๖. ฉกฺกนิปาโต

๑. ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

ฉกฺกนิปาเต ยสฺส มคฺคํ น ชานาสีติอาทิกา ปญฺจสตมตฺตานํ เถรีนํ คาถา. อิมาปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺติโย อนุกฺกเมน อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺถ ตตฺถ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ ปติกุลํ อานีตา ตตฺถ ตตฺถ ปุตฺเต ลภิตฺวา ฆราวาสํ วสนฺติโย สมานชาติกสฺส ตาทิสสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา สพฺพาว มตปุตฺตา หุตฺวา, ปุตฺตโสเกน อภิภูตา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนา อตฺตโน โสกการณํ อาโรเจสุํ. เถรี ตาสํ โสกํ วิโนเทนฺตี –

๑๒๗. ‘‘ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

ตํ กุโต จาคตํ สตฺตํ, มม ปุตฺโตติ โรทสิ.

๑๒๘. ‘‘มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

น นํ สมนุโสเจสิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

๑๒๙. ‘‘อยาจิโต ตตาคจฺฉิ, นานุญฺญาโต อิโต คโต;

กุโตจิ นูน อาคนฺตฺวา, วสิตฺวา กติปาหกํ;

อิโตปิ อญฺเญน คโต, ตโตปญฺเญน คจฺฉติ.

๑๓๐. ‘‘เปโต มนุสฺสรูเปน, สํสรนฺโต คมิสฺสติ;

ยถาคโต ตถา คโต, กา ตตฺถ ปริเทวนา’’ติ. –

อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ.

ตา ตสฺสา ธมฺมํ สุตฺวา สญฺชาตสํเวคา เถริยา สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺติโย วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ปริปากํ คตตฺตา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. อถ ตา อธิคตารหตฺตา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน ‘‘ยสฺส มคฺคํ น ชานาสี’’ติอาทิกาหิ โอวาทคาถาหิ สทฺธึ –

๑๓๑. ‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ;

ยา เม โสกปเรตาย, ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทิ.

๑๓๒. ‘‘สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ, นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา;

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ, อุเปมิ สรณํ มุนิ’’นฺติ. –

อิมา คาถา วิสุํ วิสุํ อภาสึสุ.

ตตฺถ ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วาติ ยสฺส สตฺตสฺส อิธ อาคตสฺส อาคตมคฺคํ วา อิโต คตสฺส คตมคฺคํ วา ตฺวํ น ชานาสิ. อนนฺตรา อตีตานาคตภวูปปตฺติโย สนฺธาย วทติ. ตํ กุโต จาคตํ สตฺตนฺติ ตํ เอวํ อวิญฺญาตาคตคตมคฺคํ กุโตจิ คติโต อาคตมคฺคํ อาคจฺฉนฺเตน อนฺตรามคฺเค สพฺเพน สพฺพํ อกตปริจยสมาคตปุริสสทิสํ สตฺตํ เกวลํ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มม ปุตฺโตติ กุโต เกน การเณน โรทสิ. อปฺปฏิการโต มม ปุตฺตสฺส จ อกาตพฺพโต น เอตฺถ โรทนการณํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสีติ อสฺส ตว ปุตฺตาภิมตสฺส สตฺตสฺส อาคตสฺส อาคตมคฺคญฺจ คตสฺส คตมคฺคญฺจ อถ ชาเนยฺยาสิ. น นํ สมนุโสเจสีติ เอวมฺปิ นํ น สมนุโสเจยฺยาสิ. กสฺมา? เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน, ทิฏฺฐธมฺเมปิ หิ สตฺตานํ สพฺเพหิ ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาวา วินาภาวา ตตฺถ วสวตฺติตาย อภาวโต, ปเคว อภิสมฺปรายํ.

อยาจิโต ตตาคจฺฉีติ ตโต ปรโลกโต เกนจิ อยาจิโต อิธ อาคจฺฉิ. ‘‘อาคโต’’ติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. นานุญฺญาโต อิโต คโตติ อิธโลกโต เกนจิ อนนุญฺญาโต ปรโลกํ คโต. กุโตจีติ นิรยาทิโต ยโต กุโตจิ คติโต. นูนาติ ปริสงฺกายํ. วสิตฺวา กติปาหกนฺติ กติปยทิวสมตฺตํ อิธ วสิตฺวา. อิโตปิ อญฺเญน คโตติ อิโตปิ ภวโต อญฺเญน คโต, อิโต อญฺญมฺปิ ภวํ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคโต. ตโตปญฺเญน คจฺฉตีติ ตโตปิ ภวโต อญฺเญน คมิสฺสติ, อญฺญเมว ภวํ อุปคมิสฺสติ.

