๖. ชราสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา

๓๙. ฉฏฺเฐ ชราสุตฺเต อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทนฺติ อิทํ วต มนุสฺสานํ ชีวิตํ อปฺปกํ ปริตฺตํ ฐิติปริตฺตตาย สรสปริตฺตตายาติ คุหฏฺฐกสุตฺเตปิ วุตฺตนยเมตํ. โอรํ วสฺสสตาปิ มิยฺยตีติ วสฺสสตา โอรํ กลลาทิกาเลปิ มิยฺยติ. อติจฺจาติ วสฺสสตํ อติกฺกมิตฺวา. ชรสาปิ มิยฺยตีติ ชราย มิยฺยติ. อิโต ปรํ คุหฏฺฐกสุตฺตวณฺณนาย วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ.

อปฺปนฺติ มนฺทํ. คมนีโย สมฺปราโยติ ปรโลโก คนฺตพฺโพ. กลลกาเลปีติ เอตฺถ กลลกาลํ นาม ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตีหิ ชาติอุณฺณํสูหิ กตสุตฺตคฺเค ฐิตเตลพินฺทุปฺปมาณํ อจฺฉํ วิปฺปสนฺนกลลํ โหติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

‘‘ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล;

เอวํ วณฺณปฺปฏิภาคํ, กลลํ สมฺปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๕; วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา);

ตสฺมึ กลลกาเลปิ. จวตีติ ชีวิตํ คฬติ. มรตีติ ชีวิตวิโยคํ อาปชฺชติ. อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ ปาปุณาติ. วิปฺปลุชฺชตีติ ฉิชฺชติ. ‘‘อณฺฑชโยนิยา จวติ. ชลาพุชโยนิยา มรติ. สํเสทชโยนิยา อนฺตรธายติ. โอปปาติกโยนิยา วิปฺปลุชฺชตี’’ติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. อพฺพุทกาเลปีติ อพฺพุทํ นาม กลลโต สตฺตาหจฺจเยน มํสโธวนอุทกวณฺณํ โหติ, กลลนฺติ นามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘สตฺตาหํ กลลํ โหติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;

วิวฏฺฏมานํ ตพฺภาวํ, อพฺพุทํ นาม ชายตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);

ตสฺมึ อพฺพุทกาเลปิ. เปสิกาเลปีติ ตสฺมาปิ อพฺพุทา สตฺตาหจฺจเยน วิลีนติปุสทิสา เปสิ นาม สญฺชายติ. สา มริจผาณิเตน ทีเปตพฺพา. คามทาริกา หิ สุปกฺกานิ มริจานิ คเหตฺวา สาฏกนฺเต ภณฺฑิกํ กตฺวา ปีเฬตฺวา มณฺฑํ อาทาย กปาเล ปกฺขิปิตฺวา อาตเป ฐเปนฺติ, ตํ สุกฺขมานํ สพฺพภาเคหิ มุจฺจติ. เอวรูปา เปสิ โหติ, อพฺพุทนฺติ นามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘สตฺตาหํ อพฺพุทํ โหติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;

วิวฏฺฏมานํ ตพฺภาวํ, เปสิ นาม ปชายตี’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);

ตสฺมึ เปสิกาเลปิ. ฆนกาเลปีติ ตโตปิ เปสิโต สตฺตาหจฺจเยน กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาโน ฆโน นาม มํสปิณฺโฑ นิพฺพตฺตติ, เปสีติ นามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘สตฺตาหํ เปสิ ภวติ, ปริปกฺกํ สมูหตํ;

วิวฏฺฏมานํ ตพฺภาวํ, ฆโนติ นาม ชายติ.

