๑. อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

๑๒๒. อิทานิ ญาณกถานนฺตรํ กถิตาย ทิฏฺฐิกถาย อนุปุพฺพอนุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ ทิฏฺฐิกถา ญาณกถาย กตญาณปริจยสฺส สมธิคตสมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิมลวิโสธนา สุกรา โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ จ สุปริสุทฺธา โหตีติ ญาณกถานนฺตรํ กถิตา. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติอาทิกา ปุจฺฉา. กา ทิฏฺฐีติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิกํ ปุจฺฉิตปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ. กถํ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิโก วิสฺสชฺชิตวิสฺสชฺชนสฺส วิตฺถารนิทฺเทโส, สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิกา ทิฏฺฐิสุตฺตสํสนฺทนาติ เอวมิเม จตฺตาโร ปริจฺเฉทา. ตตฺถ ปุจฺฉาปริจฺเฉเท ตาว กา ทิฏฺฐีติ ธมฺมปุจฺฉา, สภาวปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ เหตุปุจฺฉา ปจฺจยปุจฺฉา, กิตฺตกานิ ทิฏฺฐีนํ การณานีติ อตฺโถ. กติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติ สมุทาจารปุจฺฉา วิการปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ สมุทาจารวเสน จิตฺตํ ปริโยนนฺธนฺติโย อุฏฺฐหนฺตีติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ นาม โหนฺติ. กติ ทิฏฺฐิโยติ ทิฏฺฐีนํ สงฺขาปุจฺฉา คณนาปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ วตฺถุปฺปเภทวเสน อารมฺมณนานตฺตวเสน ทิฏฺฐิปฺปเภทปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ ตํ ตํ วตฺถุํ ตํ ตํ อารมฺมณํ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺตีติ ทิฏฺฐิปรามาสาติ วุจฺจนฺติ. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ทิฏฺฐีนํ ปฏิปกฺขปุจฺฉา ปหานูปายปุจฺฉา. ทิฏฺฐิการณานิ หิ ขนฺธาทีนิ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตน ตาสํ การณานิ น โหนฺตีติ ตานิ จ การณานิ สมุคฺฆาติตานิ นาม โหนฺติ. ตสฺมา ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ สมฺมา ภุสํ หญฺญนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วุจฺจติ.

อิทานิ เอตาสํ ฉนฺนํ ปุจฺฉานํ กา ทิฏฺฐีติอาทีนิ ฉ วิสฺสชฺชนานิ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺเชตพฺพปุจฺฉา. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. สา ปน อนิจฺจาทิเก วตฺถุสฺมึ นิจฺจาทิวเสน อภินิวิสติ ปติฏฺฐหติ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อภินิเวโส. อนิจฺจาทิอาการํ อติกฺกมิตฺวา นิจฺจนฺติอาทิวเสน วตฺตมาโน ปรโต อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส. อถ วา นิจฺจนฺติอาทิกํ ปรํ อุตฺตมํ สจฺจนฺติ อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส, อภินิเวโส จ โส ปรามาโส จาติ อภินิเวสปรามาโส. เอวํปกาโร ทิฏฺฐีติ กิจฺจโต ทิฏฺฐิสภาวํ วิสฺสชฺเชติ. ตีณิ สตนฺติ ตีณิ สตานิ, วจนวิปลฺลาโส กโต. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ปุจฺฉํ อนุทฺธริตฺวาว โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วิสฺสชฺชนํ กตํ.

