๑๕-๑๖. ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

๑๔๘. ภววิภวทิฏฺฐีนํ ยถาวุตฺตทิฏฺฐิโต วิสุํ อภินิเวสาภาวโต วิสุํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ยถาวุตฺตทิฏฺฐีนํเยว วเสน ‘‘โอลียนํ อติธาวน’’นฺติ เอเกกํ อาการํ นิทฺทิสิตุํ ปุจฺฉํ อกตฺวา จ โอลียนาภินิเวโส ภวทิฏฺฐิ, อติธาวนาภินิเวโส วิภวทิฏฺฐีติ อาห. ตตฺถ ‘‘ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ (อิติวุ. ๔๙) วุตฺตโอลียนาภินิเวโส, สสฺสตสญฺญาย นิพฺพานโต สงฺโกจนาภินิเวโสติ อตฺโถ. ‘‘ภเวเนว โข ปเนเก อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตอติธาวนาภินิเวโส, อุจฺเฉทสญฺญาย นิโรธคามินิปฏิปทาติกฺกมนาภินิเวโสติ อตฺโถ.

อิทานิ ตาว ภววิภวทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐีสุ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิยาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา อสฺสาททิฏฺฐิกา สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา นิสฺสาย ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ปญฺจตึสาการาปิ อสฺสาททิฏฺฐิโย สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตา. ตตฺถ ยสฺมา เอเกกาปิ ทิฏฺฐิโย สสฺสตคฺคาหวเสน ภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุํ, อุจฺเฉทคฺคาหวเสน วิภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ ปญฺจสุ รูปาทิโต อตฺตโน อนญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุ อตฺตา อุจฺฉินฺโนติ คหณโต ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. เสเสสุ ปญฺจทสสุ ฐาเนสุ รูปาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุปิ ‘‘อตฺตา สสฺสโตติ คหณโต ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ.

มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย’’ติ อุจฺเฉทวเสน ปวตฺตตฺตา อนฺตวานนฺตวาทิฏฺฐีสุ ปริตฺตารมฺมณอปฺปมาณารมฺมณฌานลาภิโน ทิพฺพจกฺขุนา รูปธาตุยา จวิตฺวา สตฺเต อญฺญตฺถ อุปปนฺเน ปสฺสิตฺวา ภวทิฏฺฐึ อปสฺสิตฺวา วิภวทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยาวิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. โหติ จ น จ โหตีติ เอตฺถ โหติ จาติ ภวทิฏฺฐิ, น จ โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ. เนว โหติ น น โหตีติ เอตฺถ เนว โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ, น น โหตีติ ภวทิฏฺฐิ. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ.

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา เอกจฺจสสฺสติกา สสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ, อสสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ โหติ. จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา อตฺตานุทิฏฺฐิสทิสา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ. จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา ภวทิฏฺฐึ วา วิภวทิฏฺฐึ วา นิสฺสาย วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ, อวเสสา ปน ภวทิฏฺฐิโยว. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา สตฺต อุจฺเฉทวาทา วิภวทิฏฺฐิโย, อวเสสา ภวทิฏฺฐิโย. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. สญฺโญชนิกทิฏฺฐิยา สพฺพทิฏฺฐีนํ วเสน ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อหนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทีนํ อหนฺติ คหิตตฺตา เตสํ วินาเส อตฺตา วินฏฺโฐ โหตีติ สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. อตฺตานุทิฏฺฐิโย วิย มมนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสํ วินาเสปิ อตฺตา น วินสฺสตีติ สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๔๗) นเยน วุตฺตตฺตา ภววิภวทิฏฺฐิ ปากฏาเยว. เอตฺตาวตา อสฺสาททิฏฺฐาทิกา วิภวทิฏฺฐิปริโยสานา โสฬส ทิฏฺฐิโย ตีณิสตญฺจ ทิฏฺฐาภินิเวสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ. อตฺตานุทิฏฺฐิ จ สกฺกายทิฏฺฐิ จ อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ จ อตฺถโต เอกา ปริยาเยน ติวิธา วุตฺตา. สญฺโญชนิกา ปน ทิฏฺฐิ อวตฺถาเภเทน สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ.