‘‘ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺฑํ, สมนฺตา ปริมณฺฑลํ;

เอวํ ฆนสฺส สณฺฐานํ, นิพฺพตฺตํ กมฺมปจฺจยา’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๕);

ตสฺมึ ฆนกาเลปิ. ปสาขกาเลปีติ ปญฺจเม สตฺตาเห ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ หตฺถปาทานํ สีสสฺส จตฺถาย ปญฺจ ปีฬกา ชายนฺติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺจเม, ภิกฺขเว, สตฺตาเห ปญฺจ ปีฬกา สณฺฐหนฺติ กมฺมโต’’ติ. ตสฺมึ ปสาขกาเลปิ. ตโต ปรํ ฉฏฺฐสตฺตมาทีนิ สตฺตาหานิ อติกฺกมฺม เทสนํ สงฺขิปิตฺวา ทฺวาจตฺตาลีสสตฺตาเห ปริณตกาเล เกสโลมนขาทีนํ อุปฺปตฺติกาลญฺจ. ตสฺส จ นาภิโต อุฏฺฐิโต นาโฬ มาตุ อุทรปฏเลน เอกาพทฺโธ โหติ, โส อุปฺปลทณฺฑโก วิย ฉิทฺโท, เตน อาหารรโส สํสริตฺวา อาหารสมุฏฺฐานรูปํ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ โส ทสมาเส ยาเปติ, ตํ สพฺพํ อวตฺวา ‘‘สูติฆเร’’ติ อาห. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

‘‘เกสา โลมา นขานิ จ’’;

‘‘ยญฺจสฺส ภุญฺชตี มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต นโร’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๕; กถา. ๖๙๒);

ตตฺถ สูติฆเรติ สูติกฆเร, วิชายนฆเรติ อตฺโถ. ‘‘สูติกาฆเร’’ติ วา ปาโฐ, สูติกายาติ ปทจฺเฉโท. อทฺธมาสิโกปีติ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย อทฺธมาโส เอตสฺส อตฺถีติ อทฺธมาสิโก. เทฺวมาสิกาทีสุปิ เอเสว นโย. ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย เอกํ สํวจฺฉรํ เอตสฺส อตฺถีติ สํวจฺฉริโก. อุปริ เทฺววสฺสิกาทีสุปิ เอเสว นโย.

ยทา ชิณฺโณ โหตีติ ยสฺมึ กาเล ชราชิณฺโณ ภวติ ชชฺชรีภูโต. วุทฺโธติ วโยวุทฺโธ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺโต. ขณฺฑทนฺโตติ อนฺตรนฺตรา ปติตา ทนฺตา ผาลิตา จ ชรานุภาเวน ขณฺฑา ทนฺตา ชาตา อสฺสาติ ขณฺฑทนฺโต. ปลิตเกโสติ ปณฺฑรเกโส. วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสา วิย ขลฺลาฏสีโส. ขลิตสิโรติ มหาขลฺลาฏสีโส. วลินนฺติ สญฺชาตวลิ. ติลกาหตคตฺโตติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีโร. โภคฺโคติ ภคฺโค, อิมินาปิสฺส วงฺกภาวํ ทีเปติ. ทณฺฑปรายโณติ ทณฺฑปฏิสฺสรโณ ทณฺฑทุติโย. โส ชรายปีติ โส ปุคฺคโล ชรายปิ อภิภูโต มรติ. นตฺถิ มรณมฺหา โมกฺโขติ มรณโต มุญฺจนุปาโย นตฺถิ นุปลพฺภติ.

ผลานมิว ปกฺกานํ, ปาโต ปตนโต ภยนฺติ ปริปากคตานํ สิถิลวณฺฏานํ ปนสผลาทิปกฺกานํ ปจฺจูสกาเล อวสฺสํ ปติสฺสนฺตีติ ผลสามิกานํ ภายมานานํ วิย. เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณโต ภยนฺติ เอวเมว อุปฺปนฺนานํ สตฺตานํ มจฺจุสงฺขาตมรณโต สตตํ กาลํ ภยํ.

ยถาปิ กุมฺภการสฺสาติ ยถา นาม มตฺติกาภาชนํ กโรนฺตสฺส. กตํ มตฺติกภาชนนฺติ (สุ. นิ. ๕๘๒) เตน นิฏฺฐาปิตภาชนํ. สพฺพํ เภทนปริยนฺตนฺติ ปกฺกาปกฺกํ สพฺพํ เภทนํ ภิชฺชปริยนฺตํ อวสานํ อสฺสาติ เภทนปริยนฺตํ. เอวํ มจฺจาน ชีวิตนฺติ เอวเมว สตฺตานํ อายุสงฺขารํ.

