลภึสุ. ทุติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. ปยสฺสหารีสทฺเทน กุมฺภณฺฑา คหิตา. ทานวรกฺขสา กิร เต. ตติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. มทนยุตสทฺเทน ยกฺขา คหิตา. วิสมจาริโน กิรเต ยุชฺฌโสณฺฑา. จตุตฺถาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. จตุโร จ มหนฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน วุตฺตา. ปญฺจมาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. ตสฺมา ยทิ อสุรา กุปิตาวิลจิตฺตา เทวปุรํ อุปยนฺติ ยุทฺเธสู, ยํ คิริโน ปฐมํ ปริภณฺฑํ, ตํ อุรคา ปฏิพาหนฺติ เอวํ เสเสสุ เสสา.

เต ปน อสุรา อายุวณฺณรสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ตาวตึสสทิสาว. ตสฺมา อนฺตรา อตฺตานํ อชานิตฺวา ปาฏลิยา ปุปฺผิตาย, ‘‘น อิทํ เทวนครํ, ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตโก ปุปฺผติ, อิธ ปน จิตฺตปาฏลี, ชรสกฺเกนามฺหากํ สุรํ ปาเยตฺวา วญฺจิตา, เทวนครญฺจ โน คหิตํ, คจฺฉาม เตน สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สุวณฺณรชตมณิผลกานิ คเหตฺวา, ยุทฺธสชฺชา หุตฺวา, อสุรเภริโย วาเทนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกํ ทฺวิธา เภตฺวา อุฏฺฐหนฺติ. เต เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกมกฺขิกา วมฺมิกํ วิย สิเนรุํ อภิรุหิตุ อารภนฺติ. อถ เนสํ ปฐมํ นาเคหิ สทฺธึ ยุทฺธํ โหติ. ตสฺมึ โข ปน ยุทฺเธ น กสฺสจิ ฉวิ วา จมฺมํ วา ฉิชฺชติ, น โลหิตํ อุปฺปชฺชติ, เกวลํ กุมารกานํ ทารุเมณฺฑกยุทฺธํ วิย อญฺญมญฺญํ สนฺตาสนมตฺตเมว โหติ. โกฏิสตาปิ โกฏิสหสฺสาปิ นาคา เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา เต อสุรปุรํเยว ปเวเสตฺวา นิวตฺตนฺติ.

ยทา ปน อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ นาคา โอสกฺกิตฺวา ทุติเย อาลินฺเท สุปณฺเณหิ สทฺธึ เอกโตว หุตฺวา ยุชฺฌนฺติ. เอส นโย สุปณฺณาทีสูปิ. ยทา ปน ตานิ ปญฺจปิ ฐานานิ อสุรา มทฺทนฺติ, ตทา เอกโต สมฺปิณฺฑิตานิปิ ปญฺจ พลานิ โอสกฺกนฺติ. อถ จตฺตาโร มหาราชาโน คนฺตฺวา สกฺกสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจนฺติ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ เวชยนฺตรถํ อารุยฺห สยํ วา นิกฺขมติ, เอกํ วา ปุตฺตํ เปเสติ. อิมสฺมึ ปน กาเล ปุตฺตํ เปเสตุกาโม, ตาต สุวีราติอาทิมาห.

เอวํ ภทฺทนฺตวาติ โขติ เอวํ โหตุ ภทฺทํ ตว อิติ โข. ปมาทํ อาปาเทสีติ ปมาทํ อกาสิ. อจฺฉราสงฺฆปริวุโต สฏฺฐิโยชนํ วิตฺถาเรน สุวณฺณมหาวีถึ โอตริตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬนฺโต นนฺทนวนาทีสุ วิจรตีติ อตฺโถ.