๑๒๓. อิทานิ กถํ อภินิเวสปรามาโสติอาทิ วิตฺถารนิทฺเทโส. ตตฺถ รูปนฺติ อุปโยควจนํ. รูปํ อภินิเวสปรามาโสติ สมฺพนฺโธ. รูปนฺติ เจตฺถ รูปุปาทานกฺขนฺโธ กสิณรูปญฺจ. ‘‘เอตํ มมา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. เอตนฺติ สามญฺญวจนํ. เตเนว ‘‘เวทนํ เอตํ มม, สงฺขาเร เอตํ มมา’’ติ นปุํสกวจนํ เอกวจนญฺจ กตํ. เอโสติ ปน วตฺตพฺพมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺเคกวจนํ กตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนา เอว. เกจิ ปน ‘‘เอตํ มมาติ มมํการกปฺปนา, เอโสหมสฺมีติ อหํการกปฺปนา, เอโส เม อตฺตาติ อหํการมมํการกปฺปิโต อตฺตาภินิเวโสติ จ, ตถา ยถากฺกเมเนว ตณฺหามูลนิเวโส มานปคฺคาโห, ตณฺหามูลนิวิฏฺโฐ มานปคฺคหิโต, อตฺตาภินิเวโสติ จ, สงฺขารานํ ทุกฺขลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ อนิจฺจลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ ติลกฺขณาทสฺสนเหตุโก อตฺตาภินิเวโสติ จ, ทุกฺเข อสุเภ จ สุขํ สุภนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, จตุพฺพิธวิปลฺลาสคตสฺส จ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อาการกปฺปนา, ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อนาคตปฏิลาภกปฺปนา, ปุพฺพนฺตาปรนฺตอิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กปฺปนิสฺสิตสฺส อตฺตาภินิเวโสติ จ, นนฺทิยา อตีตมนฺวาคเมติ, นนฺทิยา อนาคตํ ปฏิกงฺขติ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรติ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, อปรนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณเหตุโก อตฺตาภินิเวโส’’ติ จ เอเตสํ ติณฺณํ วจนานํ อตฺถํ วณฺณยนฺติ.

ทิฏฺฐิโย ปเนตฺถ ปฐมํ ปญฺจกฺขนฺธวตฺถุกา. ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวิญฺญาณ- กายสมฺผสฺสกายเวทนากายสญฺญากายเจตนากายตณฺหากายวิตกฺกวิจารธาตุทสกสิณ- ทฺวตฺตึสาการวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย วุตฺตา. ทฺวตฺตึสากาเรสุ จ ยตฺถ วิสุํ อภินิเวโส น ยุชฺชติ, ตตฺถ สกลสรีราภินิเวสวเสเนว วิสุํ อภินิเวโส วิย กโตติ เวทิตพฺพํ. ตโต ทฺวาทสายตนอฏฺฐารสธาตุเอกูนวีสติอินฺทฺริยวเสน โยชนา กตา. ตีณิ เอกนฺตโลกุตฺตรินฺทฺริยานิ น โยชิตานิ. น หิ โลกุตฺตรวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. สพฺพตฺถาปิ จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺเสสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตเร ฐเปตฺวา โลกิยา เอว คเหตพฺพา. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ น คเหตพฺพเมว. ตโต เตธาตุกวเสน นววิธภววเสน ฌานพฺรหฺมวิหารสมาปตฺติวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺควเสน จ โยชนา กตา. ชาติชรามรณานํ วิสุํ คหเณ ปริหาโร วุตฺตนโย เอว. สพฺพานิ เจตานิ รูปาทิกานิ ชรามรณนฺตานิ อฏฺฐนวุติสตํ ปทานิ ภวนฺติ.

๑๒๔. ทิฏฺฐิฏฺฐาเนสุ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ วีสติวตฺถุกายปิ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํเยว วตฺถุตฺตา ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อตฺตานํ สมนุปสฺสมานา สมนุปสฺสนฺติ, สพฺเพ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุเยว สมนุปสฺสนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๔๗) วุตฺตตฺตา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทิฏฺฐีนํ การณํ. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อวิชฺชาย อนฺธีกตานํ ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘ยายํ, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ ‘อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา’ติ, อยํ นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ? มหตี โข เอสา, กจฺจาน, ธาตุ, ยทิทํ อวิชฺชาธาตุ. หีนํ, กจฺจาน, ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ หีนา สญฺญา หีนา ทิฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๙๗) วจนโต จ อวิชฺชา ทิฏฺฐีนํ การณํ. ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ เตน ผสฺเสน ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิวุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒๓) วจนโต จ ผสฺโส ทิฏฺฐีนํ การณํ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการมตฺตคฺคหเณน อยาถาวสภาวคาหเหตุตฺตา สญฺญาย –

