๑. อมฺพปาลีเถรีคาถาวณฺณนา

วีสตินิปาเต กาฬกา ภมรวณฺณสาทิสาติอาทิกา อมฺพปาลิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี สิขิสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนา หุตฺวา ภิกฺขุนิสิกฺขาปทํ สมาทาย วิหรนฺตี, เอกทิวสํ สมฺพหุลาหิ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ เจติยํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กโรนฺตี ปุเรตรํ คจฺฉนฺติยา ขีณาสวตฺเถริยา ขิปนฺติยา สหสา เขฬปิณฺฑํ เจติยงฺคเณ ปติตํ, ขีณาสวตฺเถริยา อปสฺสิตฺวา คตาย อยํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺตี ตํ เขฬปิณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘กา นาม คณิกา อิมสฺมึ ฐาเน เขฬปิณฺฑํ ปาเตสี’’ติ อกฺโกสิ. สา ภิกฺขุนิกาเล สีลํ รกฺขนฺตี คพฺภวาสํ ชิคุจฺฉิตฺวา โอปปาติกตฺตภาเว จิตฺตํ ฐเปสิ. เตน จริมตฺตภาเว เวสาลิยํ ราชุยฺยาเน อมฺพรุกฺขมูเล โอปปาติกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตํ ทิสฺวา อุยฺยานปาโล นครํ อุปเนสิ. อมฺพรุกฺขมูเล นิพฺพตฺตตาย สา อมฺพปาลีเตฺวว โวหรียิตฺถ. อถ นํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิลาสกนฺตตาทิคุณวิเสสสมุทิตํ ทิสฺวา สมฺพหุลา ราชกุมารา อตฺตโน อตฺตโน ปริคฺคหํ กาตุกามา อญฺญมญฺญํ กลหํ อกํสุ. เตสํ กลหวูปสมตฺถํ ตสฺสา กมฺมสญฺโจทิตา โวหาริกา ‘‘สพฺเพสํ โหตู’’ติ คณิกาฏฺฐาเน ฐเปสุํ. สา สตฺถริ ปฏิลทฺธสทฺธา อตฺตโน อุยฺยาเน วิหารํ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปจฺฉา อตฺตโน ปุตฺตสฺส วิมลโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี อตฺตโน สรีรสฺส ชราชิณฺณภาวํ นิสฺสาย สํเวคชาตา สงฺขารานํ อนิจฺจตํ วิภาเวนฺตี –

๒๕๒. ‘‘กาฬกา ภมรวณฺณสาทิสา, เวลฺลิตคฺคา มม มุทฺธชา อหุํ;

เต ชราย สาณวากสาทิสา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๓. ‘‘วาสิโตว สุรภี กรณฺฑโก, ปุปฺผปูร มม อุตฺตมงฺคโช;

ตํ ชรายถ สโลมคนฺธิกํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๔. ‘‘กานนํว สหิตํ สุโรปิตํ, โกจฺฉสูจิวิจิตคฺคโสภิตํ;

ตํ ชราย วิรลํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๕. ‘‘กณฺหขนฺธกสุวณฺณมณฺฑิตํ, โสภเต สุเวณีหิลงฺกตํ;

ตํ ชราย ขลิตํ สิรํ กตํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๖. ‘‘จิตฺตการสุกตาว เลขิกา, โสภเร สุ ภมุกา ปุเร มม;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๗. ‘‘ภสฺสรา สุรุจิรา ยถา มณี, เนตฺตเหสุมภินีลมายตา;

เต ชรายภิหตา น โสภเร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๘. ‘‘สณฺหตุงฺคสทิสี จ นาสิกา, โสภเต สุ อภิโยพฺพนํ ปติ;

สา ชราย อุปกูลิตา วิย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๕๙. ‘‘กงฺกณํว สุกตํ สุนิฏฺฐิตํ, โสภเร สุ มม กณฺณปาฬิโย;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๐. ‘‘ปตฺตลีมกุลวณฺณสาทิสา, โสภเร สุ ทนฺตา ปุเร มม;

เต ชราย ขณฺฑิตา จาสิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๑. ‘‘กานนมฺหิ วนสณฺฑจารินี, โกกิลาว มธุรํ นิกูชิหํ;

ตํ ชราย ขลิตํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๒. ‘‘สณฺหกมฺพุริว สุปฺปมชฺชิตา, โสภเต สุ คีวา ปุเร มม;

สา ชราย ภคฺคา วินามิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๓. ‘‘วฏฺฏปลิฆสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ พาหา ปุเร มม;

ตา ชราย ยถา ปาฏลิพฺพลิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๔. ‘‘สณฺหมุทฺทิกสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ หตฺถา ปุเร มม;

เต ชราย ยถา มูลมูลิกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๕. ‘‘ปีนวฏฺฏสหิภุคฺคตา อุโภ, โสภเร สุ ถนกา ปุเร มม;