อนุฏฺฐหนฺติ อนุฏฺฐหนฺโต. อวายามนฺติ อวายมนฺโต. อลสฺวสฺสาติ อลโส อสฺส. น จ กิจฺจานิ การเยติ กิญฺจิ กิจฺจํ นาม น กเรยฺย. สพฺพกามสมิทฺธสฺสาติ สพฺพกาเมหิ สมิทฺโธ อสฺส. ตํ เม, สกฺก, วรํ ทิสาติ, สกฺก เทวเสฏฺฐ, ตํ เม วรํ อุตฺตมํ ฐานํ โอกาสํ ทิสํ อาจิกฺข กเถหีติ วทติ. นิพฺพานสฺส หิ โส มคฺโคติ กมฺมํ อกตฺวา ชีวิตฏฺฐานํ นาม นิพฺพานสฺส มคฺโค. ปฐมํ.

๒. สุสีมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๘. ทุติเย สุสีมนฺติ อตฺตโน ปุตฺตสหสฺสสฺส อนฺตเร เอวํนามกํ เอกํ ปุตฺตเมว. ทุติยํ.

๓. ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. ตติเย สมุปพฺยูโฬฺหติ สมฺปิณฺฑิโต ราสิภูโต. ธชคฺคํอุลฺโลเกยฺยถาติ สกฺกสฺส กิร ทิยฑฺฒโยชนสตายาโม รโถ. ตสฺส หิ ปจฺฉิมนฺโต ปณฺณาสโยชโน, มชฺเฌ รถปญฺชโร ปณฺณาสโยชโน, รถสนฺธิโต ยาว รถสีสา ปณฺณาสโยชนานิ. ตเทว ปมาณํ ทิคุณํ กตฺวา ติโยชนสตายาโมติปิ วทนฺติเยว. ตสฺมึ โยชนิกปลฺลงฺโก อตฺถโต, ติโยชนิกํ เสตจฺฉตฺตํ มตฺถเก ฐปิตํ, เอกสฺมึเยว ยุเค สหสฺสอาชญฺญา ยุตฺตา, เสสาลงฺการสฺส ปมาณํ นตฺถิ. ธโช ปนสฺส อฑฺฒติยานิ โยชนสตานิ อุคฺคโต, ยสฺส วาตาหตสฺส ปญฺจงฺคิกตูริยสฺเสว สทฺโท นิจฺฉรติ, ตํ อุลฺโลเกยฺยาถาติ วทติ. กสฺมา? ตํ ปสฺสนฺตานญฺหิ ราชา โน อาคนฺตฺวา ปริสปริยนฺเต นิขาตถมฺโภ วิย ฐิโต, กสฺส มยํ ภายามาติ ภยํ น โหติ. ปชาปติสฺสาติ โส กิร สกฺเกน สมานวณฺโณ สมานายุโก ทุติยํ อาสนํ ลภติ. ตถา วรุโณ อีสาโน จ. วรุโณ ปน ตติยํ อาสนํ ลภติ, อีสาโน จตุตฺถํ. ปลายีติ อสุเรหิ ปราชิโต ตสฺมึ รเถ ฐิโต อปฺปมตฺตกมฺปิ รชธชํ ทิสฺวา ปลายนธมฺโม.

อิติปิ โส ภควาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาเนว. อิทมโวจาติ อิทํ ธชคฺคปริตฺตํ นาม ภควา อโวจ, ยสฺส อาณาเขตฺเต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ อานุภาโว วตฺตติ. อิทํ อาวชฺเชตฺวา หิ ยกฺขภยโจรภยาทีหิ ทุกฺเขหิ มุตฺตานํ อนฺโต นตฺถิ. ติฏฺฐตุ อญฺญทุกฺขวูปสโม, อิทํ อาวชฺชมาโน หิ ปสนฺนจิตฺโต อากาเสปิ ปติฏฺฐํ ลภติ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – ทีฆวาปิเจติยมฺหิ กิร สุธากมฺเม กยิรมาเน เอโก ทหโร มุทฺธเวทิกาปาทโต ปติตฺวา เจติยกุจฺฉิยา ภสฺสติ. เหฏฺฐา ฐิโต ภิกฺขุสงฺโฆ ‘‘ธชคฺคปริตฺตํ, อาวุโส, อาวชฺชาหี’’ติ อาห. โส มรณภเยน ตชฺชิโต ‘‘ธชคฺคปริตฺตํ มํ รกฺขตู’’ติ อาห. ตาวเทวสฺส เจติยกุจฺฉิโต เทฺว อิฏฺฐกา นิกฺขมิตฺวา โสปานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ, อุปริฏฺฐิโต วลฺลินิสฺเสณึ โอตาเรสุํ. ตสฺมึ นิสฺเสณิยํ ฐิเต อิฏฺฐกา ยถาฏฺฐาเนเยว อฏฺฐํสุ. ตติยํ.

