๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา

๔๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ. ตตฺถ คชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นิคเม. สุเวฬุวเนติ สุเวฬุ นาม เอกา รุกฺขชาติ, เตหิ สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรติ. จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตีติ จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสิตพฺพํ, โสเตน สทฺโท น โสตพฺโพติ เอวํ เทเสตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

อญฺญถา อริยสฺส วินเยติ อิมินา ภควา อตฺตโน สาสเน อสทิสาย อินฺทฺริยภาวนาย กถนตฺถํ อาลยํ อกาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท – ‘‘สตฺถา อาลยํ ทสฺเสติ, หนฺทาหํ อิมิสฺสํ ปริสติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อินฺทฺริยภาวนากถํ กาเรมี’’ติ สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส ภควาติอาทิมาห. อถสฺส ภควา อินฺทฺริยภาวนํ กเถนฺโต เตน หานนฺทาติอาทิมาห.

๔๕๔. ตถ ยทิทํ อุเปกฺขาติ ยา เอสา วิปสฺสนุเปกฺขา นาม, เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา, อตปฺปิกาติ อตฺโถ. อิติ อยํ ภิกฺขุ จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺปิ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ มนาปํ, อนิฏฺเฐ อมนาปํ, มชฺฌตฺเต มนาปามนาปญฺจ จิตฺตํ, ตสฺส รชฺชิตุํ วา ทุสฺสิตุํ วา มุยฺหิตุํ วา อทตฺวาว ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปติ. จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุวิสุทฺธเนตฺโต. จกฺขาพาธิกสฺส หิ อุทฺธํ อุมฺมีลนนิมฺมีลนํ น โหติ, ตสฺมา โส น คหิโต.

๔๕๖. อีสกํโปเณติ รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต.

๔๖๑. ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญีติอาทีสุ ปฏิกูเล เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อสุภผรเณน วา อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวาติ มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตีติ? อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อาปาถคเตสุ เนว โสมนสฺสิโก น โทมนสฺสิโก โหติ. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ, เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อนิฏฺฐสฺมิญฺจ อิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมิญฺจ อนิฏฺฐสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ, เอวํ อปฺปฏิกูเล จ ปฏิกูเล จ ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน? อิธ ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. เอวํ ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ.

อิเมสุ จ ตีสุ นเยสุ ปฐมนเย มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ทุติยนเย สํกิเลสํ, ตติยนเย สํกิเลสนิกฺกิเลสํ วฏฺฏติ. ปุน วุตฺตํ – ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏติ, ทุติยํ สํกิเลสมฺปิ นิกฺกิเลสมฺปิ, ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุปริปณฺณาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

โย จายํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทสิสฺสามี’’ติ อารทฺธตฺตา อาทิกลฺยาโณ, มชฺเฌ ‘‘สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺล’’นฺติ วจนโต มชฺเฌกลฺยาโณ, สนฺนิฏฺฐาเน ‘‘อริโย ภาวิตินฺทฺริโย’’ติ วจนโต ปริโยสานกลฺยาโณติ ติวิธกลฺยาโณ มชฺฌิมนิกาโย ‘‘มหาวิปสฺสนา นามาย’’นฺติ วุตฺโต, โส วณฺณนาวเสน สมตฺโต โหติ.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตพุทฺธมิตฺเตน,

ปุพฺเพ มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ นิวสนฺเตน.

ปรวาทวิธํสนสฺส มชฺฌิมนิกายเสฏฺฐสฺส,

ยมหํ ปปญฺจสูทนิมฏฺฐกถํ กาตุมารภึ.

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา,

สตฺตุตฺตรสตมตฺตาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ,

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

ตสฺมา เตน สหา’ยํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา,

สมธิกฉสฏฺฐิสตมิติ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

สมธิกฉสฏฺฐิสตปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา,

สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน,

ยํ ปญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ ปปญฺจสูทนี นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถา –

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา.

พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

ปปญฺจสูทนี นาม