เถวิกีว ลมฺพนฺติ โนทกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๖. ‘‘กญฺจนสฺส ผลกํว สมฺมฏฺฐํ, โสภเต สุ กาโย ปุเร มม;

โส วลีหิ สุขุมาหิ โอตโต, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๗. ‘‘นาคโภคสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ อูรู ปุเร มม;

เต ชราย ยถา เวฬุนาฬิโย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๘. ‘‘สณฺหนูปุรสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ ชงฺฆา ปุเร มม;

ตา ชราย ติลทณฺฑการิว, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๖๙. ‘‘ตูลปุณฺณสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ ปาทา ปุเร มม;

เต ชราย ผุฏิตา วลีมตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

๒๗๐. ‘‘เอทิโส อหุ อยํ สมุสฺสโย, ชชฺชโร พหุทุขานมาลโย;

โสปเลปปติโต ชราฆโร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา’’ติ. –

อิมา คาถาโย อภาสิ.

ตตฺถ กาฬกาติ กาฬกวณฺณา. ภมรวณฺณสาทิสาติ กาฬกา โหนฺตาปิ ภมรสทิสวณฺณา, สินิทฺธนีลาติ อตฺโถ. เวลฺลิตคฺคาติ กุญฺจิตคฺคา, มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา กุญฺจิตา เวลฺลิตาติ อตฺโถ. มุทฺธชาติ เกสา. ชรายาติ ชราเหตุ ชราย อุปหตโสภา. สาณวากสาทิสาติ สาณสทิสา วากสทิสา จ, สาณวากสทิสา เจว มกจิวากสทิสา จาติปิ อตฺโถ. สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถาติ สจฺจวาทิโน อวิตถวาทิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ‘‘สพฺพํ รูปํ อนิจฺจํ ชราภิภูต’’นฺติอาทิวจนํ อนญฺญถา ยถาภูตเมว, น ตตฺถ วิตถํ อตฺถีติ.

วาสิโตว สุรภี กรณฺฑโกติ ปุปฺผคนฺธวาสจุณฺณาทีหิ วาสิโต วาสํ คาหาปิโต ปสาธนสมุคฺโค วิย สุคนฺธิ. ปุปฺผปูร มม อุตฺตมงฺคโชติ จมฺปกสุมนมลฺลิกาทีหิ ปุปฺเผหิ ปูริโต ปุพฺเพ มม เกสกลาโป นิมฺมโลติ อตฺโถ. ตนฺติ อุตฺตมงฺคชํ. อถ ปจฺฉา เอตรหิ สโลมคนฺธิกํ ปากติกโลมคนฺธเมว ชาตํ. อถ วา สโลมคนฺธิกนฺติ เมณฺฑกโลเมหิ สมานคนฺธํ. ‘‘เอฬกโลมคนฺธ’’นฺติปิ วทนฺติ.

กานนํว สหิตํ สุโรปิตนฺติ สุฏฺฐุ โรปิตํ สหิตํ ฆนสนฺนิเวสํ อุทฺธเมว อุฏฺฐิตํ อุชุกทีฆสาขํ อุปวนํ วิย. โกจฺฉสูจิวิจิตคฺคโสภิตนฺติ ปุพฺเพ โกจฺเฉน สุวณฺณสูจิยา จ เกสชฏาวิชฏเนน วิจิตคฺคํ หุตฺวา โสภิตํ, ฆนภาเวน วา โกจฺฉสทิสํ หุตฺวา ปณทนฺตสูจีหิ วิจิตคฺคตาย โสภิตํ. ตนฺติ อุตฺตมงฺคชํ. วิรลํ ตหึ ตหินฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิรลํ วิลูนเกสํ.

กณฺหขนฺธกสุวณฺณมณฺฑิตนฺติ สุวณฺณวชิราทีหิ วิภูสิตํ กณฺหเกสปุญฺชกํ. เย ปน ‘‘สณฺหกณฺฑกสุวณฺณมณฺฑิต’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ สณฺหาหิ สุวณฺณสูจีหิ ชฏาวิชฏเนน มณฺฑิตนฺติ อตฺโถ. โสภเต สุเวณีหิลงฺกตนฺติ สุนฺทเรหิ ราชรุกฺขมาลา สทิเสหิ เกสเวณีหิ อลงฺกตํ หุตฺวา ปุพฺเพ วิราชเต. ตํ ชราย ขลิตํ สิรํ กตนฺติ ตํ ตถา โสภิตํ สิรํ อิทานิ ชราย ขลิตํ ขณฺฑิตาขณฺฑิตํ วิลูนเกสํ กตํ.