อิทานิ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิ อญฺเญน ปริยาเยน ยถาโยคํ ทิฏฺฐิสํสนฺทนา. ตตฺถ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโยติ ยถาวุตฺตา อนวเสสา ทิฏฺฐิโย. ทิฏฺฐิราครตฺตตฺตา ตณฺหาสฺสาทนิสฺสิตตฺตา จ อสฺสาททิฏฺฐิโย, อตฺตสิเนหานุคตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิโย, วิปรีตทสฺสนตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิโย, ขนฺธวตฺถุกตฺตา สกฺกายทิฏฺฐิโย, เอเกกสฺส อนฺตสฺส คหิตตฺตา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิโย, อนตฺถสํโยชนิกตฺตา สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิโย, อตฺตวาเทน ยุตฺตตฺตา อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิโยติ อิมา สตฺต ทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา, เสสา ปน นว ทิฏฺฐิโย น สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา.

อิทานิ วิตฺถารโต วุตฺตา สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย ทฺวีสุเยว ทิฏฺฐีสุ สงฺขิปิตฺวา สตฺตานํ ทิฏฺฐิทฺวยนิสฺสยํ ทสฺเสนฺโต ภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติคาถมาห. สพฺพาปิ หิ ตา ทิฏฺฐิโย ภวทิฏฺฐี วา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐี วา. ภวญฺจ ทิฏฺฐึ วิภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติ เอตฺถ ปน จ-สทฺโท ทิฏฺฐิเมว สมุจฺจิโนติ, น นิสฺสยํ. น หิ เอโก ภววิภวทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสยติ. ยถาห – ‘‘อิติ ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา สตฺตา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓). ตกฺกิกาติ ตกฺเกน วทนฺตีติ ตกฺกิกา. เต หิ ทิฏฺฐิคติกา สภาวปฏิเวธปญฺญาย อภาวา เกวลํ ตกฺเกน วตฺตนฺติ. เยปิ จ ฌานลาภิโน อภิญฺญาลาภิโน วา ทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, เตปิ ตกฺเกตฺวา คหณโต ตกฺกิกา เอว. นิสฺสิตาเสติ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. เอกเมว ปทํ, ‘‘เส’’ติ นิปาตมตฺตํ วา. เตสํ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส การณวจนเมตํ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรเธ นิพฺพาเน ยสฺมา เตสํ ญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา เอตํ ทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. ‘‘น หิ อตฺถิ ญาณ’’นฺติ เอตฺถ หิ-กาโร การโณปเทเส นิปาโต. ยตฺถายํ โลโก วิปรีตสญฺญีติ ยตฺถ สุเข นิโรธมฺหิ อยํ สเทวโก โลโก ‘‘ทุกฺข’’มิติ วิปรีตสญฺญี โหติ, ตสฺมึ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขมิติ วิปรีตสญฺญิตาย อิทํ สุตฺตํ –

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา;

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ, ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ.

‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, เอเต โว สุขสมฺมตา;

ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ เนสํ ทุกฺขสมฺมตํ.

‘‘สุขนฺติ ทิฏฺฐมริเยหิ, สกฺกายสฺสุปโรธนํ;

ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตํ.

‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต;

ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู.

‘‘ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ, สมฺปมูเฬฺหตฺถวิทฺทสุ;

นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ.

‘‘สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิว;

สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺสโกวิทา.

‘‘ภวราคปเรเตหิ, ภวโสตานุสาริภิ;

มารเธยฺยานุปนฺเนหิ, นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ.