‘‘ยานิ จ ตีณิ ยานิ จ สฏฺฐิ, สมณปฺปวาทสิตานิ ภูริปญฺญ;

สญฺญกฺขรสญฺญนิสฺสิตานิ, โอสรณานิ วิเนยฺย โอฆตมคา’’ติ. (สุ. นิ. ๕๔๓) –

วจนโต ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙) วจนโต จ สญฺญา ทิฏฺฐีนํ การณํ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต –

‘‘นเหว สจฺจานิ พหูนิ นานา, อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก;

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ. (สุ. นิ. ๘๙๒) –

วจนโต จ วิตกฺโก ทิฏฺฐีนํ การณํ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อโยนิโส มนสิการสฺส อกุสลานํ อสาธารณเหตุตฺตา ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙) วจนโต จ อโยนิโส มนสิกาโร ทิฏฺฐีนํ การณํ. ปาปมิตฺโตปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปาปมิตฺตสฺส ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา น อญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑๐) วจนโต จ ปาปมิตฺโต ทิฏฺฐีนํ การณํ. ปรโตปิ โฆโส ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ทุรกฺขาตธมฺมสฺสวเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘เทฺวเม, ภิกฺขเว, เหตู เทฺว ปจฺจยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย ปรโต จ โฆโส อโยนิโส จ มนสิกาโร’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๖) วจนโต จ ปรโต โฆโส มิจฺฉาทิฏฺฐิกโต มิจฺฉาทิฏฺฐิปฏิสญฺญุตฺตกถา ทิฏฺฐีนํ การณํ.

อิทานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ขนฺธา เหตุ ขนฺธา ปจฺจโยติอาทิมาห. ขนฺธา เอว ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย, ชนกเหตุ เจว อุปตฺถมฺภกปจฺจโย จาติ อตฺโถ. สมุฏฺฐานฏฺเฐนาติ สมุฏฺฐหนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณนฺติ อตฺโถ. เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, ทิฏฺฐิการณภาเวนาติ อตฺโถ.

๑๒๕. อิทานิ กิจฺจเภเทน ทิฏฺฐิเภทํ ทสฺเสนฺโต กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติอาทิมาห. ตตฺถ ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคตํ, ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคหนนฺติ สพฺเพหิ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. อยาถาวทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐีสุ คตํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิอนฺโตคธตฺตาติ ทิฏฺฐิคตํ. เหฏฺฐาปิสฺส อตฺโถ วุตฺโตเยว. ทฺวินฺนํ อนฺตานํ เอกนฺตคตตฺตาปิ ทิฏฺฐิคตํ. สา เอว ทิฏฺฐิ ทุรติกฺกมนฏฺเฐน ทิฏฺฐิคหนํ ติณคหนวนคหนปพฺพตคหนานิ วิย. สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน ทิฏฺฐิกนฺตารํ โจรกนฺตารวาฬกนฺตารนิรุทกกนฺตารทุพฺภิกฺขกนฺตารา วิย. ธมฺมสงฺคณิยํ ‘‘ทิฏฺฐิกนฺตาโร’’ติ สกลิงฺเคเนว อาคตํ. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน ปฏิโลมฏฺเฐน จ ทิฏฺฐิวิสูกํ. มิจฺฉาทสฺสนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาทสฺสนํ วินิวิชฺฌติ เจว วิโลเมติ จ. ธมฺมสงฺคณิยํ (ธ. ส. ๓๙๒, ๑๑๐๕) ‘‘ทิฏฺฐิวิสูกายิก’’นฺติ อาคตํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส คหณโต ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ. ทิฏฺฐิคติโก หิ เอกสฺมึ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, กทาจิ สสฺสตํ อนุสฺสรติ, กทาจิ อุจฺเฉทํ. ทิฏฺฐิเยว อนตฺเถ สํโยเชตีติ ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโตตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว อิทํ ปรนฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส.