๔. เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. จตุตฺเถ เวปจิตฺตีติ โส กิร อสุรานํ สพฺพเชฏฺฐโก. เยนาติ นิปาตมตฺตํ นนฺติ จ. กณฺฐปญฺจเมหีติ ทฺวีสุ หตฺเถสุ ปาเทสุ กณฺเฐ จาติ เอวํ ปญฺจหิ พนฺธเนหิ. ตานิ ปน นฬินสุตฺตํ วิย มกฺกฏกสุตฺตํ วิย จ จกฺขุสฺสาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, อิริยาปถํ รุชฺฌนฺติ. เตหิ ปน จิตฺเตเนว พชฺฌติ, จิตฺเตเนว มุจฺจติ. อกฺโกสตีติ โจโรสิ พาโลสิ มูโฬฺหสิ เถโนสิ โอฏฺโฐสิ โคโณสิ คทฺรโภสิ เนรยิโกสิ ติรจฺฉานคโตสิ, นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ, ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฏิกงฺขาติ อิเมหิ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสติ. ปริภาสตีติ, ชรสกฺก, น ตฺวํ สพฺพกาลํ ชินิสฺสสิ, ยทา อสุรานํ ชโย ภวิสฺสติ, ตทา ตมฺปิ เอวํ พนฺธิตฺวา อสุรภวนสฺส ทฺวาเร นิปชฺชาเปตฺวา โปถาเปสฺสามีติ อาทีนิ วตฺวา ตชฺเชติ. สกฺโก วิชิตวิชโย น ตํ มนสิ กโรติ, มหาปฏิคฺคหณํ ปนสฺส มตฺถเก วิธุนนฺโต สุธมฺมเทวสภํ ปวิสติ เจว นิกฺขมติ จ. อชฺฌภาสีติ ‘‘กึ นุ โข เอส สกฺโก อิมานิ ผรุสวจนานิ ภเยน ติติกฺขติ, อุทาหุ อธิวาสนขนฺติยา สมนฺนาคตตฺตา’’ติ? วีมํสนฺโต อภาสิ.

ทุพฺพลฺยา โนติ ทุพฺพลภาเวน นุ. ปฏิสํยุเชติ ปฏิสํยุเชยฺย ปฏิปฺผเรยฺย. ปภิชฺเชยฺยุนฺติ วิรชฺเชยฺยุํ. ปกุชฺเฌยฺยุนฺติปิ ปาโฐ. ปรนฺติ ปจฺจตฺถิกํ. โย สโต อุปสมฺมตีติ โย สติมา หุตฺวา อุปสมฺมติ, ตสฺส อุปสมํเยวาหํ พาลสฺส ปฏิเสธนํ มญฺเญติ อตฺโถ. ยทา นํ มญฺญตีติ ยสฺมา ตํ มญฺญติ. อชฺฌารุหตีติ อชฺโฌตฺถรติ. โคว ภิยฺโย ปลายินนฺติ ยถา โคยุทฺเธ ตาวเทว เทฺว คาโว ยุชฺฌนฺเต โคคโณ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐติ, ยทา ปน เอโก ปลายติ, อถ นํ ปลายนฺตํ สพฺโพ โคคโณ ภิยฺโย อชฺโฌตฺถรติ. เอวํ ทุมฺเมโธ ขมนฺตํ ภิยฺโย อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ.

