๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา

๑๓๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาจตฺตารีสกสุตฺตํ. ตตฺถ อริยนฺติ นิทฺโทสํ โลกุตฺตรํ, นิทฺโทสญฺหิ ‘‘อริย’’นฺติ วุจฺจติ. สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธึ. สอุปนิสนฺติ สปจฺจยํ. สปริกฺขารนฺติ สปริวารํ.

ปริกฺขตาติ ปริวาริตา. สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหตีติ ทฺวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพงฺคมา โหติ ปุเรจาริกา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ จ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสติ; มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปริวีมํสนปริโยสาเน ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานา วูปสมยมานา สีตุทกฆฏสหสฺสํ มตฺถเก อาสิญฺจมานา วิย อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ เขตฺตํ กุรุมาโน กสฺสโก ปฐมํ อรญฺเญ รุกฺเข ฉินฺทติ, ปจฺฉา อคฺคึ เทติ, โส อคฺคิ ปฐมํ ฉินฺเน รุกฺเข อนวเสเส ฌาเปติ, เอวเมว วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปฐมํ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขาเร วีมํสติ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ตาย วีมํสนตฺถํ สงฺขาเร ปุน อปฺปวตฺติวเสน สมุคฺฆาฏยมานา อุปฺปชฺชติ, สา ทุวิธาปิ อิธ อธิปฺเปตา.

มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ, สมฺมาทิฏฺฐึ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐีติ สา เอวํ ปชานนา อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ นาม โหติ.

ทฺวายํ วทามีติ ทฺวยํ วทามิ, ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามีติ อตฺโถ. ปุญฺญภาคิยาติ ปุญฺญโกฏฺฐาสภูตา. อุปธิเวปกฺกาติ อุปธิสงฺขาตสฺส วิปากสฺส ทายิกา.

ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยนฺติอาทีสุ วิภชิตฺวา วิภชิตฺวา อมตทฺวารํ ปญฺญเปติ ทสฺเสตีติ ปญฺญา. ตสฺมึ อตฺเถ อินฺทตฺตํ กโรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อวิชฺชาย น กมฺปตีติ ปญฺญาพลํ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตา หุตฺวา จตุสจฺจธมฺเม วิจินาตีติ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค. มคฺคสมฺปตฺติยา ปสฏฺฐา โสภนา ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยมคฺคสฺส องฺคนฺติ มคฺคงฺคํ. โสติ โส ภิกฺขุ. ปหานายาติ ปชหนตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. สมฺมาวายาโมติ นิยฺยานิโก กุสลวายาโม. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต หุตฺวา. อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตีติ สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ หิ สมฺมาวายาโม จ สมฺมาสติ จ โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐึ สหชาตา ปริวาเรนฺติ ราชานํ วิย เอกรเถ ฐิตา อสิคฺคาหฉตฺตคฺคาหา. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ปน ปุเรชาตา หุตฺวา ปริวาเรติ รถสฺส ปุรโต ปตฺติกาทโย วิย. ทุติยปพฺพโต ปฏฺฐาย ปน สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ ตโยปิ สหชาตปริวาราว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

๑๓๗. มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ ปชานาตีติ มิจฺฉาสงฺกปฺปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ปชานาติ สมฺมาสงฺกปฺปํ กิจฺจโต อสมฺโมหโต ปชานาติ. อิโต อปเรสุ สมฺมาวาจาทีสุปิ เอวเมว โยชนา เวทิตพฺพา. กามสงฺกปฺปาทโย เทฺวธาวิตกฺกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๐๖) วุตฺตาเยว.

ตกฺโกติอาทีสุ ตกฺกนวเสน ตกฺโก. เสฺวว จ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺเฒตฺวา วิตกฺโกติ วุตฺโต, เสฺวว สงฺกปฺปนวเสน สงฺกปฺโป. เอกคฺโค หุตฺวา อารมฺมเณ อปฺเปตีติ อปฺปนา. อุปสคฺเคน ปน ปทํ วฑฺเฒตฺวา พฺยปฺปนาติ วุตฺตํ. เจตโส อภินิโรปนาติ จิตฺตสฺส อภินิโรปนา. วิตกฺกสฺมิญฺหิ สติ วิตกฺโก อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ วิตกฺเก ปน อสติ อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหติ ชาติสมฺปนฺโน อภิญฺญาตปุริโส วิย ราชเคหํ. อนภิญฺญาตสฺส หิ ปฏิหาเรน วา โทวาริเกน วา อตฺโถ โหติ, อภิญฺญาตํ ชาติสมฺปนฺนํ สพฺเพ ราชราชมหามตฺตา ชานนฺตีติ อตฺตโนว ธมฺมตาย นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. วาจํ สงฺขโรตีติ วจีสงฺขาโร. เอตฺถ จ โลกิยวิตกฺโก วาจํ สงฺขโรติ, น โลกุตฺตโร. กิญฺจาปิ น สงฺขโรติ, วจีสงฺขาโรเตฺวว จ ปนสฺส นามํ โหติ. สมฺมาสงฺกปฺปํ อนุปริธาวนฺตีติ โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺติ. เอตฺถ จ ตโยปิ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ติณฺณมฺปิ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ ปทจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กโรนฺโต มคฺคงฺคํ ปูรยมาโน เอโกว สมฺมาสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชิตฺวา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิวเสน ตีณิ นามานิ ลภติ. ปรโต สมฺมาวาจาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๓๘. มุสาวาทา เวรมณีติอาทีสุ วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏติ. อารตีติอาทีสุ วจีทุจฺจริเตหิ อารกา รมตีติ อารติ. วินา เตหิ รมตีติ วิรติ. ตโต ตโต ปฏินิวตฺตาว หุตฺวา เตหิ วินา รมตีติ ปฏิวิรติ. อุปสคฺควเสน วา ปทํ วฑฺฒิตํ, สพฺพมิทํ โอรมนภาวสฺเสว อธิวจนํ. เวรํ มณติ วินาเสตีติ เวรมณิ. อิทมฺปิ โอรมนสฺเสว เววจนํ.