๑๒๖. อิทานิ ราสิวเสน โสฬส ทิฏฺฐิโย อุทฺทิสนฺโต กตมา โสฬส ทิฏฺฐิโยติอาทิมาห. ตตฺถ สุขโสมนสฺสสงฺขาเต อสฺสาเท ทิฏฺฐิ อสฺสาททิฏฺฐิ. อตฺตานํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิ. นตฺถีติ ปวตฺตตฺตา วิปรีตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สติ กาเย ทิฏฺฐิ, สนฺตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. กาโยติ เจตฺถ ขนฺธปญฺจกํ, ขนฺธปญฺจกสงฺขาโต สกฺกาโย วตฺถุ ปติฏฺฐา เอติสฺสาติ สกฺกายวตฺถุกา. สสฺสตนฺติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ. อุจฺเฉโทติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. สสฺสตาทิอนฺตํ คณฺหาตีติ อนฺตคฺคาหิกา, อนฺตคฺคาโห วา อสฺสา อตฺถีติ อนฺตคฺคาหิกา. อตีตสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ. อนาคตสงฺขาตํ อปรนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อปรนฺตานุทิฏฺฐิ. อนตฺเถ สํโยเชตีติ สญฺโญชนิกา. อหงฺการวเสน อหนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน ทิฏฺฐิยา มูลภูเตน วินิพนฺธา ฆฏิตา อุปฺปาทิตา ทิฏฺฐิ อหนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ตถา มมงฺการวเสน มมนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน วินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มมนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. อตฺตโน วทนํ กถนํ อตฺตวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา พทฺธา ทิฏฺฐิ อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. อตฺตานํ โลโกติ วทนํ กถนํ โลกวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ.

๑๒๗-๑๒๘. อิทานิ ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวเส นิทฺทิสิตุกาโม กตเม ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ ปุจฺฉิตฺวา เต อวิสฺสชฺเชตฺวาว วิสุํ วิสุํ อภินิเวสวิสฺสชฺชเนเนว เต วิสฺสชฺเชตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิยา, กติหากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติอาทินา นเยน โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติ ตาสํ โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ตานิ คณนานิ วิสฺสชฺเชนฺโต อสฺสาททิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปกฺขนฺธํ ปฏิจฺจ. อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสนฺติ ‘‘อยํ เม กาโย อีทิโส’’ติ รูปสมฺปทํ นิสฺสาย เคหสิตํ ราคสมฺปยุตฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. เหฏฺฐา วุตฺเตนฏฺเฐน สุขญฺจ โสมนสฺสญฺจ. ตํเยว รูปสฺส อสฺสาโทติ รูปนิสฺสโย อสฺสาโท. ตญฺหิ สุขํ ตณฺหาวเสน อสฺสาทียติ อุปภุญฺชียตีติ อสฺสาโท. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ โส อสฺสาโท สสฺสโตติ วา อุจฺฉิชฺชิสฺสตีติ วา สสฺสตํ วา อุจฺฉิชฺชมานํ วา อตฺตานํ สุขิตํ กโรตีติ วา อภินิเวสปรามาโส โหติ. ตสฺมา ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ อสฺสาโทติ อสฺสาทสฺส ทิฏฺฐิภาวาภาเวปิ อสฺสาทํ วินา สา ทิฏฺฐิ น โหตีติ กตฺวา อุภยมฺปิ สมุจฺจิตํ. อสฺสาททิฏฺฐีติ อสฺสาเท ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ.

