๘. มธุปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๙. เอวํ เม สุตนฺติ มธุปิณฺฑิกสุตฺตํ. ตตฺถ มหาวนนฺติ หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ อโรปิมํ ชาติวนํ, น ยถา เวสาลิยํ โรปิตาโรปิตมิสฺสกํ. ทิวาวิหารายาติ ทิวา ปฏิสลฺลานตฺถาย. เพลุวลฏฺฐิกายาติ ตรุณเพลุวรุกฺขสฺส. ทณฺฑปาณีติ น ชราทุพฺพลตาย ทณฺฑหตฺโถ. อยญฺหิ ตรุโณ ปฐมวเย ฐิโต, ทณฺฑจิตฺตตาย ปน สุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา วิจรติ, ตสฺมา ทณฺฑปาณีติ วุตฺโต. ชงฺฆาวิหารนฺติ ชงฺฆากิลมถวิโนทนตฺถํ ชงฺฆาจารํ. อนุจงฺกมมาโน อนุวิจรมาโนติ อารามทสฺสน-วนทสฺสน-ปพฺพตทสฺสนาทีนํ อตฺถาย อิโต จิโต จ วิจรมาโน. อธิจฺจนิกฺขมโน กิเรส กทาจิ เทว นิกฺขมิตฺวา เอวํ วิจรติ. ทณฺฑโมลุพฺภาติ ทณฺฑํ โอลุมฺภิตฺวา โคปาลกทารโก วิย ทณฺฑํ ปุรโต ฐเปตฺวา ทณฺฑมตฺถเก เทฺว หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปิฏฺฐิปาณึ หนุเกน อุปฺปีเฬตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

๒๐๐. กึวาทีติ กึทิฏฺฐิโก. กิมกฺขายีติ กึ กเถติ. อยํ ราชา ภควนฺตํ อวนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารมตฺตกเมว กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ตมฺปิ น อญฺญาตุกามตาย, อจิตฺตีกาเรน ปุจฺฉติ. กสฺมา? เทวทตฺตสฺส ปกฺขิโก กิเรส. เทวทตฺโต อตฺตโน สนฺติกํ อาคจฺฉมาเน ตถาคเต ภินฺทติ. โส กิร เอวํ วเทติ ‘‘สมโณ โคตโม อมฺหากํ กุเลน สทฺธึ เวรี, น โน กุลสฺส วุทฺธึ อิจฺฉติ. ภคินีปิ เม จกฺกวตฺติปริโภคา, ตํ ปหาย ‘นสฺสเตสา’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ภาคิเนยฺโยปิ เม จกฺกวตฺติพีชนฺติ ญตฺวา อมฺหากํ กุลสฺส วฑฺฒิยา อตุสฺสนฺโต ‘นสฺสเตต’นฺติ ตมฺปิ ทหรกาเลเยว ปพฺพาเชสิ. อหํ ปน เตน วินา วตฺติตุํ อสกฺโกนฺโต อนุปพฺพชิโต. เอวํ ปพฺพชิตมฺปิ มํ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย น อุชุเกหิ อกฺขีหิ โอโลเกติ. ปริสมชฺเฌ ภาสนฺโตปิ มหาผรสุนา ปหรนฺโต วิย อาปายิโก เทวทตฺโตติอาทีนิ ภาสตี’’ติ. เอวํ อยมฺปิ ราชา เทวทตฺเตน ภินฺโน, ตสฺมา เอวมกาสิ.

อถ ภควา ยถา อยํ ราชา มยา ปเญฺห ปุจฺฉิเต น กเถตีติ วตฺตุํ น ลภติ, ยถา จ ภาสิตสฺส อตฺถํ น ชานาติ, เอวมสฺส กเถสฺสามีติ ตสฺสานุจฺฉวิกํ กเถนฺโต ยถาวาที โขติอาทิมาห.