เปโตติ อเปโต ตํ ตํ ภวํ อุปปชฺชิตฺวา ตโต อปคโต. มนุสฺสรูเปนาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, มนุสฺสภาเวน ติรจฺฉานาทิภาเวน จาติ อตฺโถ. สํสรนฺโตติ อปราปรํ อุปปตฺติวเสน สํสรนฺโต. ยถาคโต ตถา คโตติ ยถา อวิญฺญาตคติโต จ อนามนฺเตตฺวา อาคโต ตถา อวิญฺญาตคติโก อนนุญฺญาโตว คโต. กา ตตฺถ ปริเทวนาติ ตตฺถ ตาทิเส อวสวตฺตินิ ยถากามาวจเร กา นาม ปริเทวนา, กึ ปริเทวิเตน ปโยชนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

เอตฺถ จ อาทิโต จตสฺโส คาถา ปฏาจาราย เถริยา เตสํ ปญฺจมตฺตานํ อิตฺถิสตานํ โสกวิโนทนวเสน วิสุํ วิสุํ ภาสิตา. ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา ปพฺพชิตฺวา อธิคตวิเสสาหิ ตาหิ ปญฺจสตมตฺตาหิ ภิกฺขุนีหิ ฉปิ คาถา ปจฺเจกํ ภาสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

ปญฺจสตา ปฏาจาราติ ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก ลทฺธโอวาทตาย ปฏาจาราย วุตฺตํ อเวทิสุนฺติ กตฺวา ‘‘ปฏาจารา’’ติ ลทฺธนามา ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย.

ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. วาเสฏฺฐีเถรีคาถาวณฺณนา

ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏาติอาทิกา วาเสฏฺฐิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ สมานชาติกสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ สุขสํวาสํ วสนฺตี เอกํ ปุตฺตํ ลภิตฺวา ตสฺมึ อาธาวิตฺวา ปริธาวิตฺวา วิจรณกาเล กาลํ กเต ปุตฺตโสเกน อฏฺฏิตา อุมฺมตฺติกา อโหสิ. สา ญาตเกสุ สามิเก จ ติกิจฺฉํ กโรนฺเตสุ เตสํ อชานนฺตานํเยว ปลายิตฺวา ยโต ตโต ปริพฺภมนฺตี มิถิลานครํ สมฺปตฺตา ตตฺถทฺทส ภควนฺตํ อนฺตรวีถิยํ คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สํยตินฺทฺริยํ นาคํ. ทิสฺวาน สห ทสฺสเนน พุทฺธานุภาวโต อปคตุมฺมาทา ปกติจิตฺตํ ปฏิลภิ. อถสฺสา สตฺถา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสสิ. สา ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สตฺถุ อาณาย ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ฆเฏนฺตี วายมนฺตี ปริปกฺกญาณตาย น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

๑๓๓. ‘‘ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏา, ขิตฺตจิตฺตา วิสญฺญินี;

นคฺคา ปกิณฺณเกสี จ, เตน เตน วิจาริหํ.

๑๓๔. ‘‘วีถิสงฺการกูเฏสุ, สุสาเน รถิยาสุ จ;

อจรึ ตีณิ วสฺสานิ, ขุปฺปิปาสา สมปฺปิตา.

๑๓๕. ‘‘อถทฺทสาสึ สุคตํ, นครํ มิถิลํ ปติ;

อทนฺตานํ ทเมตารํ, สมฺพุทฺธมกุโตภยํ.

๑๓๖. ‘‘สจิตฺตํ ปฏิลทฺธาน, วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย โคตโม.

๑๓๗. ‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ยุญฺชนฺตี สตฺถุวจเน, สจฺฉากาสึ ปทํ สิวํ.

๑๓๘. ‘‘สพฺเพ โสกา สมุจฺฉินฺนา, ปหีนา เอตทนฺติกา;

ปริญฺญาตา หิ เม วตฺถู, ยโต โสกาน สมฺภโว’’ติ. –

อิมา คาถา อภาสิ.