จิตฺตการสุกตาว เลขิกาติ จิตฺตกาเรน สิปฺปินา นีลาย วณฺณธาตุยา สุฏฺฐุ กตา เลขา วิย โสภเต. สุ ภมุกา ปุเร มมาติ สุนฺทรา ภมุกา ปุพฺเพ มม โสภนํ คตา. วลิภิปฺปลมฺพิตาติ นลาฏนฺเต อุปฺปนฺนาหิ วลีหิ ปลมฺพนฺตา ฐิตา.

ภสฺสราติ ภาสุรา. สุรุจิราติ สุฏฺฐุ รุจิรา. ยถา มณีติ มณิมุทฺทิกา วิย. เนตฺตเหสุนฺติ สุเนตฺตา อเหสุํ. อภินีลมายตาติ อภินีลา หุตฺวา อายตา. เตติ เนตฺตา. ชรายภิหตาติ ชราย อภิหตา.

สณฺหตุงฺคสทิสี จาติ สณฺหา ตุงฺคา เสสมุขาวยวานํ อนุรูปา จ. โสภเตติ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตหริตาลวฏฺฏิ วิย มม นาสิกา โสภเต. สุ อภิโยพฺพนํ ปตีติ สุนฺทเร อภินวโยพฺพนกาเล สา นาสิกา อิทานิ ชราย นิวาริตโสภตาย ปริเสทิตา วิย วรตฺตา วิย จ ชาตา.

กงฺกณํว สุกตํ สุนิฏฺฐิตนฺติ สุปริกมฺมกตํ สุวณฺณกงฺกณํ วิย วฏฺฏุลภาวํ สนฺธาย วทติ. โสภเรติ โสภนฺเต. ‘‘โสภนฺเต’’ติ วา ปาโฐ. สุอิติ นิปาตมตฺตํ. กณฺณปาฬิโยติ กณฺณคนฺธา. วลิภิปฺปลมฺพิตาติ ตหึ ตหึ อุปฺปนฺนวลีหิ วลิตา หุตฺวา วฏฺฏนิยา ปณามิตวตฺถขนฺธา วิย ภสฺสนฺตา โอลมฺพนฺติ.

ปตฺตลีมกุลวณฺณสาทิสาติ กทลิมกุลสทิสวณฺณสณฺฐานา. ขณฺฑิตาติ เภทนปตเนหิ ขณฺฑิตา ขณฺฑภาวํ คตา. อสิตาติ วณฺณเภเทน อสิตภาวํ คตา.

กานนมฺหิ วนสณฺฑจารินี, โกกิลาว มธุรํ นิกูชิหนฺติ วนสณฺเฑ โคจรจรเณน วนสณฺฑจารินี กานเน อนุสํคีตนิวาสินี โกกิลา วิย มธุราลาปํ นิกูชิหํ. ตนฺติ นิกูชิตํ อาลาปํ. ขลิตํ ตหึ ตหินฺติ ขณฺฑทนฺตาทิภาเวน ตตฺถ ตตฺถ ปกฺขลิตํ ชาตํ.

สณฺหกมฺพุริว สุปฺปมชฺชิตาติ สุฏฺฐุ ปมชฺชิตา สณฺหา สุวณฺณสงฺขา วิย. ภคฺคา วินามิตาติ มํสปริกฺขเยน วิภูตสิราชาลตาย ภคฺคา หุตฺวา วินตา.

วฏฺฏปลิฆสทิโสปมาติ วฏฺเฏน ปลิฆทณฺเฑน สมสมา. ตาติ ตา อุโภปิ พาหาโย. ยถา ปาฏลิพฺพลิตาติ ชชฺชรภาเวน ปลิตปาฏลิสาขาสทิสา.

สณฺหมุทฺทิกสุวณฺณมณฺฑิตาติ สุวณฺณมยาหิ มฏฺฐภาสุราหิ มุทฺทิกาหิ วิภูสิตา. ยถา มูลมูลิกาติ มูลกกณฺฑสทิสา.

ปีนวฏฺฏสหิตุคฺคตาติ ปีนา วฏฺฏา อญฺญมญฺญํ สหิตาว หุตฺวา อุคฺคตา อุทฺธมุขา. โสภเต สุ ถนกา ปุเร มมาติ มม อุโภปิ ถนา ยถาวุตฺตรูปา หุตฺวา สุวณฺณกลสิโย วิย โสภึสุ. ปุถุตฺเต หิ อิทํ เอกวจนํ, อตีตตฺเถ จ วตฺตมานวจนํ. เถวิกีว ลมฺพนฺติ โนทกาติ เต อุโภปิ เม ถนา โนทกา คลิตชลา เวณุทณฺฑเก ฐปิตอุทกภสฺมา วิย ลมฺพนฺติ.