ตตฺถ น เกนจิ โลเก วิคฺคยฺห ติฏฺฐตีติ โลเก เกนจิ สทฺธึ วิคฺคาหิกกถํ น กโรติ น วิวทติ. ตถาคโต หิ โลเกน สทฺธึ น วิวทติ; โลโก ปน ตถาคเตน สทฺธึ อนิจฺจนฺติ วุตฺเต นิจฺจนฺติ วทมาโน, ทุกฺขํ, อนตฺตา, อสุภนฺติ วุตฺเต สุภนฺติ วทมาโน วิวทติ. เตเนวาห ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, โลเกน วิวทามิ, โลโกว โข, ภิกฺขเว, มยา วิวทติ, ตถา น, ภิกฺขเว, ธมฺมวาที เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ, อธมฺมวาทีว โข, ภิกฺขเว, วิวทตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๙๔). ยถาติ เยน การเณน. กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิปิ กิเลสกาเมหิปิ. ตํ พฺราหฺมณนฺติ ตํ ขีณาสวํ พฺราหฺมณํ. อกถํกถินฺติ นิพฺพิจิกิจฺฉํ. ฉินฺนกุกฺกุจฺจนฺติ วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจสฺส เจว หตฺถปาทกุกฺกุจฺจสฺส จ ฉินฺนตฺตา ฉินฺนกุกฺกุจฺจํ. ภวาภเวติ ปุนปฺปุนพฺภเว, หีนปณีเต วา ภเว, ปณีโต หิ ภโว วุทฺธิปฺปตฺโต อภโวติ วุจฺจติ. สญฺญาติ กิเลสสญฺญา. กิเลสาเยว วา อิธ สญฺญานาเมน วุตฺตา, ตสฺมา เยน การเณน กาเมหิ วิสํยุตฺตํ วิหรนฺตํ ตํ โลเก นินฺนาวาทึ ขีณาสวพฺราหฺมณํ กิเลสสญฺญา นานุเสนฺติ, ตญฺจ การณํ อหํ วทามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิติ ภควา อตฺตโน ขีณาสวภาวํ ทีเปติ. นิลฺลาเฬตฺวาติ นีหริตฺวา กีฬาเปตฺวา. ติวิสาขนฺติ ติสาขํ. นลาฏิกนฺติ วลิภงฺคํ นลาเฏ ติสฺโส ราชิโย ทสฺเสนฺโต วลิภงฺคํ วุฏฺฐาเปตฺวาติ อตฺโถ. ทณฺฑโมลุพฺภาติ ทณฺฑํ อุปฺปีเฬตฺวา. ‘‘ทณฺฑมาลุพฺภา’’ติปิ ปาโฐ, คเหตฺวา ปกฺกามีติ อตฺโถ.

๒๐๑. อญฺญตโรติ นาเมน อปากโฏ เอโก ภิกฺขุ. โส กิร อนุสนฺธิกุสโล, ภควตา ยถา ทณฺฑปาณี น ชานาติ, ตถา มยา กถิตนฺติ วุตฺเต กินฺติ นุ โข ภควตา อวิญฺเญยฺยํ กตฺวา ปโญฺห กถิโตติ อนุสนฺธึ คเหตฺวา ทสพลํ ยาจิตฺวา อิมํ ปญฺหํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กริสฺสามีติ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ทสนขสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห กึวาที ปน, ภนฺเต ภควาติอาทิมาห.

ยโตนิทานนฺติ ภาวนปุํสกํ เอตํ, เยน การเณน ยสฺมึ การเณ สตีติ อตฺโถ. ปปญฺจสญฺญาสงฺขาติ เอตฺถ สงฺขาติ โกฏฺฐาโส. ปปญฺจสญฺญาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจสมฺปยุตฺตา สญฺญา, สญฺญานาเมน วา ปปญฺจาเยว วุตฺตา. ตสฺมา ปปญฺจโกฏฺฐาสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมุทาจรนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. เอตฺถ เจ นตฺถิ อภินนฺทิตพฺพนฺติ ยสฺมึ ทฺวาทสายตนสงฺขาเต การเณ สติ ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺติ, เอตฺถ เอกายตนมฺปิ เจ อภินนฺทิตพฺพํ อภิวทิตพฺพํ อชฺโฌสิตพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ. ตตฺถ อภินินฺทิตพฺพนฺติ อหํ มมนฺติ อภินนฺทิตพฺพํ. อภิวทิตพฺพนฺติ อหํ มมาติ วตฺตพฺพํ. อชฺโฌสิตพฺพนฺติ อชฺโฌสิตฺวา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คเหตพฺพยุตฺตํ. เอเตเนตฺถ ตณฺหาทีนํเยว อปฺปวตฺตึ กเถติ. เอเสวนฺโตติ อยํ อภินนฺทนาทีนํ นตฺถิภาโวว ราคานุสยาทีนํ อนฺโต. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

ทณฺฑาทานาทีสุ ปน ยาย เจตนาย ทณฺฑํ อาทิยติ, สา ทณฺฑาทานํ. ยาย สตฺถํ อาทิยติ ปรามสติ, สา สตฺถาทานํ. มตฺถกปฺปตฺตํ กลหํ. นานาคาหมตฺตํ วิคฺคหํ. นานาวาทมตฺตํ วิวาทํ. ตุวํ ตุวนฺติ เอวํ ปวตฺตํ ตุวํ ตุวํ. ปิยสุญฺญกรณํ เปสุญฺญํ. อยถาสภาวํ มุสาวาทํ กโรติ, สา มุสาวาโทติ เวทิตพฺพา. เอตฺเถเตติ เอตฺถ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ เอเต กิเลสา. กิเลสา หิ อุปฺปชฺชมานาปิ ทฺวาทสายตนานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌมานาปิ ทฺวาทสสุ อายตเนสุเยว นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ ยตฺถุปฺปนฺนา, ตตฺเถว นิรุทฺธา โหนฺติ. สฺวายมตฺโถ สมุทยสจฺจปเญฺหน ทีเปตพฺโพ –

