หารสงฺเขโป

๑. ยา ปน อสฺสาทาทีนวตาติอาทิกา นิทฺเทสคาถา, ตาสุ อสฺสาทาทีนวตาติ อสฺสาโท อาทีนวตาติ ปทวิภาโค. อาทีนวตาติ จ อาทีนโว เอว. เกจิ ‘‘อสฺสาทาทีนวโต’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ตตฺถ อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ โสมนสฺสญฺจ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖; สํ. นิ. ๓.๒๖). ยถา เจตํ สุขํ โสมนสฺสํ, เอวํ อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โส ตทสฺสาเทติ ตํ นิกาเมตี’’ติ ‘‘รูปํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔), ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓) จ. อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, ตณฺหา. ตณฺหาย หิ การณภูตาย ปุคฺคโล สุขมฺปิ สุขารมฺมณมฺปิ อสฺสาเทติ. ยถา จ ตณฺหา, เอวํ วิปลฺลาสาปิ. วิปลฺลาสวเสน หิ สตฺตา อนิฏฺฐมฺปิ อารมฺมณํ อิฏฺฐากาเรน อสฺสาเทนฺติ, เอวํ เวทนาย สพฺเพสํ เตภูมกสงฺขารานํ ตณฺหาย วิปลฺลาสานญฺจ อสฺสาทวิจาโร เวทิตพฺโพ.

กถํ ปน ทุกฺขาทุกฺขมสุขเวทนานํ อสฺสาทนียตาติ? วิปลฺลาสโต สุขปริยายสพฺภาวโต จ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สุขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา. ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕). ตตฺถ เวทนาย อฏฺฐสตปริยายวเสน, เตภูมกสงฺขารานํ นิกฺเขปกณฺฑรูปกณฺฑวเสน, ตณฺหาย สํกิเลสวตฺถุวิภงฺเค นิกฺเขปกณฺเฑ จ ตณฺหานิทฺเทสวเสน, วิปลฺลาสานํ สุขสญฺญาทิวเสน ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน จ วิภาโค เวทิตพฺโพ.

อาทีนโว ทุกฺขา เวทนา ติสฺโสปิ วา ทุกฺขตา. อถ วา สพฺเพปิ เตภูมกา สงฺขารา อาทีนโว. อาทีนํ อติวิย กปณํ วาติ ปวตฺตตีติ หิ อาทีนโว, กปณมนุสฺโส, เอวํสภาวา จ เตภูมกา ธมฺมา อนิจฺจตาทิโยเคน. ยโต ตตฺถ อาทีนวานุปสฺสนา อารทฺธวิปสฺสกานํ ยถาภูตนโยติ วุจฺจติ. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อาทีนโว’’ติ. ตสฺมา อาทีนโว ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสภูตานํ ชาติยาทีนํ อนิจฺจตาทีนํ ทฺวาจตฺตาลีสาย อาการานญฺจ วเสน วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺโพ.

นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, อริยมคฺโค. นิสฺสรตีติ วา นิสฺสรณํ นิพฺพานํ. อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสเสน วา ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท ปุริมานํ ปจฺฉิมานญฺจ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ตตฺถ อริยมคฺคปกฺเข สติปฏฺฐานาทีนํ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ กายานุปสฺสนาทีนญฺจ ตทนฺโตคธเภทานํ วเสน นิสฺสรณํ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