‘‘โก นุ อญฺญตฺร อริเยภิ, ปทํ สมฺพุทฺธุมรหติ;

ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวา’’ติ. (สุ. นิ. ๗๖๔-๗๗๑);

๑๔๙. อิทานิ สพฺพาสํ ทิฏฺฐีนํ ทิฏฺฐิทฺวยภาวํ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาตกญฺจ สมฺมาทิฏฺฐึ สุตฺตโต ทสฺเสตุกาโม, ทฺวีหิ ภิกฺขเวติ สุตฺตํ อาหริ. ตตฺถ เทวาติ พฺรหฺมาโนปิ วุจฺจนฺติ. โอลียนฺตีติ สงฺกุจนฺติ. อติธาวนฺตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺติ. จกฺขุมนฺโตติ ปญฺญวนฺโต. จ-สทฺโท อติเรกตฺโถ. ภวารามาติ ภโว อาราโม อภิรมฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ภวารามา. ภวรตาติ ภเว อภิรตา. ภวสมฺมุทิตาติ ภเวน สนฺตุฏฺฐา. เทสิยมาเนติ ตถาคเตน วา ตถาคตสาวเกน วา เทสิยมาเน. น ปกฺขนฺทตีติ ธมฺมเทสนํ วา ภวนิโรธํ วา น ปวิสติ. น ปสีทตีติ ตตฺถ ปสาทํ น ปาปุณาติ. น สนฺติฏฺฐตีติ ตตฺถ น ปติฏฺฐาติ. นาธิมุจฺจตีติ ตตฺถ ฆนภาวํ น ปาปุณาติ. เอตฺตาวตา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

อฏฺฏียมานาติ ทุกฺขํ ปาปุณมานา. หรายมานาติ ลชฺชํ ปาปุณมานา. ชิคุจฺฉมานาติ ชิคุจฺฉํ ปาปุณมานา. วิภวํ อภินนฺทนฺตีติ อุจฺเฉทํ ปฏิจฺจ ตุสฺสนฺติ, อุจฺเฉทํ ปตฺถยนฺตีติ วา อตฺโถ. กิราติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ อาลปนเมตํ. สนฺตนฺติ นิพฺพุตํ. ปณีตนฺติ ทุกฺขาภาวโต ปณีตํ, ปธานภาวํ นีตนฺติ วา ปณีตํ. ยาถาวนฺติ ยถาสภาวํ. เอตฺตาวตา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา.

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภูตนฺติ เหตุโต สญฺชาตํ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ ทุกฺขํ. ภูตโต ปสฺสตีติ อิทํ ภูตํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ. นิพฺพิทายาติ วิปสฺสนตฺถาย. วิราคายาติ อริยมคฺคตฺถาย. นิโรธายาติ นิพฺพานตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ตทนุรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปสฺสนฺตีติ อิมินา ปกาเรน ปุพฺพภาเค โลกิยญาเณน, ปฏิเวธกาเล โลกุตฺตรญาเณน ปสฺสนฺติ. เอตฺตาวตา สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา.

อิทานิ ทฺวีหิ คาถาหิ ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา อานิสํสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โย ภูตํ ภูตโต ทิสฺวาติ ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ภูตสฺส จ อติกฺกมนฺติ นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ยถาภูเตธิมุจฺจตีติ มคฺคภาวนาภิสมยวเสน ยถาสภาเว นิโรเธ ‘‘เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ อธิมุจฺจติ. ภวตณฺหา ปริกฺขยาติ สมุทยสฺส ปหาเนนาติ อตฺโถ. อสติปิ เจตฺถ สจฺจานํ นานาภิสมยตฺเต ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปุพฺพกาลิกวจนํ สทฺธึ ปุพฺพภาคปฏิปทาย โวหารวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปุพฺพํ ปสฺสิตฺวา ปจฺฉา อธิมุจฺจติ. จตุสจฺจาภิสมโย สมานกาลเมว โหติ. สมานกาเลปิ วา ปุพฺพกาลิกานิ ปทานิ ภวนฺตีติ น โทโส. ส เวติ เอกํเสน โส อรหํ. ภูตปริญฺญาโตติ ทุกฺขํ ปริญฺญาตวา. วีตตโณฺหติ วิคตตโณฺห. ภวาภเวติ ขุทฺทเก จ มหนฺเต จ ภเว. วุทฺธิอตฺเถปิ หิ อ-การสฺส สมฺภวโต อภโวติ มหาภโว. โส ปน ขุทฺทกมหนฺตภาโว อุปาทายุปาทาย เวทิตพฺโพ. อถ วา ภเวติ สสฺสเต. อภเวติ อุจฺเฉเท. ตทุภเยปิ ทิฏฺฐิราคาภาเวน วีตตโณฺห. ภูตสฺส วิภวาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมุจฺเฉทา. นาคจฺฉติ ปุนพฺภวนฺติ อรหโต ปรินิพฺพานํ วุตฺตํ.