ตตฺถ อฏฺฏาติ อฏฺฏิตา. อยเมว วา ปาโฐ, อฏฺฏิตา ปีฬิตาติ อตฺโถ. ขิตฺตจิตฺตาติ โสกุมฺมาเทน ขิตฺตหทยา. ตโต เอว ปกติสญฺญาย วิคเมน วิสญฺญินี. หิโรตฺตปฺปาภาวโต อปคตวตฺถตาย นคฺคา. วิธุตเกสตาย ปกิณฺณเกสี. เตน เตนาติ คาเมน คามํ นคเรน นครํ วีถิยา วีถึ วิจรึ อหํ.

อถาติ ปจฺฉา อุมฺมาทสํวตฺตนิยสฺส กมฺมสฺส ปริกฺขเย. สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คทตฺตา สมฺมา จ คตตฺตา สุคตํ ภควนฺตํ. มิถิลํ ปตีติ มิถิลาภิมุขํ, มิถิลานคราภิมุขํ คจฺฉนฺตนฺติ อตฺโถ.

สจิตฺตํ ปฏิลทฺธานาติ พุทฺธานุภาเวน อุมฺมาทํ ปหาย อตฺตโน ปกติจิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา.

ยุญฺชนฺตี สตฺถุวจเนติ สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน โยคํ กโรนฺตี ภาวนํ อนุยุญฺชนฺตี. สจฺฉากาสึ ปทํ สิวนฺติ สิวํ เขมํ จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทุตํ นิพฺพานํ ปทํ สจฺฉิอกาสึ.

เอตทนฺติกาติ เอตํ อิทานิ มยา อธิคตํ อรหตฺตํ อนฺโต ปริโยสานํ เอเตสนฺติ เอตทนฺติกา, โสกา. น ทานิ เตสํ สมฺภโว อตฺถีติ อตฺโถ. ยโต โสกาน สมฺภโวติ ยโต อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณานํ โสกานํ สมฺภโว, เตสํ โสกานํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตา วตฺถู อธิฏฺฐานานิ ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ปริญฺญาตา. ตสฺมา โสกา เอตทนฺติกาติ โยชนา.

วาเสฏฺฐีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. เขมาเถรีคาถาวณฺณนา

ทหรา ตฺวํ รูปวตีติอาทิกา เขมาย เถริยา คาถา. อยํ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร ปราธีนวุตฺติกา ปเรสํ ทาสี อโหสิ. สา ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกรเณน ชีวิกํ กปฺเปนฺตี เอกทิวสํ ปทุมุตฺตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อคฺคสาวกํ สุชาตตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ตโย โมทเก ทตฺวา ตํทิวสเมว อตฺตโน เกเส วิสฺสชฺเชตฺวา เถรสฺส ทานํ ทตฺวา ‘‘อนาคเต มหาปญฺญา พุทฺธสฺส สาวิกา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ยาวชีวํ กุสลกมฺเม อปฺปมตฺตา หุตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อนุกฺกเมน ฉกามสคฺเค, เตสํ เตสํ เทวราชูนํ มเหสิภาเวน อุปปนฺนา, มนุสฺสโลเกปิ อเนกวารํ จกฺกวตฺตีนํ มณฺฑลราชูนญฺจ มเหสิภาวํ อุปคตา มหาสมฺปตฺติโย อนุภวิตฺวา วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล มนุสฺสโลเก อุปฺปชฺชิตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา ปพฺพชิตฺวา ทสวสฺสสหสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี พหุสฺสุตา ธมฺมกถิกา หุตฺวา พหุชนสฺส ธมฺมกถนาทินา ปญฺญาสํวตฺตนิยกมฺมํ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ กปฺเป ภควโต จ กกุสนฺธสฺส ภควโต จ โกณาคมนสฺส กาเล วิภวสมฺปนฺเน กุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา มหนฺตํ สงฺฆารามํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

ภควโต ปน กสฺสปทสพลสฺส กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ สพฺพเชฏฺฐิกา สมณี นาม ธีตา หุตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา อคาเรเยว ฐิตา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ โกมาริพฺรหฺมจริยํ จรนฺตี สมณคุตฺตาทีหิ อตฺตโน ภคินีหิ สทฺธึ รมณียํ ปริเวณํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ. เอวเมว ตตฺถ ตตฺถ ภเว อายตนคตํ อุฬารํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สุคตีสุเยว สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท มทฺทรฏฺเฐ สากลนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติ. เขมาติสฺสา นามํ อโหสิ, สุวณฺณวณฺณา กญฺจนสนฺนิภตฺตจา. สา วยปฺปตฺตา พิมฺพิสารรญฺโญ เคหํ คตา. สตฺถริ เวฬุวเน วิหรนฺเต รูปมตฺตา หุตฺวา ‘‘รูเป โทสํ ทสฺเสตี’’ติ สตฺถุ ทสฺสนาย น คจฺฉติ.