‘‘สา โข ปเนสา ตณฺหา กตฺถ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, กตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ วตฺวา – ‘‘ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสติ. กิญฺจ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ? จกฺขุ โลเก ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติอาทินา (วิภ. ๒๐๓) นเยน ทฺวาทสสุเยว อายตเนสุ ตสฺสา อุปฺปตฺติ จ นิโรโธ จ วุตฺโต. ยเถว จ ตณฺหา ทฺวาทสสุ อายตเนสุ อุปฺปชฺชิตฺวา นิพฺพานํ อาคมฺม นิรุทฺธาปิ อายตเนสุ ปุน สมุทาจารสฺส อภาวโต อายตเนสุเยว นิรุทฺธาติ วุตฺตา, เอวมิเมปิ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อายตเนสุ นิรุชฺฌนฺตีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ยฺวายํ อภินนฺทนาทีนํ อภาโวว ราคานุสยาทีนํ อนฺโตติ วุตฺโต. เอตฺเถเต ราคานุสยาทีนํ อนฺโตติ ลทฺธโวหาเร นิพฺพาเน ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. ยญฺหิ ยตฺถ นตฺถิ, ตํ ตตฺถ นิรุทฺธํ นาม โหติ, สฺวายมตฺโถ นิโรธปเญฺหน ทีเปตพฺโพ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขารา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๘๓).

๒๐๒. สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ สตฺถารา จ ปสํสิโต. วิญฺญูนนฺติ อิทมฺปิ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ปณฺฑิเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ จ สมฺภาวิโตติ อตฺโถ. ปโหตีติ สกฺโกติ.

๒๐๓. อติกฺกมฺเมว มูลํ อติกฺกมฺม ขนฺธนฺติ สาโร นาม มูเล วา ขนฺเธ วา ภเวยฺย, ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํสมฺปทนฺติ เอวํสมฺปตฺติกํ, อีทิสนฺติ อตฺโถ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพเมว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ชานนฺโต ชานาติเยว, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโตติ เอวเมเตสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธมฺมสฺส วตฺตนโต วตฺตา. ปวตฺตาปนโต ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺตึ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. อครุํ กตฺวาติ ปุนปฺปุนํ อายาจาเปนฺโตปิ หิ ครุํ กโรติ นาม, อตฺตโน สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวา สิเนรูปาทโต วาลุกํ อุทฺธรมาโน วิย ทุพฺพิญฺเญยฺยํ กตฺวา กเถนฺโตปิ ครุํ กโรติเยว นาม. เอวํ อกตฺวา อเมฺห ปุนปฺปุนํ อยาจาเปตฺวา สุวิญฺเญยฺยมฺปิ โน กตฺวา กเถหีติ วุตฺตํ โหติ.

๒๐๔. ยํ โข โน อาวุโสติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ยํ โข โว’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, เต ปน ภิกฺขู อตฺตนา สทฺธึ สงฺคณฺหนฺโต ‘‘ยํ โข โน’’ติ อาห. ยสฺมา วา อุทฺเทโสว เตสํ อุทฺทิฏฺโฐว. ภควา ปน เถรสฺสาปิ เตสมฺปิ ภควาว. ตสฺมา ภควาติ ปทํ สนฺธายปิ เอวมาห, ยํ โข อมฺหากํ ภควา ตุมฺหากํ สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวาติ อตฺโถ.

