๙. มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา

๓๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสาโรปมสุตฺตํ. ตตฺถ อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา รุหิรุปฺปาทกมฺมํ กตฺวา นจิรปกฺกนฺเต สลิงฺเคเนว ปาฏิเยกฺเก ชาเต.

อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ กุลปุตฺโตติ กิญฺจาปิ อสุกกุลปุตฺโตติ น นิยามิโต, เทวทตฺตํเยว ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หิ อสมฺภินฺนาย มหาสมฺมตปเวณิยา โอกฺกากวํเส ชาตตฺตา ชาติกุลปุตฺโต. โอติณฺโณติ ยสฺส ชาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. ลาภสกฺการาทีสุปิ ลาโภติ จตฺตาโร ปจฺจยา. สกฺกาโรติ เตสํเยว สุกตภาโว. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อุปฺปาเทติ. อปญฺญาตาติ ทฺวินฺนํ ชนานํ ฐิตฏฺฐาเน น ปญฺญายนฺติ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ น ลภนฺติ. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา, ปุรโต วา ปจฺฉโต วา คจฺฉนฺตํ น ลภนฺติ.

สาเรน สารกรณียนฺติ รุกฺขสาเรน กตฺตพฺพํ อกฺขจกฺกยุคนงฺคลาทิกํ ยํกิญฺจิ. สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺสาติ มคฺคผลสารสฺส สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จตฺตาโร ปจฺจยา สาขาปลาสํ นาม, ตํ อคฺคเหสิ. เตน จ โวสานํ อาปาทีติ เตเนว จ อลเมตฺตาวตา สาโร เม ปตฺโตติ โวสานํ อาปนฺโน.

๓๑๐. ญาณทสฺสนํ อาราเธตีติ เทวทตฺโต ปญฺจาภิญฺโญ, ทิพฺพจกฺขุ จ ปญฺจนฺนํ อภิญฺญานํ มตฺถเก ฐิตํ, ตํ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺตีติ กิญฺจิ สุขุมํ รูปํ อชานนฺตา อนฺตมโส ปํสุปิสาจกมฺปิ อปสฺสนฺตา วิหรนฺติ.

๓๑๑. อสมยวิโมกฺขํ อาราเธตีติ, ‘‘กตโม อสมยวิโมกฺโข? จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ, อยํ อสมยวิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๓) เอวํ วุตฺเต นวโลกุตฺตรธมฺเม อาราเธติ สมฺปาเทติ ปฏิลภติ. โลกิยสมาปตฺติโย หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณเยว ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนฺติ, ตสฺมา, ‘‘กตโม สมยวิโมกฺโข? จตฺตาริ จ ฌานานิ จตสฺโส จ อรูปาวจรสมาปตฺติโย, อยํ สมยวิโมกฺโข’’ติ เอวํ สมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา. โลกุตฺตรธมฺมา ปน กาเลน กาลํ วิมุจฺจนฺติ, สกึ วิมุตฺตานิ หิ มคฺคผลานิ วิมุตฺตาเนว โหนฺติ. นิพฺพานํ สพฺพกิเลเสหิ อจฺจนฺตํ วิมุตฺตเมวาติ อิเม นว ธมฺมา อสมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา.

อกุปฺปา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. อยมตฺโถ เอตสฺสาติ เอตทตฺถํ, อรหตฺตผลตฺถมิทํ พฺรหฺมจริยํ. อยํ เอตสฺส อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอตํ สารนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส สารํ. เอตํ ปริโยสานนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, เอสา โกฏิ, น อิโต ปรํ ปตฺตพฺพํ อตฺถีติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.