อิทานิ นานาสุตฺเตหิ สํสนฺเทตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐิกญฺจ ครหิตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิวินาสกมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตทิฏฺฐิยา วิปตฺติ. ทิฏฺฐิวิปนฺโนติ วิปนฺนา วินฏฺฐา สมฺมาทิฏฺฐิ อสฺสาติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน, วิปนฺนทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา วา วิปนฺโน วินฏฺโฐติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน. น เสวิตพฺโพ อุปสงฺกมเนน. น ภชิตพฺโพ จิตฺเตน. น ปยิรุปาสิตพฺโพ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทเนน. ตํ กิสฺส เหตูติ ‘‘ตํ เสวนาทิกํ เกน การเณน น กาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส การณปุจฺฉา. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ การณวิสฺสชฺชนํ. ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา ตํ เสวนาทิกํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิยา ราโคติ ‘‘สุนฺทรา เม ทิฏฺฐี’’ติ ทิฏฺฐึ อารพฺภ ทิฏฺฐิยา อุปฺปชฺชนราโค. ทิฏฺฐิราครตฺโตติ เตน ทิฏฺฐิราเคน รงฺเคน รตฺตํ วตฺถํ วิย รตฺโต. น มหปฺผลนฺติ วิปากผเลน. น มหานิสํสนฺติ นิสฺสนฺทผเลน.

ปุริสปุคฺคลสฺสาติ ปุริสสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส. โลกิยโวหาเรน หิ ปุริ วุจฺจติ สรีรํ, ตสฺมึ ปุริสฺมึ เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโส, ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ปุํ คลติ คจฺฉตีติ ปุคฺคโล. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา สุคติโต จุตา ทุคฺคติยํเยว นิพฺพตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ น มหปฺผลตฺตํ เกน การเณน โหติ. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา น มหปฺผลํ โหตีติ อตฺโถ. เทฺวว คติโยติ ปญฺจสุ คตีสุ เทฺวว คติโย. วิปชฺชมานาย ทิฏฺฐิยา นิรโย. สมฺปชฺชมานาย ติรจฺฉานโยนิ. ยญฺเจว กายกมฺมนฺติ สกลิงฺคธารณปฏิปทานุโยคอภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมาทิ กายกมฺมํ. ยญฺจ วจีกมฺมนฺติ สกสมยปริยาปุณนสชฺฌายนเทสนาสมาทปนาทิ วจีกมฺมํ. ยญฺจ มโนกมฺมนฺติ อิธโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ ปรโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ กตากตจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ มโนกมฺมํ. ติณกฏฺฐธญฺญพีเชสุ สตฺตทิฏฺฐิสฺส ทานานุปฺปทานปฏิคฺคหณปริโภเคสุ จ กายวจีมโนกมฺมานิ. ยถาทิฏฺฐีติ ยา อยํ ทิฏฺฐิ, ตสฺสานุรูปํ. สมตฺตนฺติ ปริปุณฺณํ. สมาทินฺนนฺติ คหิตํ.

อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ตเทตํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมนฺติ ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ เอวํ ทิฏฺฐิกสฺส สโต ปาณาติปาตอทินฺนาทานมิจฺฉาจารสงฺขาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ นาม. ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ อิมาย ทิฏฺฐิยา อิมินา ทสฺสเนน สหชาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ นาม. ตเทว ปน สมตฺตํ สมาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมํ นาม. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มุสา ภณโต ปิสุณํ ภณโต ผรุสํ ภณโต สมฺผํ ปลปโต อภิชฺฌาลุโน พฺยาปนฺนจิตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส สโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโมติ โยชนา กาตพฺพา. ลิงฺคธารณาทิปริยาปุณนาทิโลกจินฺตาทิวเสน วุตฺตนโย เจตฺถ สุนฺทโร.