สทตฺถปรมาติ สกตฺถปรมา. ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตีติ เตสุ สกอตฺถปรเมสุ อตฺเถสุ ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ. ตมาหุ ปรมํ ขนฺตินฺติ โย พลวา ติติกฺขติ, ตสฺส ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ. พาลพลํ นาม อญฺญาณพลํ. ตํ ยสฺส พลํ, อพลเมว ตํ พลนฺติ อาหุ กเถนฺตีติ ทีเปติ. ธมฺมคุตฺตสฺสาติ ธมฺเมน รกฺขิตสฺส, ธมฺมํ วา รกฺขนฺตสฺส. ปฏิวตฺตาติ ปฏิปฺผริตฺวา วตฺตา, ปฏิปฺผริตฺวา วา พาลพลนฺติ วเทยฺยาปิ, ธมฺมฏฺฐํ ปน จาเลตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตสฺเสว เตน ปาปิโยติ เตน โกเธน ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปาปํ. กตรสฺส? โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ. ติกิจฺฉนฺตานนฺติ เอกวจเน พหุวจนํ, ติกิจฺฉนฺตนฺติ อตฺโถ. ชนา มญฺญนฺตีติ เอวรูปํ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภินฺนํ อตฺถํ ติกิจฺฉนฺตํ นิปฺผาเทนฺตํ ปุคฺคลํ ‘‘อนฺธพาโล อย’’นฺติ อนฺธพาลปุถุชฺชนาว เอวํ มญฺญนฺติ. ธมฺมสฺส อโกวิทาติ จตุสจฺจธมฺเม อเฉกา. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. โขติ นิปาตมตฺตํ. จตุตฺถํ.

๕. สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๑. ปญฺจเม อสุรินฺทํ เอตทโวจาติ เฉกตาย เอตํ อโวจ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘ปรสฺส นาม คาหํ โมเจตฺวา ปฐมํ วตฺตุํ ครุ. ปรสฺส วจนํ อนุคนฺตฺวา ปน ปจฺฉา สุขํ วตฺตุ’’นฺติ. ปุพฺพเทวาติ เทวโลเก จิรนิวาสิโน ปุพฺพสามิกา, ตุมฺหากํ ตาว ปเวณิอาคตํ ภณถาติ. อทณฺฑาวจราติ ทณฺฑาวจรณรหิตา, ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา คเหตพฺพนฺติ เอวเมตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. ปญฺจมํ.

๖. กุลาวกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๒. ฉฏฺเฐ อชฺฌภาสีติ ตสฺส กิร สิมฺพลิวนาภิมุขสฺส ชาตสฺส รถสทฺโท จ อาชานียสทฺโท ธชสทฺโท จ สมนฺตา อสนิปาตสทฺโท วิย อโหสิ. ตํ สุตฺวา สิมฺพลิวเน พลวสุปณฺณา ปลายึสุ, ชราชิณฺณา เจว โรคทุพฺพลา จ อสญฺชาตปกฺขโปตกา จ ปลายิตุํ อสกฺโกนฺตา, มรณภเยน ตชฺชิตา เอกปฺปหาเรเนว มหาวิรวํ วิรวึสุ. สกฺโก ตํ สุตฺวา ‘‘กสฺส สทฺโท, ตาตา’’ติ? มาตลึ ปุจฺฉิ. รถสทฺทํ, เต เทว, สุตฺวา สุปณฺณา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺตา วิรวนฺตีติ. ตํ สุตฺวา กรุณาสมาวชฺชิตหทโย อภาสิ. อีสามุเขนาติ รถสฺส อีสามุเขน. ยถา กุลาวเก อีสามุขํ น สญฺจุณฺเณติ, เอวํ อิมินา อีสามุเขน เต ปริวชฺชย. โส หิ รโถ ปุญฺญปจฺจยนิพฺพตฺโต จกฺกวาฬปพฺพเตปิ สิเนรุมฺหิปิ สมฺมุขีภูเต วินิวิชฺฌิตฺวาว คจฺฉติ น สชฺชติ, อากาสคตสทิเสเนว คจฺฉติ. สเจ เตน สิมฺพลิวเนน คโต ภเวยฺย, ยถา มหาสกเฏ กทลิวนมชฺเฌน วา เอรณฺฑวนมชฺเฌน วา คจฺฉนฺเต สพฺพวนํ วิภคฺคํ นิมฺมถิตํ โหติ, เอวํ ตมฺปิ สิมฺพลิวนํ ภเวยฺย. ฉฏฺฐํ.