นิพฺพานปกฺเข ปน กิญฺจาปิ อสงฺขตาย ธาตุยา นิปฺปริยาเยน วิภาโค นตฺถิ. ปริยาเยน ปน โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสเภเทน. ยโต วา ตํ นิสฺสฏํ, เตสํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๓) ทสฺสิตปฺปเภทานํ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ รูปาทีนํ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ ตํตํทฺวารปฺปวตฺตานํ ฉนฺนํ ฉนฺนํ วิญฺญาณผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาตณฺหาวิตกฺกวิจารานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ฉนฺนํ ธาตูนํ ทสนฺนํ กสิณายตนานํ อสุภานํ เกสาทีนํ ทฺวตฺตึสาย อาการานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ โลกิยานํ อินฺทฺริยานํ กามธาตุอาทีนํ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ กามภวาทีนํ ติณฺณํ ติณฺณํ ภวานํ จตุนฺนํ ฌานานํ อปฺปมญฺญานํ อารุปฺปานํ ทฺวาทสนฺนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานญฺจาติ เอวมาทีนํ สงฺขตธมฺมานํ นิสฺสรณภาเวน จ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

ผลนฺติ เทสนาผลํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ เทสนาย นิปฺผาทียติ. นนุ จ นิพฺพานาธิคโม ภควโต เทสนาย นิปฺผาทียติ. นิพฺพานญฺจ ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ อิมินา วุตฺตเมวาติ? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข ปรมฺปราย. อิธ ปน ปจฺจกฺขโต เทสนาผลํ อธิปฺเปตํ. ตํ ปน สุตมยญาณํ. อตฺถธมฺมเวทาทิอริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูตา ฉพฺพิสุทฺธิโย. ยญฺจ ตสฺมึ ขเณ มคฺคํ อนภิสมฺภุณนฺตสฺส กาลนฺตเร ตทธิคมการณภูตํ สมฺปตฺติภวเหตุ จ สิยา. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒) อิทํ ผล’’นฺติ, ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ อิทํ ผล’’นฺติ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒-๑๐๓; ๑.๑๕.๓๘๕) จ. เอเตน นเยน เทเวสุ จ มานุเสสุ จ อายุวณฺณพลสุขยสปริวารอาธิปเตยฺยสมฺปตฺติโย อุปธิสมฺปตฺติโย จกฺกวตฺติสิรี เทวรชฺชสิรี จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ สีลสมฺปทา สมาธิสมฺปทา ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา สาวกโพธิ ปจฺเจกโพธิ สมฺมาสมฺโพธีติ สพฺพาปิ สมฺปตฺติโย ปุญฺญสมฺภารเหตุกา ภควโต เทสนาย สาเธตพฺพตาย ผลนฺติ เวทิตพฺพา.

อุปาโยติ อริยมคฺคปทฏฺฐานภูตา ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา. สา หิ ปุริมา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปจฺฉิมาย อธิคมูปายภาวโต ปรมฺปราย มคฺคนิพฺพานาธิคมสฺส จ เหตุภาวโต อุปาโย. ยา จ ปุพฺเพ วุตฺตผลาธิคมสฺส อุปายปฏิปตฺติ. เกจิ ปน ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค อุปาโย’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานเมว วุตฺตํ สิยา. ผลํ วิย อุปาโยปิ ปุพฺพภาโคติ วุตฺตํ สิยา, ยํ ปน วกฺขติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา…เป… วิสุทฺธิยาติ (ธ. ป. ๒๗๙; เถรคา. ๖๗๘) อยํ อุปาโย’’ติ. เอตฺถาปิ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เอว อุทาหฏาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยสฺมา ปน ‘‘เต ปหาย ตเร โอฆนฺติ อิทํ นิสฺสรณ’’นฺติ อริยมคฺคสฺส นิสฺสรณภาวํ วกฺขติ. อริยมคฺโค หิ โอฆตรณนฺติ.

อาณตฺตีติ อาณารหสฺส ภควโต เวเนยฺยชนสฺส หิตสิทฺธิยา ‘‘เอวํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ วิธานํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราชาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘) อาณตฺตี’’ติ.

โยคีนนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตานํ เวเนยฺยานํ, อตฺถายาติ วจนเสโส. เทสนาหาโรติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ อสฺสาทาทีนํ วิภชนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหาโร นามาติ อตฺโถ. เอตฺถาห – กึ ปเนเตสํ อสฺสาทาทีนํ อนวเสสานํ วจนํ เทสนาหาโร, อุทาหุ เอกจฺจานนฺติ? นิรวเสสานํเยว. ยสฺมิญฺหิ สุตฺเต อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ สรูปโต อาคตานิ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยตฺถ ปน เอกเทเสน อาคตานิ, น วา สรูเปน. ตตฺถ อนาคตํ อตฺถวเสน นิทฺธาเรตฺวา หาโร โยเชตพฺโพ. อยญฺจ อตฺโถ เทสนาหารวิภงฺเค อาคมิสฺสตีติ อิธ น ปปญฺจิโต.

๒. ยํ ปุจฺฉิตนฺติ ยา ปุจฺฉา, วิจิยมานาติ วจนเสโส. วิสฺสชฺชิตํ อนุคีตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา, สา เอกํสพฺยากรณาทิวเสน จตุพฺพิธํ พฺยากรณํ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน คาถายํ อวุตฺตํ ปทาทึ สงฺคณฺหาติ. ตา ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา กสฺสาติ อาห ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ. เอเตน สุตฺเต อาคตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ วิเจตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ยา จ อนุคีติติ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ยา อนุ ปจฺฉา คีติ อนุคีติ, สงฺคหคาถา, ปุจฺฉาย วา อนุรูปา คีติ. เอเตน ปุพฺพาปรํ คหิตํ. พฺยากรณสฺส หิ ปุจฺฉานุรูปตา อิธ ปุพฺพาปรํ อธิปฺเปตํ. ยา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ วุจฺจติ. ปุริมํ ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ ปทํ ปุพฺพาเปกฺขนฺติ ปุน ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เตน สุตฺตสฺส นิสฺสยภูเต อสฺสาทาทิเก ปริคฺคณฺหาติ. เอตฺตาวตา วิจยหารสฺส วิสโย นิรวเสเสน ทสฺสิโต โหติ. ตถา จ วกฺขติ วิจยหารวิภงฺเค ‘‘ปทํ วิจินติ…เป… อนุคีตึ วิจินตี’’ติ.

ตตฺถ สุตฺเต สพฺเพสํ ปทานํ อนุปุพฺเพน อตฺถโส พฺยญฺชนโส จ วิจโย ปทวิจโย. ‘‘อยํ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ทิฏฺฐสํสนฺทนา วิมติจฺเฉทนา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา สตฺตาธิฏฺฐานา ธมฺมาธิฏฺฐานา เอกาธิฏฺฐานา อเนกาธิฏฺฐานา สมฺมุติวิสยา ปรมตฺถวิสยา อตีตวิสยา อนาคตวิสยา ปจฺจุปฺปนฺนวิสยา’’ติอาทินา ปุจฺฉาวิจโย เวทิตพฺโพ. ‘‘อิทํ วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ วิภชฺชพฺยากรณํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ ฐปนํ สาวเสสํ นิรวเสสํ สอุตฺตรํ อนุตฺตรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนวิจโย.

‘‘อยํ ปุจฺฉา อิมินา สเมติ, เอเตน น สเมตี’’ติ ปุจฺฉิตตฺถํ อาเนตฺวา วิจโย ปุพฺเพนาปรํ สํสนฺทิตฺวา จ วิจโย ปุพฺพาปรวิจโย. ‘‘อยํ อนุคีติ วุตฺตตฺถสงฺคหา อวุตฺตตฺถสงฺคหา ตทุภยตฺถสงฺคหา กุสลตฺถสงฺคหา อกุสลตฺถสงฺคหา’’ติอาทินา อนุคีติวิจโย. อสฺสาทาทีสุ สุขเวทนาย ‘‘อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ตณฺหาย ‘‘อารมฺมณคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, วิปลฺลาสานํ ‘‘วิปรีตคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, อวสิฏฺฐานํ เตภูมกธมฺมานํ ‘‘ยถาสกลกฺขณา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ทฺวาจตฺตาลีสาธิเก จ ทุกสเต ลพฺภมานปทวเสน ตํตํอสฺสาทตฺถวิเสสนิทฺธารณํ อสฺสาทวิจโย.