กญฺจนผลกํว สมฺมฏฺฐนฺติ ชาติหิงฺคุลเกน มกฺขิตฺวา จิรปริมชฺชิตโสวณฺณผลกํ วิย โสภเต. โส วลีหิ สุขุมาหิ โอตโตติ โส มม กาโย อิทานิ สุขุมาหิ วลีหิ ตหึ ตหึ วิตโต วลิตฺตจตํ อาปนฺโน.

นาคโภคสทิโสปมาติ หตฺถินาคสฺส หตฺเถน สมสมา. หตฺโถ หิ อิธ ภุญฺชติ เอเตนาติ โภโคติ วุตฺโต. เตติ อูรุโย. ยถา เวฬุนาฬิโยติ อิทานิ เวฬุปพฺพสทิสา อเหสุํ.

สณฺหนูปุรสุวณฺณมณฺฑิตาติ สินิทฺธมฏฺเฐหิ สุวณฺณนูปุเรหิ วิภูสิตา. ชงฺฆาติ อฏฺฐิชงฺฆาโย. ตาติ ตา ชงฺฆาโย. ติลทณฺฑการิวาติ อปฺปมํสโลหิตตฺตา กิสภาเวน ลูนาวสิฏฺฐวิสุกฺขติลทณฺฑกา วิย อเหสุํ. ร-กาโร ปทสนฺธิกโร.

ตูลปุณฺณสทิโสปมาติ มุทุสินิทฺธภาเวน สิมฺพลิตูลปุณฺณปลิคุณฺฐิตอุปาหนสทิสา. เต มม ปาทา อิทานิ ผุฏิตา ผลิตา, วลีมตา วลิมนฺโต ชาตา.

เอทิโสติ เอวรูโป. อหุ อโหสิ ยถาวุตฺตปฺปกาโร. อยํ สมุสฺสโยติ อยํ มม กาโย. ชชฺชโรติ สิถิลาพนฺโธ. พหุทุขานมาลโยติ ชราทิเหตุกานํ พหูนํ ทุกฺขานํ อาลยภูโต. โสปเลปปติโตติ โส อยํ สมุสฺสโย อปเลปปติโต อภิสงฺขาราเลปปริกฺขเยน ปติโต ปาตาภิมุโขติ อตฺโถ. โสปิ อเลปปติโตติ วา ปทวิภาโค, โส เอวตฺโถ. ชราฆโรติ ชิณฺณฆรสทิโส. ชราย วา ฆรภูโต อโหสิ. ตสฺมา สจฺจวาทิโน ธมฺมานํ ยถาภูตํ สภาวํ สมฺมเทว ญตฺวา กถนโต อวิตถวาทิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มม สตฺถุวจนํ อนญฺญถา.

เอวํ อยํ เถรี อตฺตโน อตฺตภาเว อนิจฺจตาย สลฺลกฺขณมุเขน สพฺเพสุปิ เตภูมกธมฺเมสุ อนิจฺจตํ อุปธาเรตฺวา ตทนุสาเรน ตตฺถ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณญฺจ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๔.๒๐๔-๒๑๙) –

‘‘โย รํสิผุสิตาเวโฬ, ผุสฺโส นาม มหามุนิ;

ตสฺสาหํ ภคินี อาสึ, อชายึ ขตฺติเย กุเล.

‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาหํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

มหาทานํ ททิตฺวาน, ปตฺถยึ รูปสมฺปทํ.

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, สิขี โลกคฺคนายโก;

อุปฺปนฺโน โลกปชฺโชโต, ติโลกสรโณ ชิโน.

‘‘ตทารุณปุเร รมฺเม, พฺรหฺมญฺญกุลสมฺภวา;

วิมุตฺตจิตฺตํ กุปิตา, ภิกฺขุนึ อภิสาปยึ.

‘‘เวสิกาว อนาจารา, ชินสาสนทูสิกา;

เอวํ อกฺโกสยิตฺวาน, เตน ปาเปน กมฺมุนา.

‘‘ทารุณํ นิรยํ คนฺตฺวา, มหาทุกฺขสมปฺปิตา;

ตโต จุตา มนุสฺเสสุ, อุปปนฺนา ตปสฺสินี.

‘‘ทสชาติสหสฺสานิ, คณิกตฺตมการยึ;

ตมฺหา ปาปา น มุจฺจิสฺสํ, ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา.

‘‘พฺรหฺมจริยมเสวิสฺสํ, กสฺสเป ชินสาสเน;

เตน กมฺมวิปาเกน, อชายึ ติทเส ปุเร.

‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, อโหสึ โอปปาติกา;

อมฺพสาขนฺตเร ชาตา, อมฺพปาลีติ เตนหํ.

‘‘ปริวุตา ปาณโกฏีหิ, ปพฺพชึ ชินสาสเน;

ปตฺตาหํ อจลํ ฐานํ, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, โสตธาตุวิสุทฺธิยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุนิ.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส วาหสา.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน ตา เอว คาถา ปจฺจุทาหาสีติ.

อมฺพปาลีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.