๗. นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๓. สตฺตเม อุปสงฺกมีติ ‘‘อยํ สกฺโก ‘โยปิ เม อสฺส สุปจฺจตฺถิโก, ตสฺส ปาหํ น ทุพฺเภยฺย’นฺติ จินฺเตติ, มยา ตสฺส ปจฺจตฺถิกตโร นาม นตฺถิ, วีมํสิสฺสามิ ตาว นํ, กึ นุ โข มํ ปสฺสิตฺวา ทุพฺภติ, น ทุพฺภตี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. ติฏฺฐ เวปจิตฺติ คหิโตสีติ เวปจิตฺติ, เอตฺเถว ติฏฺฐ, คหิโต ตฺวํ มยาติ วทติ. สห วจเนเนวสฺส โส กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พทฺโธว อโหสิ. สปสฺสุ จ เมติ มยิ อทุพฺภตฺถาย สปถํ กโรหีติ วทติ. ยํ มุสาภณโต ปาปนฺติ อิมสฺมึ กปฺเป ปฐมกปฺปิเกสุ เจติยรญฺโญ ปาปํ สนฺธายาห. อริยูปวาทิโนติ โกกลิกสฺส วิย ปาปํ. มิตฺตทฺทุโน จ ยํ ปาปนฺติ มหากปิชาตเก มหาสตฺเต ทุฏฺฐจิตฺตสฺส ปาปํ. อกตญฺญุโนติ เทวทตฺตสทิสสฺส อกตญฺญุโน ปาปํ. อิมานิ กิร อิมสฺมึ กปฺเป จตฺตาริ มหาปาปานิ. สตฺตมํ.

๘. เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๔. อฏฺฐเม อฏฺฐํสูติ ทฺวารปาลรูปกานิ วิย ฐิตา. นิปฺผทาติ นิปฺผตฺติ, ยาว อตฺโถ นิปฺผชฺชติ, ตาว วายเมเถวาติ วทติ. ทุติยคาถา สกฺกสฺส. ตตฺถ ขนฺตฺยา ภิยฺโยติ นิปฺผนฺนโสภเนสุ อตฺเถสุ ขนฺติโต อุตฺตริตโร อตฺโถ นาม นตฺถิ. อตฺถชาตาติ กิจฺจชาตา. โสณสิงฺคาลาทโยปิ หิ อุปาทาย อกิจฺจชาโต สตฺโต นาม นตฺถิ. อิโต เอตฺโต คมนมตฺตมฺปิ กิจฺจเมว โหติ. สํโยคปรมา เตฺวว, สมฺโภคา สพฺพปาณินนฺติ ปาริวาสิกโอทนาทีนิ หิ อสมฺโภคารหานิ โหนฺติ, ตานิ ปุน อุณฺหาเปตฺวา ภชฺชิตฺวา สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ สํโยชิตานิ สมฺโภคารหานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘สํโยคปรมา เตฺวว, สมฺโภคา สพฺพปาณิน’’นฺติ. นิปฺผนฺนโสภโน อตฺโถติ อิเม อตฺถา นาม นิปฺผนฺนาว โสภนฺติ. ปุน จตุตฺถคาถา สกฺกสฺส. ตตฺถาปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐมํ.

