๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา

๔๒๐. เอวํ เม สุตนฺติ ฉฉกฺกสุตฺตํ. ตตฺถ อาทิกลฺยาณนฺติอาทิมฺหิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ นิทฺโทสํ กตฺวา เทเสสฺสามิ. มชฺฌปริโยสาเนสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา อริยวํสํ นวหิ, มหาสติปฏฺฐานํ สตฺตหิ, มหาอสฺสปุรํ สตฺตหิเยว ปเทหิ โถเมสิ. อิทํ ปน สุตฺตํ นวหิ ปเทหิ โถเมสิ.

เวทิตพฺพานีติ สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานิ. มนายตเนน เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ, ธมฺมายตเนน พหิทฺธา เตภูมกธมฺมา จ, มโนวิญฺญาเณน ฐเปตฺวา เทฺว ปญฺจวิญฺญาณานิ เสสํ พาวีสติวิธํ โลกิยวิปากจิตฺตํ. ผสฺสเวทนา ยถาวุตฺตวิปากวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว. ตณฺหาติ วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหา.

๔๒๒. จกฺขุ อตฺตาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เหฏฺฐา กถิตานญฺหิ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถํ อยํ เทสนา อารทฺธา. ตตฺถ น อุปปชฺชตีติ น ยุชฺชติ. เวตีติ วิคจฺฉติ นิรุชฺฌติ.

๔๒๔. อยํ โข ปน, ภิกฺขเวติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อยญฺหิ เทสนา ติณฺณํ คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อารทฺธา. ทุกฺขํ สมุทโยติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติปิ วทนฺติเยว. เอตํ มมาติอาทีสุ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาว เวทิตพฺพา. สมนุปสฺสตีติ คาหตฺตยวเสน ปสฺสติ.

เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน, นิโรโธ มคฺโคติ อิเมสํ วา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อยํ โข ปนาติอาทิมาห. เนตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหาทีนํ ปฏิเสธวจนานิ. สมนุปสฺสตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ปสฺสติ.

๔๒๕. เอวํ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน ปุน วฏฺฏํ ทสฺเสตุํ จกฺขุญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อภินนฺทตีติอาทีนิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ. อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหติ. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส.

๔๒๖. เอวํ ติณฺณํ อนุสยานํ วเสน วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ เตสํ ปฏิกฺเขปวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ปุน จกฺขุญฺจาติอาทิมาห. อวิชฺชํ ปหายาติ วฏฺฏมูลิกํ อวิชฺชํ ปชหิตฺวา. วิชฺชนฺติ อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา.

๔๒๗. ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอตฺตเกเนว กถามคฺเคน วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปุน ตเทว สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ อนจฺฉริยเมตํ, ยํ สยเมว ตถาคเต เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. อิมญฺหิ สุตฺตํ ธมฺมเสนาปติมฺหิ กเถนฺเตปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, มหาโมคฺคลฺลาเน กเถนฺเตปิ, อสีติมหาเถเรสุ กเถนฺเตสุปิ ปตฺตา เอว. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ. มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา.

อปรภาเค ปน ตมฺพปณฺณิทีเป มาเลยฺยเทวตฺเถโร นาม เหฏฺฐา โลหปาสาเท อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. ตทาปิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ยถา จ โลหปาสาเท, เอวํ เถโร มหามณฺฑเปปิ อิทํ สุตฺตํ กเถสิ. มหาวิหารา นิกฺขมิตฺวา เจติยปพฺพตํ คโต, ตตฺถาปิ กเถสิ. ตโต สากิยวํสวิหาเร, กูฏาลิวิหาเร, อนฺตรโสพฺเภ, มุตฺตงฺคเณ, วาตกปพฺพเต, ปาจินฆรเก, ทีฆวาปิยํ, โลกนฺทเร, โนมณฺฑลตเล กเถสิ. เตสุปิ ฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา. ตโต นิกฺขมิตฺวา ปน เถโร จิตฺตลปพฺพตํ คโต. ตทา จ จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อติเรกสฏฺฐิวสฺโส มหาเถโร, โปกฺขรณิยํ กุรุวกติตฺถํ นาม ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ อตฺถิ, ตตฺถ เถโร นฺหายิสฺสามีติ โอติณฺโณ. เทวตฺเถโร ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นฺหาเปมิ, ภนฺเตติ อาห. เถโร ปฏิสนฺถาเรเนว – ‘‘มาเลยฺยเทโว นาม อตฺถีติ วทนฺติ, โส อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ตฺวํ เทโวติ อาห. อาม, ภนฺเตติ. สฏฺฐิวสฺสทฺธานํ เม, อาวุโส, โกจิ สรีรํ หตฺเถน ผุสิตุํ นาม น ลภิ, ตฺวํ ปน นฺหาเปหีติ อุตฺตริตฺวา ตีเร นิสีทิ.

เถโร สพฺพมฺปิ หตฺถปาทาทิปริกมฺมํ กตฺวา มหาเถรํ นฺหาเปสิ. ตํ ทิวสญฺจ ธมฺมสฺสวนทิวโส โหติ. อถ มหาเถโร – ‘‘เทว อมฺหากํ ธมฺมทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. เถโร สาธุ, ภนฺเตติ สมฺปฏิจฺฉิ. อตฺถงฺคเต สูริเย ธมฺมสฺสวนํ โฆเสสุํ. อติกฺกนฺตสฏฺฐิวสฺสาว สฏฺฐิ มหาเถรา ธมฺมสฺสวนตฺถํ อคมํสุ. เทวตฺเถโร สรภาณาวสาเน อิมํ สุตฺตํ อารภิ, สุตฺตนฺตปริโยสาเน จ สฏฺฐิ มหาเถรา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตโต ติสฺสมหาวิหารํ คนฺตฺวา กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต นาคมหาวิหาเร กาฬกจฺฉคาเม กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. ตโต กลฺยาณึ คนฺตฺวา ตตฺถ จาตุทฺทเส เหฏฺฐาปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถรา. อุโปสถทิวเส อุปริปาสาเท กเถสิ, ตสฺมิมฺปิ สฏฺฐิ เถราติ เอวํ เทวตฺเถเรเยว อิทํ สุตฺตํ กเถนฺเต สฏฺฐิฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ชนา อรหตฺตํ ปตฺตา.

อมฺพิลกาฬกวิหาเร ปน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถเร อิมํ สุตฺตํ กเถนฺเต มนุสฺสปริสา คาวุตํ อโหสิ, เทวปริสา โยชนิกา. สุตฺตปริโยสาเน สหสฺสภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา, เทเวสุ ปน ตโต ตโต เอเกโกว ปุถุชฺชโน อโหสีติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.