ทหรา จ มหนฺตา จาติ ตรุณา จ มหลฺลกา จ. เย พาลา เย จ ปณฺฑิตาติ เย จ อสฺสาสปสฺสาสายตฺตา ชีวิตา พาลา เย จ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา พุทฺธาทโย. สพฺเพ มจฺจุวสํ ยนฺตีติ เอเต วุตฺตปฺปการา ทหราทโย สพฺเพ มจฺจุโน อิสฺสริยํ อุปคจฺฉนฺติ.

เตสํ มจฺจุปเรตานนฺติ เอเตสํ มจฺจุนา ปริวาริตานํ. คจฺฉตํ ปรโลกโตติ อิโต มนุสฺสโลกโต ปรโลกํ คจฺฉนฺตานํ. น ปิตา ตายเต ปุตฺตนฺติ ปิตา ปุตฺตํ น รกฺขติ. ญาตี วา ปน ญาตเกติ มาตาปิติปกฺขิกา ญาตี วา เตเยว ญาตเก รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ.

เปกฺขตญฺเญว ญาตีนนฺติ วุตฺตวิธานํเยว ญาตีนํ เปกฺขนฺตานํเยว โอโลเกนฺตานํเยว. ปสฺส ลาลปฺปตํ ปุถูติ ปสฺสาติ อาลปนํ. ลาลปนฺตานํ วิลปนฺตานํ ปุถูนํ นานปฺปการานํ. เอกเมโกว มจฺจานํ, โควชฺโฌ วิย นิยฺยตีติ สตฺตานํ เอกเมโก วธาย นิยฺยมานโคโณ วิย มรณาย นิยฺยติ ปาปุณียติ. เอวมพฺภาหโต โลโกติ เอวเมว สตฺตโลโก ภุสํ อาหโต. มจฺจุนา จ ชราย จาติ มรเณน จ ชราย จ อภิภูโต.

๔๐. มมายิเตติ มมายิตวตฺถุการณา. วินาภาวํ สนฺตเมวิทนฺติ สนฺตํ วิชฺชมานํ วินาภาวเมว อิทํ, น สกฺกา อวินาภาเวน ภวิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ.

โสจนฺตีติ จิตฺเตน โสจนํ กโรนฺติ. กิลมนฺตีติ กาเยน กิลมถํ ปาปุณนฺติ. ปริเทวนฺตีติ นานาวิธํ วาจาวิลาปํ ภณนฺติ. อุรตฺตาฬึ กนฺทนฺตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา ตาเฬตฺวา กนฺทนฺติ. สมฺโมหํ อาปชฺชนฺตีติ สมฺโมหภาวํ ปาปุณนฺติ.

อนิจฺโจติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน. สงฺขโตติ ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กโต. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโนติ ปจฺจยสามคฺคึ ปฏิจฺจ น ปจฺจกฺขาย สห สมฺมา จ อุปฺปนฺโน. ขยธมฺโมติ ขยํ คมนสภาโว. วยธมฺโมติ วยํ คมนสภาโว, ภงฺควเสน ภงฺคคมนสภาโวติ อตฺโถ. วิราคธมฺโมติ วิรชฺชนสภาโว. นิโรธธมฺโมติ นิรุชฺฌนสภาโว. ยฺวายํ ปริคฺคโหติ โย อยํ ปริคฺคโห. ‘‘ยาย ปริคฺคโห’’ติปิ ปาโฐ, อยเมว ปทจฺเฉโท. นิจฺโจติ สตตกาลิโก. ธุโวติ ถิโร. สสฺสโตติ อจวโน. อวิปริณามธมฺโมติ ปกติอชหนสภาโว. สสฺสติ สมํ ตเถว ฐสฺสตีติ จนฺทสูริยสิเนรุมหาสมุทฺทปถวีปพฺพตาทโย วิย ติฏฺเฐยฺย.