๑๕๐. ตโย ปุคฺคลาติอาทิ มิจฺฉาทิฏฺฐิกครหณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิกปสํสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ วิรูปภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ วิปนฺนทิฏฺฐี. สุนฺทรภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ สมฺปนฺนทิฏฺฐี. ติตฺถิโยติ ติตฺถํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิ, ตํ ปฏิปนฺนตฺตา ติตฺเถ สาธุ, ติตฺถํ ยสฺส อตฺถีติ วา ติตฺถิโย. อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคโต. ติตฺถิยสาวโกติ เตสํ ทิฏฺฐานุคติมาปนฺโน คหฏฺโฐ. โย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยภาวํ อนุปคนฺตฺวา ยาย กายจิ ทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิโก.

ตถาคโตติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ เอตฺเถว สงฺคหิโต. ตถาคตสาวโกติ มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต จ. โย จ สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยวินิมุตฺโต โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิโก.

คาถาสุ โกธโนติ โย อภิณฺหํ กุชฺฌติ, โส. อุปนาหีติ ตเมว โกธํ วฑฺเฒตฺวา อุปนนฺธนสีโล. ปาปมกฺขีติ ลามกภูตมกฺขวา. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทนวา. วสโลติ หีนชจฺโจ. วิสุทฺโธติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา วิสุทฺโธ. สุทฺธตํ คโตติ มคฺคผลสงฺขาตํ สุทฺธภาวํ คโต. เมธาวีติ ปญฺญวา. อิมาย คาถาย โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺโน เอว โถมิโต.

วิปนฺนทิฏฺฐิโย สมฺปนฺนทิฏฺฐิโยติ ปุคฺคลโวหารํ ปหาย ธมฺมเมว ครหนฺโต โถเมนฺโต จ อาห. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนวเสน ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนมูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนเมว.

เอตํ มมาติ กา ทิฏฺฐีติอาทีหิ ติสฺสนฺนํ วิปนฺนทิฏฺฐีนํ วิภาคญฺจ คณนญฺจ กาลสงฺคหญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ อเนกาสุ ทิฏฺฐีสุ กตมา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. กตมนฺตานุคฺคหิตาติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตสงฺขาตกาลทฺวเย กตเมน กาเลน อนุคฺคหิตา, อนุพทฺธาติ อตฺโถ. ยสฺมา ‘‘เอตํ มมา’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘เอตํ มม อโหสิ, เอวํ มม อโหสิ, เอตฺตกํ มม อโหสี’’ติ อตีตํ วตฺถุํ อปทิสิตฺวา ปรามสติ, ตสฺมา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เอโสสฺมิ วิสุชฺฌิสฺสามี’’ติ อนาคตผลํ อุปาทาย ปรามสติ, ตสฺมา อปรนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. อปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสนฺโต อตีตานาคตํ อุปาทินฺนสนฺตตึ อุปาทาย ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสติ, สกฺกายทิฏฺฐิวเสน จ ปรามสติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ปน สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขาเยว ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตเนว จ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วุตฺตา, สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน สกฺกายทิฏฺฐิทฺวาเรน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานีติ ปาโฐ สุนฺทรตโร. สกฺกายทิฏฺฐิ ปมุขา อาทิ เอเตสนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ. กานิ ตานิ? ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ.