ราชา มนุสฺเสหิ เวฬุวนสฺส วณฺเณ ปกาสาเปตฺวา เทวิยา วิหารทสฺสนาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ เทวี ‘‘วิหารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ราชานํ ปฏิปุจฺฉิ. ราชา ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อทิสฺวา อาคนฺตุํ น ลภิสฺสสี’’ติ วตฺวา ปุริสานํ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘พลกฺกาเรนปิ เทวึ ทสพลํ ทสฺเสถา’’ติ. เทวี วิหารํ คนฺตฺวา ทิวสภาคํ เขเปตฺวา นิวตฺเตนฺตี สตฺถารํ อทิสฺวาว คนฺตุํ อารทฺธา. อถ นํ ราชปุริสา อนิจฺฉนฺติมฺปิ สตฺถุ สนฺติกํ นยึสุ. สตฺถา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา อิทฺธิยา เทวจฺฉราสทิสํ อิตฺถึ นิมฺมินิตฺวา ตาลปณฺณํ คเหตฺวา พีชยมานํ อกาสิ. เขมา เทวี ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปา นาม เทวจฺฉรปฏิภาคา อิตฺถิโย ภควโต อวิทูเร ติฏฺฐนฺติ, อหํ เอตาสํ ปริจาริกตายปิ นปฺปโหมิ, มนมฺปิ นิกฺการณา ปาปจิตฺตสฺส วเสน นฏฺฐา’’ติ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ตเมว อิตฺถึ โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ปสฺสนฺติยาว สตฺถุ อธิฏฺฐานพเลน สา อิตฺถี ปฐมวยํ อติกฺกมฺม มชฺฌิมวยมฺปิ อติกฺกมฺม ปจฺฉิมวยํ ปตฺวา ขณฺฑทนฺตา ปลิตเกสา วลิตฺตจา หุตฺวา สทฺธึ ตาลปณฺเณน ปริวตฺติตฺวา ปติ. ตโต เขมา กตาธิการตฺตา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํวิธมฺปิ สรีรํ อีทิสํ วิปตฺตึ ปาปุณิ, มยฺหมฺปิ สรีรํ เอวํคติกเมว ภวิสฺสตี’’ติ. อถสฺสา จิตฺตาจารํ ญตฺวา สตฺถา –

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ. –

คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ อฏฺฐกถาสุ อาคตํ. อปทาเน ปน ‘‘อิมํ คาถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตา ราชานํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ อาคตํ. ตตฺถายํ อปทานปาฬิ (อป. เถรี ๒.๒.๒๘๙-๓๘๓) –

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปฺปสาทาหํ, อุเปมิ สรณํ ชินํ.

‘‘มาตรํ ปิตรํ จาหํ, อายาจิตฺวา วินายกํ;

นิมนฺตยิตฺวา สตฺตาหํ, โภชยึ สหสาวกํ.

‘‘อติกฺกนฺเต จ สตฺตาเห, มหาปญฺญานมุตฺตมํ;

ภิกฺขุนึ เอตทคฺคมฺหิ, ฐเปสิ นรสารถิ.

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ปุโน ตสฺส มเหสิโน;

การํ กตฺวาน ตํ ฐานํ, ปณิปจฺจ ปณีทหึ.

‘‘ตโต มม ชิโน อาห, สิชฺฌตํ ปณิธี ตว;

สสงฺเฆ เม กตํ การํ, อปฺปเมยฺยผลํ ตยา.

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

เอตทคฺคมนุปฺปตฺตา, เขมา นาม ภวิสฺสติ.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปคา อหํ.

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ ตโต.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

‘‘ตโต จุตา มนุสฺสตฺเต, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มนุเชสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกกปฺเปสุ สํสรึ.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี โลกนายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

‘‘ตมหํ โลกนายกํ, อุเปตฺวา นรสารถึ;

ธมฺมํ ภณิตํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

‘‘ทสวสฺสสหสฺสานิ, ตสฺส วีรสฺส สาสเน;

พฺรหฺมจริยํ จริตฺวาน, ยุตฺตโยคา พหุสฺสุตา.

