๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. เอวํ เม สุตนฺติ อิสิคิลิสุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาว สมญฺญา อโหสีติ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญาย อุปฺปนฺนกาเล เวภาโร น เวภาโรติ ปญฺญายิตฺถ, อญฺญาเยวสฺส สมญฺญา อโหสิ. อญฺญา ปญฺญตฺตีติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ตทา กิร ภควา สายนฺหสมเย สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนานํ ปญฺจ ปพฺพตา ปญฺญายนฺติ, ตตฺถ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต นิสีทิตฺวา อิเม ปญฺจ ปพฺพเต ปฏิปาฏิยา อาจิกฺขิ. ตตฺถ น ภควโต ปพฺพเตหิ อตฺโถ อตฺถิ, อิติ อิเมสุ ปน ปพฺพเตสุ ปฏิปาฏิยา กถิยมาเนสุ อิสิคิลิสฺส อิสิคิลิภาโว กเถตพฺโพ โหติ. ตสฺมึ กถิยมาเน ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ เจว ปทุมวติยา จ ปตฺถนา กเถตพฺพา ภวิสฺสตีติ ภควา อิมํ ปญฺจ ปพฺพตปฏิปาฏึ อาจิกฺขิ.

ปวิสนฺตา ทิสฺสนฺติ ปวิฏฺฐา น ทิสฺสนฺตีติ ยถาผาสุกฏฺฐาเน ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา อาคนฺตฺวา เจติยคพฺเภ ยมกมหาทฺวารํ วิวรนฺตา วิย ตํ ปพฺพตํ เทฺวธา กตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ มาเปตฺวา ตตฺถ วสึสุ, ตสฺมา เอวมาห. อิเม อิสีติ อิเม ปจฺเจกพุทฺธอิสี.

กทา ปน เต ตตฺถ วสึสุ? อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน ตถาคเต พาราณสึ อุปนิสฺสาย เอกสฺมึ คามเก เอกา กุลธีตา เขตฺตํ รกฺขมานา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจหิ ลาชาสเตหิ สทฺธึ เอกํ ปทุมปุปฺผํ ทตฺวา ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว จ ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา มธุรมํสํ ทตฺวา ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. สา ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา, ตโต จุตา ชาตสฺสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตเมโก ตาปโส ทิสฺวา ปฏิชคฺคิ, ตสฺสา วิจรนฺติยาว ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร ภูมิโต ปทุมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เอโก วนจรโก ทิสฺวา พาราณสิรญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นํ อาหราเปตฺวา อคฺคมเหสึ อกาสิ, ตสฺสา คพฺโภ สณฺฐาสิ. มหาปทุมกุมาโร มาตุกุจฺฉิยํ วสิ, เสสา คพฺภมลํ นิสฺสา นิพฺพตฺตา. วยปฺปตฺตา อุยฺยาเน ปทุมสฺสเร กีฬนฺตา เอเกกสฺมึ ปทุเม นิสีทิตฺวา ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสุ. อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสิ –

‘‘สโรรุหํ ปทุมปลาสปตฺตชํ, สุปุปฺผิตํ ภมรคณานุจิณฺณํ;

อนิจฺจตายุปคตํ วิทิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

ตสฺมึ กาเล เต ตตฺถ วสึสุ, ตทา จสฺส ปพฺพตสฺส อิสิคิลีติ สมญฺญา อุทปาทิ.

๑๓๕. เย สตฺตสาราติ อริฏฺโฐ อุปริฏฺโฐ ตครสิขี ยสสฺสี สุทสฺสโน ปิยทสฺสี คนฺธาโร ปิณฺโฑโล อุปาสโภ นีโต ตโถ สุตวา ภาวิตตฺโตติ เตรสนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นามานิ วตฺวา อิทานิ เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ คาถาพนฺเธน นามานิ อาจิกฺขนฺโต เย สตฺตสาราติอาทิมาห. ตตฺถ สตฺตสาราติ สตฺตานํ สารภูตา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. นิราสาติ นิตฺตณฺหา.

เทฺว ชาลิโนติ จูฬชาลิ มหาชาลีติ เทฺว ชาลินามกา. สนฺตจิตฺโตติ อิทมฺปิ เอกสฺส นามเมว. ปสฺสิ ชหิ อุปธิทุกฺขมูลนฺติ เอตฺถ ปสฺสิ นาม โส ปจฺเจกพุทฺโธ, ทุกฺขสฺส ปน มูลํ อุปธึ ชหีติ อยมสฺส ถุติ. อปราชิโตติปิ เอกสฺส นามเมว.

สตฺถา ปวตฺตา สรภงฺโค โลมหํโส อุจฺจงฺคมาโยติ อิเม ปญฺจ ชนา. อสิโต อนาสโว มโนมโยติ อิเมปิ ตโย ชนา. มานจฺฉิโท จ พนฺธุมาติ พนฺธุมา นาม เอโก, มานสฺส ปน ฉินฺนตฺตา มานจฺฉิโทติ วุตฺโต. ตทาธิมุตฺโตติปิ นามเมว.

เกตุมฺภราโค จ มาตงฺโค อริโยติ อิเม ตโย ชนา. อถจฺจุโตติ อถ อจฺจุโต. อจฺจุตคามพฺยามงฺโกติ อิเม เทฺว ชนา. เขมาภิรโต จ โสรโตติ อิเม เทฺวเยว.

สโยฺห อโนมนิกฺกโมติ สโยฺห นาม โส พุทฺโธ, อโนมวีริยตฺตา ปน อโนมนิกฺกโมติ วุตฺโต. อานนฺโท นนฺโท อุปนนฺโท ทฺวาทสาติ จตฺตาโร อานนฺทา, จตฺตาโร นนฺทา จตฺตาโร อุปนนฺทาติ เอวํ ทฺวาทส. ภารทฺวาโช อนฺติมเทหธารีติ ภารทฺวาโช นาม โส พุทฺโธ. อนฺติมเทหธารีติ ถุติ.

ตณฺหจฺฉิโทติ สิขริสฺสายํ ถุติ. วีตราโคติ มงฺคลสฺส ถุติ. อุสภจฺฉิทา ชาลินึ ทุกฺขมูลนฺติ อุสโภ นาม โส พุทฺโธ ทุกฺขมูลภูตํ ชาลินึ อจฺฉิทาติ อตฺโถ. สนฺตํ ปทํ อชฺฌคโมปนีโตติ อุปนีโต นาม โส พุทฺโธ สนฺตํ ปทํ อชฺฌคมา. วีตราโคติปิ เอกสฺส นามเมว. สุวิมุตฺตจิตฺโตติ อยํ กณฺหสฺส ถุติ.

เอเต จ อญฺเญ จาติ เอเต ปาฬิยํ อาคตา จ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ จ เอเตสํ เอกนามกาเยว. อิเมสุ หิ ปญฺจสุ ปจฺเจกพุทฺธสเตสุ เทฺวปิ ตโยปิ ทสปิ ทฺวาทสปิ อานนฺทาทโย วิย เอกนามกา อเหสุํ. อิติ ปาฬิยํ อาคตนาเมเหว สพฺเพสํ นามานิ วุตฺตานิ โหนฺตีติ อิโต ปรํ วิสุํ วิสุํ อวตฺวา ‘‘เอเต จ อญฺเญ จา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.