๙. อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๕. นวเม ปณฺณกุฏีสุ สมฺมนฺตีติ หิมวนฺตปเทเส รมณีเย อรญฺญายตเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีหิ สมฺปนฺนาสุ ปณฺณสาลาสุ วสนฺติ. สกฺโก จ เทวานมินฺโท เวปจิตฺติ จาติ อิเม เทฺว ชนา ชามาติกสสุรา กาเลน กลหํ กโรนฺติ, กาเลน เอกโต จรนฺติ, อิมสฺมึ ปน กาเล เอกโต จรนฺติ. ปฏลิโยติ คณงฺคณูปาหนา. ขคฺคํ โอลคฺเคตฺวาติ ขคฺคํ อํเส โอลคฺเคตฺวา. ฉตฺเตนาติ ทิพฺพเสตจฺฉตฺเตน มตฺถเก ธารยมาเนน. อปพฺยามโต กริตฺวาติ พฺยามโต อกตฺวา. จิรทิกฺขิตานนฺติ จิรสมาทิณฺณวตานํ. อิโต ปฏิกฺกมฺมาติ ‘‘อิโต ปกฺกม ปริวชฺชย, มา อุปริวาเต ติฏฺฐา’’ติ วทนฺติ. น เหตฺถ เทวาติ เอตสฺมึ สีลวนฺตานํ คนฺเธ เทวา น ปฏิกฺกูลสญฺญิโน, อิฏฺฐกนฺตมนาปสญฺญิโนเยวาติ ทีเปติ. นวมํ.

๑๐. สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๖. ทสเม สมุทฺทตีเร ปณฺณกุฏีสูติ จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยํ รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลุกปุฬิเน วุตฺตปฺปการาสุ ปณฺณสาลาสุ วสนฺติ. สิยาปิ โนติ สิยาปิ อมฺหากํ. อภยทกฺขิณํ ยาเจยฺยามาติ อภยทานํ ยาเจยฺยาม. เยภุยฺเยน กิร เทวาสุรสงฺคาโม มหาสมุทฺทปิฏฺเฐ โหติ. อสุรานํ น สพฺพกาลํ ชโย โหติ, พหุวาเร ปราชโยว โหติ. เต เทเวหิ ปราชิตา ปลายนฺตา อิสีนํ อสฺสมปเทน คจฺฉนฺตา ‘‘สกฺโก อิเมหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา อเมฺห นาเสติ, คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ กุปิตา อสฺสมปเท ปานียฆฏจงฺกมนสาลาทีนิ วิทฺธํเสนฺติ. อิสโย อรญฺญโต ผลาผลํ อาทาย อาคตา นํ ทิสฺวา ปุน ทุกฺเขน ปฏิปากติกํ กโรนฺติ. เตปิ ปุนปฺปุนํ ตเถว วินาเสนฺติ. ตสฺมา ‘‘อิทานิ เตสํ สงฺคาโม ปจฺจุปฏฺฐิโต’’ติ สุตฺวา เอวํ จินฺตยึสุ.

กามํกโรติ อิจฺฉิตกโร. ภยสฺส อภยสฺส วาติ ภยํ วา อภยํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ ตฺวํ อภยํ ทาตุกาโม, อภยํ ทาตุํ ปโหสิ. สเจ ภยํ ทาตุกาโม. ภยํ ทาตุํ ปโหสิ. อมฺหากํ ปน อภยทานํ เทหีติ. ทุฏฺฐานนฺติ วิรุทฺธานํ. ปวุตฺตนฺติ เขตฺเต ปติฏฺฐาปิตํ.

ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชีติ สายมาสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา สยนํ อภิรุยฺห นิปนฺโน นิทฺทาย โอกฺกนฺตมตฺตาย สมนฺตา ฐตฺวา สตฺติสเตน ปหโฏ วิย วิรวนฺโต อุฏฺฐหติ, ทสโยชนสหสฺสํ อสุรภวนํ ‘‘กิมิท’’นฺติ สงฺโขภํ อาปชฺชติ. อถ นํ อาคนฺตฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ ปุจฺฉนฺติ. โส ‘‘น กิญฺจี’’ติ วทติ. ทุติยยามาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อสุรานํ ‘‘มา ภายิ, มหาราชา’’ติ ตํ อสฺสาเสนฺตานํเยว อรุณํ อุคฺคจฺฉติ. เอวมสฺส ตโต ปฏฺฐาย เคลญฺญชาตํ จิตฺตํ เวปติ. เตเนว จสฺส ‘‘เวปจิตฺตี’’ติ อปรํ นามํ อุทปาทีติ. ทสมํ.

ปฐโม วคฺโค.