‘‘ปจฺจยาการกุสลา, จตุสจฺจวิสารทา;

นิปุณา จิตฺตกถิกา, สตฺถุสาสนการิกา.

‘‘ตโต จุตาหํ ตุสิตํ, อุปปนฺนา ยสสฺสินี;

อภิโภมิ ตหึ อญฺเญ, พฺรหฺมจารีผเลนหํ.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปนฺนาหํ, มหาโภคา มหทฺธนา;

เมธาวินี สีลวตี, วินีตปริสาปิ จ.

‘‘ภวามิ เตน กมฺเมน, โยเคน ชินสาสเน;

สพฺพา สมฺปตฺติโย มยฺหํ, สุลภา มนโส ปิยา.

‘‘โยปิ เม ภวเต ภตฺตา, ยตฺถ ยตฺถ คตายปิ;

วิมาเนติ น มํ โกจิ, ปฏิปตฺติพเลน เม.

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

นาเมน โกณาคมโน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

‘‘ตทา หิ พาราณสิยํ, สุสมิทฺธกุลปฺปชา;

ธนญฺชานี สุเมธา จ, อหมฺปิ จ ตโย ชนา.

‘‘สงฺฆารามมทาสิมฺห, ทานสหายิกา ปุเร;

สงฺฆสฺส จ วิหารมฺปิ, อุทฺทิสฺส การิกา มยํ.

‘‘ตโต จุตา มยํ สพฺพา, ตาวตึสูปคา อหุํ;

ยสสา อคฺคตํ ปตฺตา, มนุสฺเสสุ ตเถว จ.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

‘‘ตสฺสาสึ เชฏฺฐิกา ธีตา, สมณี อิติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

‘‘อหํ อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

‘‘กทาจิ โส นราทิจฺโจ, ธมฺมํ เทเสสิ อพฺภุตํ;

มหานิทานสุตฺตนฺตํ, สุตฺวา ตํ ปริยาปุณึ.

‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, สากลาย ปุรุตฺตเม;

รญฺโญ มทฺทสฺส ธีตามฺหิ, มนาปา ทยิตา ปิยา.

‘‘สห เม ชาตมตฺตมฺหิ, เขมํ ตมฺหิ ปุเร อหุ;

ตโต เขมาติ นามํ เม, คุณโต อุปปชฺชถ.

‘‘ยทาหํ โยพฺพนํ ปตฺตา, รูปลาวญฺญภูสิตา;

ตทา อทาสิ มํ ตาโต, พิมฺพิสารสฺส ราชิโน.

‘‘ตสฺสาหํ สุปฺปิยา อาสึ, รูปเกลายเน รตา;

รูปานํ โทสวาทีติ, น อุเปสึ มหาทยํ.

‘‘พิมฺพิสาโร ตทา ราชา, มมานุคฺคหพุทฺธิยา;

วณฺณยิตฺวา เวฬุวนํ, คายเก คาปยี มมํ.

‘‘รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ;

น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺญามเส มยํ.

‘‘เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ;

สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ.

‘‘วิหาย นนฺทนํ เทวา, โอตริตฺวา มหีตลํ;

รมฺมํ เวฬุวนํ ทิสฺวา, น ตปฺปนฺติ สุวิมฺหิตา.

‘‘ราชปุญฺเญน นิพฺพตฺตํ, พุทฺธปุญฺเญน ภูสิตํ;

โก วตฺตา ตสฺส นิสฺเสสํ, วนสฺส คุณสญฺจยํ.

‘‘ตํ สุตฺวา วนสมิทฺธํ, มม โสตมโนหรํ;

ทฏฺฐุกามา ตมุยฺยานํ, รญฺโญ อาโรจยึ ตทา.

‘‘มหตา ปริวาเรน, ตทา จ โส มหีปติ;

มํ เปเสสิ ตมุยฺยานํ, ทสฺสนาย สมุสฺสุกํ.

‘‘คจฺฉ ปสฺส มหาโภเค, วนํ เนตฺตรสายนํ;

ยํ สทา ภาติ สิริยา, สุคตาภานุรญฺชิตํ.

‘‘ยทา จ ปิณฺฑาย มุนิ, คิริพฺพชปุรุตฺตมํ;

ปวิฏฺโฐหํ ตทาเยว, วนํ ทฏฺฐุมุปาคมึ.