๑๓๙. ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีสุปิ เจตนา วิรตีติ อุภยมฺปิ วฏฺฏติเยว.

๑๔๐. กุหนาติอาทีสุ ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ เอตาย กุหยนฺติ วิมฺหาปยนฺตีติ กุหนา. ลาภสกฺการตฺถิกา หุตฺวา เอตาย ลปนฺตีติ ลปนา. นิมิตฺตํ สีลเมเตสนฺติ เนมิตฺติกา, เตสํ ภาโว เนมิตฺติกตา. นิปฺเปโส สีลเมเตสนฺติ นิปฺเปสิกา, เตสํ ภาโว นิปฺเปสิกตา. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนฺติ มคฺคนฺติ ปริเยสนฺตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนา, เตสํ ภาโว ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปเนตา กุหนาทิกา วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเสเยว ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อาหริตฺวา ปกาสิตา. มิจฺฉาอาชีวสฺส ปหานายาติ เอตฺถ น เกวลํ ปาฬิยํ อาคโตว มิจฺฉาอาชีโว, อาชีวเหตุ ปน ปวตฺติตา ปาณาติปาตาทโย สตฺตกมฺมปถเจตนาปิ มิจฺฉาอาชีโวว. ตาสํเยว สตฺตนฺนํ เจตนานํ ปทปจฺเฉทํ สมุคฺฆาตํ กุรุมานํ มคฺคงฺคํ ปูรยมานา อุปฺปนฺนา วิรติ สมฺมาอาชีโว นาม.

๑๔๑. สมฺมาทิฏฺฐิสฺสาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส. สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ มคฺคสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหติ, ผลสมฺมาทิฏฺฐิสฺสปิ ผลสมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺตีติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส มคฺคปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ, ผลสมฺมาสมาธิมฺหิ ฐิตสฺส ผลปจฺจเวกฺขณํ สมฺมาญาณํ ปโหติ. มคฺคปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ จ ฐิตสฺส มคฺคสมฺมาวิมุตฺติ ปโหติ, ผลปจฺจเวกฺขณสมฺมาญาเณ ฐิตสฺส ผลสมฺมาวิมุตฺติ ปโหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อฏฺฐ ผลงฺคานิ สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวา สมฺมาวิมุตฺตึ ผลํ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ.

๑๔๒. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติอาทีสุ อวเสสนิกายภาณกา ผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, มชฺฌิมภาณกา ปน ทสนฺนํ นิชฺชรวตฺถูนํ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ตตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา, วิทิตกรณฏฺเฐน สมฺมาญาณํ, ตทธิมุตฺตฏฺเฐน สมฺมาวิมุตฺติ.

วีสติ กุสลปกฺขาติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา ทสาติ เอวํ วีสติ กุสลปกฺขา โหนฺติ. วีสติ อกุสลปกฺขาติ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย ทส, ‘‘เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา’’ติอาทินา วุตฺตา ทส จาติ เอวํ วีสติ อกุสลปกฺขา เวทิตพฺพา. มหาจตฺตารีสโกติ มหาวิปากทาเนน มหนฺตานํ กุสลปกฺขิกานญฺเจว อกุสลปกฺขิกานญฺจ จตฺตารีสาย ธมฺมานํ ปกาสิตตฺตา มหาจตฺตารีสโกติ.

อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐีติ. ตตฺถ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตา กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติ เอตฺถ ปน มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ เทฺวปิ กถิตา. ‘‘สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติ. เอตฺถ ปน ปจฺจเวกฺขณาสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

๑๔๓. สมฺมาทิฏฺฐึ เจ ภวํ ครหตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ นามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐิ นามายํ น โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นาม. โอกฺกลาติ โอกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ เทฺว ชนา. อเหตุวาทาติ นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ เอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปเนเตสุ นิยาโม โหตีติ. โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺนํ, กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺตี อริฏฺฐกณฺฑกสทิโส โหติ.

ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ เทฺว, โกจิ ตีณิปิ, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ. อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ, วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวีโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทาภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.