นานาภาโวติ ชาติยา นานาภาโว. วินาภาโวติ มรเณน วิโยคภาโว. อญฺญถาภาโวติ สพฺภาวโต อญฺญถาภาโว. ปุริมานํ ปุริมานํ ขนฺธานนฺติ อนนฺตเร ปุเร อุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํ. วิปริณามญฺญถาภาวาติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา อญฺญถาภาเวน. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ขนฺธาทโย ปวตฺตนฺติ อุปฺปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธนฺติ สกลํ คิหิภาวชฏํ. ญาติมิตฺตามจฺจปลิโพธนฺติ มาตาปิตุปกฺขิกา ญาตี, มิตฺตา สหายา, อมจฺจา ภจฺจา. สนฺนิธิปลิโพธนฺติ นิธานชฏํ ฉินฺทิตฺวา. เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ เกเส จ มสฺสูนิ จ โอโรปยิตฺวา. กาสายานิ วตฺถานีติ กสายรสปีตานิ วตฺถานิ.

๔๑. มามโกติ มม อุปาสโก ภิกฺขุ วาติ สงฺขํ คโต, พุทฺธาทีนิ วา วตฺถูนิ มมายมาโน.

เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิทฺเทโส. ‘‘ยญฺญทตฺตสฺส มรณํ, โสมทตฺตสฺส มรณ’’นฺติ เอวญฺหิ ทิวสมฺปิ กถิยมาเน เนว สตฺตา ปริยาทานํ คจฺฉนฺติ, น สพฺพํ อปรตฺตทีปนํ สิชฺฌติ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ น โกจิ สตฺโต อปริยาทินฺโน โหติ, น กิญฺจิ อปรตฺตาทีปนํ น สิชฺฌติ. ตมฺหา ตมฺหาติ อยํ คติวเสน อเนเกสํ นิกายานํ สาธารณนิทฺเทโส. สตฺตนิกายาติ สตฺตานํ นิกายา, สตฺตฆฏา สตฺตสมูหาติ อตฺโถ. จุตีติ จวนวเสน วุตฺตํ. เอกจตุปญฺจกฺขนฺธาย จุติยา สามญฺญวจนเมตํ. จวนตาติ ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสนํ. เภโทติ จุติขนฺธานํ ภงฺคุปฺปตฺติปริทีปนํ. อนฺตรธานนฺติ ฆฏสฺส วิย ภินฺนสฺส ภินฺนานํ ขนฺธานํ เยน เกนจิ ปริยาเยน ฐานาภาวปริทีปนํ. มจฺจุมรณนฺติ มจฺจุสงฺขาตํ มรณํ, น ขณิกมรณํ. กาโล นาม อนฺตโก, ตสฺส กิริยาติ กาลํกิริยา. เอตฺตาวตา สมฺมุติมรณํ ทีปิตํ. อิทานิ ปรมตฺเถน ทีเปตุํ ‘‘ขนฺธานํ เภโท’’ติอาทิมาห. ปรมตฺเถน หิ ขนฺธาเยว ภิชฺชนฺติ, น สตฺโต นาม โกจิ มรติ. ขนฺเธสุ ปน ภิชฺชมาเนสุ สตฺโต มรติ, ภินฺเนสุ ‘‘มโต’’ติ โวหาโร โหติ.