ทุกฺขเวทนาย ‘‘อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ทุกฺขสจฺจานํ ‘‘ปฏิสนฺธิลกฺขณา’’ติอาทินา, อนิจฺจตาทีนํ อาทิอนฺตวนฺตตาย อนิจฺจนฺติกตาย จ ‘‘อนิจฺจา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ โลกิยธมฺมานํ สํกิเลสภาคิยหานภาคิยตาทิวเสน อาทีนววุตฺติยา โอการนิทฺธารเณน อาทีนววิจโย. นิสฺสรณปเท อริยมคฺคสฺส อาคมนโต กายานุปสฺสนาทิปุพฺพภาคปฺปฏิปทาวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสน นิพฺพานสฺส ยถาวุตฺตปริยายวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสนาติ เอวํ นิสฺสรณวิจโย. ผลาทีนํ ตํตํสุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพผลสฺส ตทุปายสฺส ตตฺถ ตตฺถ สุตฺตวิธิวจนสฺส จ วิภาคนิทฺธารณวเสน วิจโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีตีนํ อสฺสาทาทีนญฺจ วิเสสนิทฺธารณวเสเนว วิจยลกฺขโณ ‘‘วิจโย หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

๓. สพฺเพสนฺติ โสฬสนฺนํ. ภูมีติ พฺยญฺชนํ สนฺธายาห. พฺยญฺชนญฺหิ มูลปทานิ วิย นยานํ หารานํ ภูมิ ปวตฺติฏฺฐานํ, เตสํ พฺยญฺชนวิจารภาวโต. วุตฺตญฺหิ – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติ, เปฏเกปิ หิ วุตฺตํ – ‘‘ยตฺถ จ สพฺเพ หารา, สมฺปตมานา นยนฺติ สุตฺตตฺถํ. พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา’’ติ. โคจโรติ สุตฺตตฺโถ. สุตฺตสฺส หิ ปทตฺถุทฺธารณมุเขน หารโยชนา. เตสํ พฺยญฺชนตฺถานํ. ยุตฺตายุตฺตปริกฺขาติ ยุตฺตสฺส จ อยุตฺตสฺส จ อุปปริกฺขา. ‘‘ยุตฺตายุตฺติปริกฺขา’’ติปิ ปาโฐ, ยุตฺติอยุตฺตีนํ วิจารณาติ อตฺโถ. กถํ ปน เตสํ ยุตฺตายุตฺตชานนา? จตูหิ มหาปเทเสหิ อวิรุชฺฌเนน. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส ตาว สภาวนิรุตฺติภาโว อธิปฺเปตตฺถวาจกภาโว จ ยุตฺตภาโว. อตฺถสฺส ปน สุตฺตวินยธมฺมตาหิ อวิโลมนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐติ เอวํ สุตฺเต พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตภาววิภาวนลกฺขโณ ยุตฺติหาโรติ เวทิตพฺโพ.

๔. ธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สุตฺตาคตํ กุสลาทิธมฺมมาห. ตสฺส ธมฺมสฺสาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุสลาทิธมฺมสฺส. ยํ ปทฏฺฐานนฺติ ยํ การณํ, โยนิโสมนสิการาทิ สุตฺเต อาคตํ วา อนาคตํ วา สมฺภวโต นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. ยาว สพฺพธมฺมาติ ยตฺตกา ตสฺมึ สุตฺเต อาคตา ธมฺมา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ยถานุรูปํ ปทฏฺฐานํ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อถ วา ยาว สพฺพธมฺมาติ สุตฺตาคตสฺส ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺสปิ ยํ ปทฏฺฐานนฺติ สมฺภวโต ยาว สพฺพธมฺมา ปทฏฺฐานวิจารณา กาตพฺพาติ อตฺโถ. เอโส หาโร ปทฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานภูตา ธมฺมา เตสญฺจ ปทฏฺฐานภูตาติ สมฺภวโต ปทฏฺฐานภูตธมฺมนิทฺธารณลกฺขโณ ปทฏฺฐาโน นาม หาโรติ อตฺโถ.