‘‘กา ทิฏฺฐี’’ติ ปุจฺฉาย วีสติวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ, วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. ‘‘กติ ทิฏฺฐิโย’’ติ ปุจฺฉาย สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วิสฺสชฺชนํ. สาเยว ปน สกฺกายทิฏฺฐิ ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ วจนสามญฺเญน อตฺตานุทิฏฺฐีติ วุตฺตา. ตสฺสา วุตฺตาย อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิปิ วุตฺตาเยว โหติ.

๑๕๑. เย เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิสุตฺตาหรณํ สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลสมฺพนฺเธน สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลวิภาคทสฺสนตฺถํ กตํ. ตตฺถ นิฏฺฐํ คตาติ มคฺคญาณวเสน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควาติ นิจฺฉยํ คตา, นิพฺเพมติกาติ อตฺโถ. นิฏฺฐาคตาติ ปาโฐ สมาสปทํ โหติ, อตฺโถ ปน โสเยว. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนาติ ทิฏฺฐิยา สุนฺทรภาวํ คตา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมิสฺสา กามธาตุยา ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ อิมํ กามภวํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺสาติ สตฺตกฺขตฺตุํปรมา สตฺตวารปรมา ภวูปปตฺติ อตฺตภาวคฺคหณํ อสฺส, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม. ตสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส. โกลํโกลสฺสาติ กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต หิ ปฏฺฐาย นีเจ กุเล อุปปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส โกลํโกลสฺส โสตาปนฺนสฺส. เอกพีชิสฺสาติ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํเยว ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชี นาม. ตสฺส เอกพีชิสฺส โสตาปนฺนสฺส. ภควตา คหิตนามวเสเนเวตานิ เอเตสํ นามานิ. เอตฺตกญฺหิ ฐานํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ. ภควา หิ ‘‘อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสติ, อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เตสํ ตานิ ตานิ นามานิ อคฺคเหสิ. มุทุปญฺโญ หิ โสตาปนฺโน สตฺต ภเว นิพฺพตฺเตนฺโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม, มชฺฌิมปญฺโญ ปรํ ฉฏฺฐํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต โกลํโกโล นาม, ติกฺขปญฺโญ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต เอกพีชี นาม. ตํ ปเนตํ เตสํ มุทุมชฺฌิมติกฺขปญฺญตํ ปุพฺพเหตุ นิยเมติ. อิเม ตโยปิ โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา, รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺติ. สกทาคามิสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน สกึ กามภวํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี. ตสฺส สกทาคามิสฺส. ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อรหา. อรหนฺติปิ ปาโฐ. อิธ นิฏฺฐาติ กามภวํ สํสรนฺเตเยว สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปภเว อุปฺปนฺนา ปน อริยา กามภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ.

อนฺตราปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌสฺส อนฺตราเยว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี. โส ปน อุปฺปนฺนสมนนฺตรา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายีติ ติวิโธ โหติ. ตสฺส อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนาคามิโน. อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา วา กาลกิริยํ อุปคนฺตฺวา วา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺตสฺส อนาคามิโน. อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อธิมตฺตปฺปโยคํ อกตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ สสงฺขาเรน ทุกฺเขน กสิเรน อธิมตฺตปฺปโยคํ กตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโนติ อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. ตสฺส อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโน อนาคามิสฺส. อยํ ปน อนาคามี จตุปฺปเภโท – โย อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา ตโย พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา สุทสฺสีพฺรหฺมโลเก ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ พฺรหฺมโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นามาติ. อิเม ปญฺจ อนาคามิโน สุทฺธาวาสํ คเหตฺวา วุตฺตา. อนาคามิโน ปน รูปราคารูปราคานํ อปฺปหีนตฺตา อากงฺขมานา เสสรูปารูปภเวสุปิ นิพฺพตฺตนฺติ. สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตา ปน อญฺญตฺถ น นิพฺพตฺตนฺติ. อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อริยมคฺควเสน ชานิตฺวา พุชฺฌิตฺวา อจลปฺปสาเทน ปสนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา. อิมินา สพฺเพปิ อริยผลฏฺฐา ปุคฺคลา คหิตาติ.

ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย

ทิฏฺฐิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.