เอตฺถ จ จตุโวการปญฺจโวการวเสน ขนฺธานํ เภโท, เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. จตุโวการวเสน วา ขนฺธานํ เภโท, เสสทฺวยวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. กสฺมา? กามรูปภวทฺวเยปิ รูปกายสงฺขาตสฺส กเฬวรสฺส สพฺภาวโต. ยสฺมา วา จาตุมหาราชิกาทีสุ ขนฺธา ภิชฺชนฺเตว, น กิญฺจิ นิกฺขิปนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ขนฺธานํ เภโท, มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. เอตฺถ จ กเฬวรสฺส นิกฺเขปกรณโต มรณํ ‘‘กเฬวรสฺส นิกฺเขโป’’ติ วุตฺตํ. ชีวิตินฺทฺริยสฺสุปจฺเฉโทติ อิมินา อินฺทฺริยพทฺธสฺเสว มรณํ นาม โหติ, อนินฺทฺริยพทฺธสฺส มรณํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ. ‘‘สสฺสํ มตํ, รุกฺโข มโต’’ติ อิทํ ปน โวหารมตฺตเมว. อตฺถโต ปน เอวรูปานิ วจนานิ สสฺสาทีนํ ขยวยภาวเมว ทีเปนฺติ. รูปคตนฺติ รูปเมว รูปคตํ. เวทนาคตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ตตฺถ ปุพฺเพว มจฺจนฺติ มจฺจํ วา โภคา ปุพฺเพว ปฐมตรญฺเญว วิชหนฺติ. มจฺโจ วา เต โภเค ปุพฺพตรํ ชหติ. กามกามีติ โจรราชานํ อาลปติ. อมฺโภ กาเม กามยมาน กามกามิ โภคิโน นาม โลเก อสสฺสตา, โภเคสุ วา นฏฺเฐสุ ชีวมานา จ อโภคิโน โหนฺติ. โภเค วา ปหาย สยํ นสฺสนฺติ, ตสฺมา อหํ มหาชนสฺส โสกกาเลปิ น โสจามีติ อตฺโถ.

วิทิตา มยา สตฺตุก โลกธมฺมาติ โจรราชานํ อาลปนฺโต อาห. อมฺโภ สตฺตุก มยา ลาโภ อลาโภ ยโส อยโสติอาทโย โลกธมฺมา วิทิตา. ยเถว หิ จนฺโท อุเทติ จ ปูรติ จ ปุน จ ขียติ, ยถา จ สูริโย อนฺธการํ วิธเมนฺโต มหนฺตํ โลกปฺปเทสํ ตปิตฺวาน ปุน สายํ อตฺถํ ปเลติ อตฺถํ คจฺฉติ น ทิสฺสติ, เอวเมว โภคา อุปฺปชฺชนฺติ จ วินสฺสนฺติ จ, ตตฺถ กึ โสเกน, ตสฺมา น โสจามีติ อตฺโถ.

ตณฺหามญฺญนาย มญฺญตีติ ตณฺหาย ชนิตมานมญฺญนาย มญฺญติ. มานํ กโรติ ทิฏฺฐิมญฺญนายาติ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสยํ กตฺวา อุปฺปนฺนาย มญฺญนาย. มานมญฺญนายาติ สหชาตมานมญฺญนาย. กิเลสมญฺญนายาติ วุตฺตปฺปการาย อุปตาปนฏฺเฐน กิเลสมญฺญนาย มญฺญติ.

กุหาติ วิมฺหาปกา. ถทฺธาติ ขาณุ วิย ถทฺธา. ลปาติ ปจฺจยนิมิตฺเตน ลปนกา.

๔๒. สงฺคตนฺติ สมาคตํ, ทิฏฺฐํ ผุฏฺฐํ วา. ปิยายิตนฺติ ปิยกตํ.

สงฺคตนฺติ สมฺมุขีภูตํ. สมาคตนฺติ สมีปํ อาคตํ. สมาหิตนฺติ เอกีภูตํ. สนฺนิปติตนฺติ ปิณฺฑิตํ. สุปินคโตติ สุปินํ ปวิฏฺโฐ. เสนาพฺยูหํ ปสฺสตีติ เสนาสนฺนิเวสํ ทกฺขติ. อารามรามเณยฺยกนฺติ ปุปฺผารามาทีนํ รมณียภาวํ. วนรามเณยฺยกาทีสุปิ เอเสว นโย. เปตนฺติ อิโต ปรโลกํ คตํ. กาลงฺกตนฺติ มตํ.

๔๓. นามํเยวาวสิสฺสติ, อกฺเขยฺยนฺติ สพฺพํ รูปาทิธมฺมชาตํ ปหียติ, นามมตฺตเมว ตุ อวสิสฺสติ ‘‘พุทฺธรกฺขิโต ธมฺมรกฺขิโต’’ติ เอวํ อกฺขาตุํ กเถตุํ.