๕. วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเมติ กุสลาทีสุ ขนฺธาทีสุ วา ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกธมฺเม, สุตฺเต สรูปโต นิทฺธารณวเสน วา กถิเต. เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจีติ เย เกจิ ธมฺมา กุสลาทิภาเวน รูปกฺขนฺธาทิภาเวน วา เตน ธมฺเมน สมานลกฺขณา. วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพติ เต สพฺเพปิ กุสลาทิสภาวา, ขนฺธาทิสภาวา วา ธมฺมา สุตฺเต อวุตฺตาปิ ตาย สมานลกฺขณตาย วุตฺตา ภวนฺติ อาเนตฺวา สํวณฺณนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ เอกลกฺขณาติ สมานลกฺขณา วุตฺตา. เตน สหจาริตา สมานกิจฺจตา สมานเหตุตา สมานผลตา สมานารมฺมณตาติ เอวมาทีหิ อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตานํ วิย นิทฺธารณํ เวทิตพฺพํ. โส หาโร ลกฺขโณ นามาติ เอวํ สุตฺเต อนาคเตปิ ธมฺเม วุตฺตปฺปกาเรน อาคเต วิย นิทฺธาเรตฺวา ยา สํวณฺณนา, โส ลกฺขโณ นาม หาโรติ อตฺโถ.

๖. เนรุตฺตนฺติ นิรุตฺตํ, ปทนิพฺพจนนฺติ อตฺโถ. อธิปฺปาโยติ พุทฺธานํ สาวกานํ วา ตสฺส สุตฺตสฺส เทสกานํ อธิปฺปาโย. พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน, กรเณ หิ เอตํ ปจฺจตฺตํ. กามญฺจ สพฺเพ หารา พฺยญฺชนวิจยา, อยํ ปน วิเสสโต พฺยญฺชนทฺวาเรเนว อตฺถปริเยสนาติ กตฺวา ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ จ คเวสิตพฺพา’’ติ. อถาติ ปทปูรณมตฺตํ. เทสนานิทานนฺติ นิททาติ ผลนฺติ นิทานํ, การณํ, เยน การเณน เทสนา ปวตฺตา, ตํ เทสนาย ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรานุสนฺธีติ ปุพฺเพน จ อปเรน จ อนุสนฺธิ. ‘‘ปุพฺพาปเรน สนฺธี’’ติปิ ปาโฐ, สุตฺตสฺส ปุพฺพภาเคน อปรภาคํ สํสนฺทิตฺวา กถนนฺติ อตฺโถ. สงฺคีติวเสน วา ปุพฺพาปรภูเตหิ สุตฺตนฺตเรหิ สํวณฺณิยมานสฺส สุตฺตสฺส สํสนฺทนํ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. ยญฺจ ปุพฺพปเทน ปรปทสฺส สมฺพนฺธนํ, อยมฺปิ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. เอโส หาโร จตุพฺยูโหติ เอวํ นิพฺพจนาธิปฺปายาทีนํ จตุนฺนํ วิภาวนลกฺขโณ จตุพฺยูโห หาโร นามาติ อตฺโถ.