เจตนาทีสุ ทิฏฺฐิสหชาตา เจตนา เจตนา นาม. ทิฏฺฐิสหชาตา ปตฺถนา ปตฺถนา นาม. เจตนาปตฺถนานํ วเสน จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ นาม. เตหิ ปน เจตนาทีหิ สมฺปยุตฺตา ผสฺสาทโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา ธมฺมา สงฺขารา นาม. อนิฏฺฐายาติอาทีหิ ทุกฺขเมว วุตฺตํ. ทุกฺขญฺหิ สุขกาเมหิ สตฺเตหิ น เอสิตตฺตา อนิฏฺฐํ. อปฺปิยตฺตา อกนฺตํ. มนสฺส อวฑฺฒนโต, มนสิ อวิสปฺปนโต จ อมนาปํ. อายตึ อภทฺทตาย อหิตํ. ปีฬนโต ทุกฺขนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ เอวํ สํวตฺตนํ เกน การเณน โหตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส การณํ ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ. ยสฺมา ตสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา ลามกา, ตสฺมา เอวํ สํวตฺตตีติ อตฺโถ. อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตนฺติ อุทเกน ตินฺตาย ภูมิยา โรปิตํ. ปถวีรสํ อาโปรสนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปถวิยา จ สมฺปทํ อาปสฺส จ สมฺปทํ. พีชนิกฺขิตฺตฏฺฐาเน หิ น สพฺพา ปถวี น สพฺโพ อาโป จ พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. โย ปน เตสํ ปเทโส พีชํ ผุสติ, โสเยว พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. ตสฺมา พีชโปสนาย ปจฺจยภูโตเยว โส ปเทโส ปถวีรโส อาโปรโสติ เวทิตพฺโพ. รสสทฺทสฺส หิ สมฺปตฺติ จ อตฺโถ. ยถาห ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน รโส นาม ปวุจฺจตี’’ติ. โลเก จ ‘‘สุรโส คนฺธพฺโพ’’ติ วุตฺเต สุสมฺปนฺโน คนฺธพฺโพติ อตฺโถ ญายติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. โย หิ ปเทโส ปจฺจโย โหติ, ตํ ปจฺจยํ ลภมานํ พีชํ ตํ คณฺหาติ นาม. สพฺพํ ตนฺติ สพฺพํ ตํ รสชาตํ. ติตฺตกตฺตายาติ โส ปถวีรโส อาโปรโส จ อติตฺตโก สมาโนปิ ติตฺตกํ พีชํ นิสฺสาย นิมฺพรุกฺขาทีนํ เตสํ ผลานญฺจ ติตฺตกภาวาย สํวตฺตติ. กฏุกตฺตายาติ อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ.

‘‘วณฺณคนฺธรสูเปโต, อมฺโพยํ อหุวา ปุเร;

ตเมว ปูชํ ลภมาโน, เกนมฺโพ กฏุกปฺผโล’’ติ. (ชา. ๑.๒.๗๑) –

อาคตฏฺฐาเน วิย หิ อิธาปิ ติตฺตกเมว อปฺปิยฏฺเฐน กฏุกนฺติ เวทิตพฺพํ. อสาตตฺตายาติ อมธุรภาวาย. อสาทุตฺตายาติปิ ปาโฐ, อสาทุภาวายาติ อตฺโถ. สาทูติ หิ มธุรํ. พีชํ หิสฺสาติ อสฺส นิมฺพาทิกสฺส พีชํ. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. ยสฺมา สุขา เวทนา ปรโม อสฺสาโท, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ทุกฺขเวทนาวเสน อาทีนโว ทสฺสิโตติ. ปุน อฏฺฐารสเภเทน ทิฏฺฐิยา อาทีนวํ ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว. อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺตสฺส สญฺโญโคติ ทิฏฺฐิยา เอว สํสาเร พนฺธนํ ทสฺเสติ.

๑๒๙. ยสฺมา ปน ทิฏฺฐิภูตานิปิ สญฺโญชนานิ อตฺถิ อทิฏฺฐิภูตานิปิ, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสนฺโต อตฺถิ สญฺโญชนานิ เจวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา กามราคสญฺโญชนสฺเสว อนุนยสญฺโญชนนฺติ อาคตฏฺฐานมฺปิ อตฺถิ, ตสฺมา อนุนยสญฺโญชนนฺติ วุตฺตํ. กามราคภาวํ อปฺปตฺวา ปวตฺตํ โลภํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสขนฺธายตนาทิมูลเกสุปิ วาเรสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนาปรมตฺตา จ อสฺสาทสฺส เวทนาปริโยสานา เอว เทสนา กตา. สญฺญาทโย น คหิตา. อิเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหีติ ปญฺจกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกายตนาทีนิ ปญฺจ ฉกฺกานิ จาติ อิมานิ ปญฺจตึส วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนอสฺสาทารมฺมณวเสน ปญฺจตึสาย อากาเรหิ.

อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.