จกฺขุญฺจาวุโสติอาทีสุ อยมตฺโถ, อาวุโส, นิสฺสยภาเวน จกฺขุปสาทญฺจ อารมฺมณภาเวน จตุสมุฏฺฐานิกรูเป จ ปฏิจฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ นาม อุปฺปชฺชติ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโสติ เตสํ ติณฺณํ สงฺคติยา ผสฺโส นาม อุปฺปชฺชติ. ตํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ สหชาตาทิวเสน ผสฺสปจฺจยา เวทนา อุปฺปชฺชติ. ตาย เวทนาย ยํ อารมฺมณํ เวเทติ, ตเทว สญฺญา สญฺชานาติ, ยํ สญฺญา สญฺชานาติ, ตเทว อารมฺมณํ วิตกฺโก วิตกฺเกติ. ยํ วิตกฺโก วิตกฺเกติ, ตเทวารมฺมณํ ปปญฺโจ ปปญฺเจติ. ตโตนิทานนฺติ เอเตหิ จกฺขุรูปาทีหิ การเณหิ. ปุริสํ ปปญฺจสญฺญาสงฺขา สมุทาจรนฺตีติ ตํ อปริญฺญาตการณํ ปุริสํ ปปญฺจโกฏฺฐาสา อภิภวนฺติ, ตสฺส ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ผสฺสเวทนาสญฺญา จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตา โหนฺติ. วิตกฺโก จกฺขุวิญฺญาณานนฺตราทีสุ สวิตกฺกจิตฺเตสุ ทฏฺฐพฺโพ. ปปญฺจสงฺขา ชวเนน สหชาตา โหนฺติ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตีตานาคตคฺคหณํ กตนฺติ? ตถา อุปฺปชฺชนโต. ยเถว หิ เอตรหิ จกฺขุทฺวาริโก ปปญฺโจ จกฺขุญฺจ รูเป จ ผสฺสเวทนาสญฺญาวิตกฺเก จ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน, เอวเมวํ อตีตานาคเตสุปิ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ ตสฺสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

โสตญฺจาวุโสติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐทฺวาเร ปน มนนฺติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺเมติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ อาวชฺชนํ วา ชวนํ วา. อาวชฺชเน คหิเต ผสฺสเวทนาสญฺญาวิตกฺกา อาวชฺชนสหชาตา โหนฺติ. ปปญฺโจ ชวนสหชาโต. ชวเน คหิเต สหาวชฺชนกํ ภวงฺค มโน นาม โหติ, ตโต ผสฺสาทโย สพฺเพปิ ชวเนน สหชาตาว. มโนทฺวาเร ปน ยสฺมา อตีตาทิเภทํ สพฺพมฺปิ อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสูติ อิทํ ยุตฺตเมว.

อิทานิ วฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต โส วตาวุโสติ เทสนํ อารภิ. ผสฺสปญฺญตฺตึ ปญฺญเปสฺสตีติ ผสฺโส นาม เอโก ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ผสฺสปญฺญตฺตึ ปญฺญเปสฺสติ, ทสฺเสสฺสตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ ทฺวาทสายตนวเสน สกลํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทฺวาทสายตนปฏิกฺเขปวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต โส วตาวุโส จกฺขุสฺมึ อสตีติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เอวํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ สาวเกน ปโญฺห กถิโตติ มา นิกฺกงฺขา อหุวตฺถ, อยํ ภควา สพฺพญฺญุตญาณตุลํ คเหตฺวา นิสินฺโน, อิจฺฉมานา ตเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺขา โหถาติ อุยฺโยเชนฺโต อากงฺขมานา จ ปนาติอาทิมาห.

๒๐๕. อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ การเณหิ ปปญฺจุปฺปตฺติยา ปาฏิเยกฺกการเณหิ เจว วฏฺฏวิวฏฺฏการเณหิ จ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑเนหิ. พฺยญฺชเนหีติ ปาฏิเยกฺกอกฺขเรหิ. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. จตูหิ วา การเณหิ ปณฺฑิโต ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปจฺจยาการกุสโล การณาการณกุสโลติ. มหาปญฺโญติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคหณสมตฺถาย มหาปญฺญาย สมนฺนาคโต. ยถา ตํ มหากจฺจาเนนาติ ยถา มหากจฺจาเนน พฺยากตํ, ตํ สนฺธาย ตนฺติ วุตฺตํ. ยถา มหากจฺจาเนน พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺเยนฺติ อตฺโถ.

มธุปิณฺฑิกนฺติ มหนฺตํ คุฬปูวํ พทฺธสตฺตุคุฬกํ วา. อเสจนกนฺติ อเสจิตพฺพกํ. สปฺปิผาณิตมธุสกฺกราทีสุ อิทํ นาเมตฺถ มนฺทํ อิทํ พหุกนฺติ น วตฺตพฺพํ สมโยชิตรสํ. เจตโสติ จินฺตกชาติโก. ทพฺพชาติโกติ ปณฺฑิตสภาโว. โก นาโม อยนฺติ อิทํ เถโร อติภทฺทโก อยํ ธมฺมปริยาโย, ทสพลสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนวสฺส นามํ คณฺหาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาห. ตสฺมาติ ยสฺมา มธุปิณฺฑิโก วิย มธุโร, ตสฺมา มธุปิณฺฑิกปริยาโยเตฺวว นํ ธาเรหีติ วทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

มธุปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.