๗. เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเนติ เอกสฺมึ อารมฺภธาตุอาทิเก ปรกฺกมธาตุอาทีนํ ปทฏฺฐานภูเต ธมฺเม เทสนารุเฬฺห สติ. ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานนฺติ ตสฺส วิสภาคตาย อคฺคหเณน วา เสสกํ ปมาทาทีนํ อาสนฺนการณตฺตา ปทฏฺฐานภูตํ โกสชฺชาทิกํ ธมฺมนฺตรํ ปริเยสติ ปญฺญาย คเวสติ, ปริเยสิตฺวา จ สํวณฺณนาย โยเชนฺโต เทสนํ อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเขติ วีริยารมฺภาทิมุเขน อารทฺธสุตฺตํ วุตฺตนเยน ปมาทาทิวเสน นิทฺทิสนฺโต เทสนํ ปฏิปกฺขโต อาวฏฺเฏติ นาม. อาวฏฺโฏ นาม โส หาโรติ เทสนาย คหิตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนลกฺขโณ อาวฏฺโฏ หาโร นามาติ อตฺโถ.

๘. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ, ตํ กุสลาทิวเสน อเนกวิธํ. ปทฏฺฐานนฺติ ยสฺมึ ปติฏฺฐิเต อุตฺตริ คุณวิเสเส อธิคจฺฉติ, ตํ วิเสสาธิคมนการณํ. ภูมินฺติ ปุถุชฺชนภูมิ ทสฺสนภูมีติ เอวมาทิกํ ภูมึ. วิภชฺชเตติ วิภาเคน กเถติ. สาธารเณติ ทสฺสนปหาตพฺพาทินามวเสน วา ปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทิวตฺถุวเสน วา สาธารเณ อวิสิฏฺเฐ สมาเนติ อตฺโถ. วุตฺตวิปริยาเยน อสาธารณา เวทิตพฺพา. เนยฺโย วิภตฺตีติ ยถาวุตฺตธมฺมาทีนํ วิภชโน อยํ หาโร วิภตฺตีติ ญาตพฺโพติ อตฺโถ. ตสฺมา สํกิเลสธมฺเม โวทานธมฺเม จ สาธารณาสาธารณโต ปทฏฺฐานโต ภูมิโต จ วิภชนลกฺขโณ ‘‘วิภตฺติหาโร’’ติ ทฏฺฐพฺพํ.

๙. นิทฺทิฏฺเฐติ กถิเต สุตฺเต อาคเต, สํวณฺณิเต วา. ภาวิเตติ ยถา อุปฺปนฺนสทิสา อุปฺปนฺนาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ ภาวิตสทิเส ภาเวตพฺเพติ อตฺโถ. ปหีเนติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเขติ วุตฺตานํ ธมฺมานํ เย ปฏิปกฺขา, เตสํ วเสน ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํ นิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนลกฺขโณ ‘‘ปริวตฺตโน หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

๑๐. วิวิธานิ เอกสฺมึเยว อตฺเถ วจนานิ วิวจนานิ, วิวจนานิ เอว เววจนานิ, ปริยายสทฺทาติ อตฺโถ. ตานิ เววจนานิ. พหูนีติ อเนกานิ. ตุ-สทฺโท อวธารเณ. เตน พหู เอว ปริยายสทฺทา เววจนหารโยชนายํ กเถตพฺพา, น กติปยาติ ทสฺเสติ. สุตฺเต วุตฺตานีติ นววิธสุตฺตนฺตสงฺขาเต เตปิฏเก พุทฺธวจเน ภาสิตานิ. เอตฺถาปิ ตุ-สทฺทสฺส อตฺโถ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, เตน ปาฬิยํ อาคตานิเยว เววจนานิ คเหตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. เอกธมฺมสฺสาติ เอกสฺส ปทตฺถสฺส. โย ชานาติ สุตฺตวิทูติ ยถา ‘‘สปฺปิสฺส ชานาหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สปฺปินา วิจาเรหิ, สปฺปึ เทหิ, เทถา’’ติ วา อาณาเปตีติ อตฺโถ, เอวํ โย สุตฺตโกวิโท ธมฺมกถิโก เอกสฺส อตฺถสฺส พหูปิ ปริยายสทฺเท วิจาเรติ วิภาเวติ โยเชตีติ อตฺโถ. เววจโน นาม โส หาโรติ ตสฺส อตฺถสฺส วุตฺตปฺปการปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ เววจนหาโร นาม. ตสฺมา เอกสฺมึ อตฺเถ อเนกปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ ‘‘เววจนหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๑. ธมฺมนฺติ ขนฺธาทิธมฺมํ. ปญฺญตฺตีหีติ ปญฺญาปเนหิ ปกาเรหิ ญาปเนหิ, อสงฺกรโต วา ฐปเนหิ. วิวิธาหีติ นิกฺเขปปฺปภวาทิวเสน อเนกวิธาหิ. โส อากาโรติ โย เอกสฺเสวตฺถสฺส นิกฺเขปปฺปภวปญฺญตฺติอาทิวเสน อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาปนากาโร. เญยฺโย ปญฺญตฺติ นาม หาโรติ ปญฺญตฺติหาโร นามาติ ญาตพฺโพ. ตสฺมา เอเกกสฺส ธมฺมสฺส อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาเปตพฺพาการวิภาวนลกฺขโณ ‘‘ปญฺญตฺติหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๒. ปฏิจฺจุปฺปาโทติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อินฺทฺริยขนฺธาติ อินฺทฺริยานิ จ ขนฺธา จ. ธาตุอายตนาติ ธาตุโย จ อายตนานิ จ. เอเตหีติ โย ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร ยานิ จ ทฺวาวีสตินฺทฺริยานิ เย จ ปญฺจกฺขนฺธา ยา จ อฏฺฐารส ธาตุโย ยานิ จ ทฺวาทสายตนานิ, เอเตหิ สุตฺเต อาคตปทตฺถมุเขน นิทฺธาริยมาเนหิ. โอตรติ โยติ โย สํวณฺณนานโย โอคาหติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก อนุปวิสตีติ อตฺโถ. โอตรโณ นาม โส หาโรติ โย ยถาวุตฺโต สํวณฺณนาวิเสโส, โส โอตรณหาโร นาม. จ-สทฺเทน เจตฺถ สุญฺญตมุขาทีนํ คาถายํ อวุตฺตานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขหิ สุตฺตตฺถสฺส โอตรณลกฺขโณ โอตรโณ หาโร นามาติ เวทิตพฺพํ.

๑๓. วิสฺสชฺชิตมฺหีติ พุทฺธาทีหิ พฺยากเต. ปเญฺหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ. คาถายนฺติ คาถารุเฬฺห. อิทญฺจ ปุจฺฉนฺตา เยภุยฺเยน คาถาพนฺธวเสน ปุจฺฉนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ยมารพฺภาติ สา ปน คาถา ยํ อตฺถํ อารพฺภ อธิกิจฺจ ปุจฺฉิตา, ตสฺส อตฺถสฺส. สุทฺธาสุทฺธปริกฺขาติ ปทํ โสธิตํ, อารมฺโภ น โสธิโต, ปทญฺจ โสธิตํ อารมฺโภ จ โสธิโตติ เอวํ ปทาทีนํ โสธิตาโสธิตภาววิจาโร. หาโร โส โสธโนนามาติ ยถาวุตฺตวิจาโร โสธโน หาโร นาม. เอวํ สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภานํ โสธนลกฺขโณ ‘‘โสธโน หาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

๑๔. เอกตฺตตายาติ เอกสฺส ภาโว เอกตฺตํ, เอกตฺตเมว เอกตฺตตา, ตาย เอกตฺตตาย. เอก-สทฺโท เจตฺถ สมานสทฺทปริยาโย, ตสฺมา สามญฺเญนาติ อตฺโถ. วิสิฏฺฐา มตฺตา วิมตฺตา, วิมตฺตาว เวมตฺตํ, ตสฺส ภาโว เวมตฺตตา, ตาย เวมตฺตตาย, วิเสเสนาติ อตฺโถ. เต น วิกปฺปยิตพฺพาติ เย ธมฺมา ‘‘ทุกฺขํ สมุทโย’’ติอาทินา สามญฺเญน, ‘‘ชาติ ชรา กามตณฺหา ภวตณฺหา’’ติอาทินา วิเสเสน จ สุตฺเต เทสิตา, เต ‘‘กิเมตฺถ สามญฺญํ, โก วา วิเสโส’’ติ เอวํ สามญฺญวิเสสวิกปฺปนวเสน น วิกปฺปยิตพฺพา. กสฺมา? สามญฺญวิเสสกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต กาลทิสาวิเสสาทีนํ วิย อเปกฺขาสิทฺธิโต จ. ยถา หิ ‘‘อชฺช หิยฺโย เสฺว’’ติ วุจฺจมานา กาลวิเสสา อนวฏฺฐิตสภาวา ‘‘ปุริมา ทิสา ปจฺฉิมา ทิสา’’ติ วุจฺจมานา ทิสาวิเสสา จ, เอวํ สามญฺญวิเสสาปิ. ตถา หิ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วุจฺจมานํ ชาติอาทิอเปกฺขาย สามญฺญมฺปิ สมานํ สจฺจาเปกฺขาย วิเสโส โหติ. เอส นโย สมุทยาทีสุปิ. เอโส หาโร อธิฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺตาคตานํ ธมฺมานํ อวิกปฺปนวเสน สามญฺญวิเสสนิทฺธารณลกฺขโณ อธิฏฺฐาโน หาโร นามาติ อตฺโถ.

๑๕. เย ธมฺมาติ เย อวิชฺชาทิกา ปจฺจยธมฺมา. ยํ ธมฺมนฺติ ยํ สงฺขาราทิกํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมํ. ชนยนฺตีติ นิพฺพตฺเตนฺติ. ปจฺจยาติ สหชาตปจฺจยภาเวน. ปรมฺปรโตติ ปรมฺปรปจฺจยภาเวน, อนุรูปสนฺตานฆฏนวเสน ปจฺจโย หุตฺวาติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโกฏิ หิ อิธาธิปฺเปตา. ปุริมสฺมึ อวสิฏฺโฐ ปจฺจยภาโว. เหตุมวกฑฺฒยิตฺวาติ ตํ ยถาวุตฺตปจฺจยสงฺขาตํ ชนกาทิเภทภินฺนํ เหตุํ อากฑฺฒิตฺวา สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา โย สํวณฺณนาสงฺขาโต, เอโส หาโร ปริกฺขาโรติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริกฺขารสงฺขาเต เหตุปจฺจเย นิทฺธาเรตฺวา สํวณฺณนลกฺขโณ ปริกฺขาโร หาโรติ อตฺโถ.

๑๖. เย ธมฺมาติ เย สีลาทิธมฺมา. ยํมูลาติ เยสํ สมาธิอาทีนํ มูลภูตา, เต เตสํ สมาธิอาทีนํ ปทฏฺฐานภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินาติ เย จ ราควิราคาเจโตวิมุตฺติเสกฺขผลกามธาตุสมติกฺกมนาทิสทฺทา อนาคามิผลตฺถตาย เอกตฺถา พุทฺธมุนินา ปริทีปิตา, เต อญฺญมญฺญเววจนภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สมาโรปนญฺเจตฺถ สุตฺเต ยถารุตวเสน นิทฺธารณวเสน วา คยฺหมานสฺส สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺส สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส ปริยายนฺตรวิภาวนมุเขน ภาวนาปาริปูริกถนํ, ภาวนาปาริปูรี จ ปหาตพฺพสฺส ปหาเนนาติ ปหานสมาโรปนาปิ อตฺถโต ทสฺสิตา เอว โหติ. เอส สมาโรปโน หาโรติ เอส สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานสมาโรปนวิจารณลกฺขโณ สมาโรปโน นาม หาโรติ อตฺโถ.