เย จกฺขุวิญฺญาณาภิสมฺภูตาติ เย สยํ จกฺขุวิญฺญาเณน อภิสมฺภูตา ราสิกตา ทิฏฺฐา จตุสมุฏฺฐานิกา รูปา. โสตวิญฺญาณาภิสมฺภูตาติ ปรโตโฆเสน โสตวิญฺญาเณน ราสิกตา สุตา ทฺวิสมุฏฺฐานิกา สทฺทา.

๔๔. มุนโยติ ขีณาสวมุนโย. เขมทสฺสิโนติ นิพฺพานทสฺสิโน.

โสโกติ โสกนิทฺเทเส – พฺยสตีติ พฺยสนํ, หิตสุขํ ขิปติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โจรโรคภยาทีหิ ญาติกฺขโย ญาติวินาโสติ อตฺโถ. เตน ญาติพฺยสเนน. ผุฏฺฐสฺสาติ อชฺโฌตฺถฏสฺส, อภิภูตสฺส สมนฺนาคตสฺสาติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ, ราชโจราทิวเสน โภคกฺขโย โภควินาโสติ อตฺโถ. โรโคเยว พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. โรโค หิ อาโรคฺยํ พฺยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํ. สีลสฺส พฺยสนํ สีลพฺยสนํ, ทุสฺสิลฺยสฺเสตํ นามํ. สมฺมาทิฏฺฐึ วินาสยมานา อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิเยว พฺยสนํ ทิฏฺฐิพฺยสนํ. เอตฺถ จ ปุริมานิ เทฺว อนิปฺผนฺนานิ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ นิปฺผนฺนานิ ติลกฺขณพฺภาหตานิ. ปุริมานิ จ ตีณิ เนว กุสลานิ นากุสลานิ, สีลทิฏฺฐิพฺยสนทฺวยํ อกุสลํ.

อญฺญตรญฺญตเรนาติ คหิเตสุ วา เยน เกนจิ อคฺคหิเตสุ วา มิตฺตามจฺจพฺยสนาทีสุ เยน เกนจิ. สมนฺนาคตสฺสาติ สมนุพนฺธสฺส อปริมุจฺจมานสฺส. อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธมฺเมนาติ เยน เกนจิ โสกทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติเหตุนา. โสโกติ โสจนกวเสน โสโก. อิทํ เตหิ การเณหิ อุปฺปชฺชนกโสกสฺส สภาวปจฺจตฺตํ. โสจนาติ โสจนากาโร. โสจิตตฺตนฺติ โสจิตภาโว. อนฺโตโสโกติ อพฺภนฺตรโสโก. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. โส หิ อพฺภนฺตรํ สุกฺขาเปนฺโต วิย ปริสุกฺขาเปนฺโต วิย อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก’’ติ วุจฺจติ. อนฺโตทาโหติ อพฺภนฺตรทาโห. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. เจตโส ปริชฺฌายนาติ จิตฺตสฺส ฌานนากาโร. โสโก หิ อุปฺปชฺชมาโน อคฺคิ วิย จิตฺตํ ฌาเปติ ทหติ, ‘‘จิตฺตํ เม ฌามํ, น เม กิญฺจิ ปฏิภาตี’’ติ วทาเปติ. ทุกฺขิโต มโน ทุมฺมโน, ตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน โสโกว สลฺลนฺติ โสกสลฺลํ.

ปริเทวนิทฺเทเส – ‘‘มยฺหํ ธีตา, มยฺหํ ปุตฺโต’’ติ เอวํ อาทิสฺส อาทิสฺส เทวนฺติ โรทนฺติ เอเตนาติ อาเทโว. ตํ ตํ วณฺณํ ปริกิตฺเตตฺวา ปริกิตฺเตตฺวา เทวนฺติ เอเตนาติ ปริเทโว. ตโต ปรานิ เทฺว เทฺว ปทานิ ปุริมทฺวยสฺเสว อาการภาวนิทฺเทสวเสน วุตฺตานิ. วาจาติ วจนํ. ปลาโปติ ตุจฺฉํ นิรตฺถกวจนํ. อุปฺปฑฺฒภณิตอญฺญภณิตาทิวเสน วิรูโป ปลาโป วิปฺปลาโป. ลาลปฺโปติ ปุนปฺปุนํ ลปนํ. ลาลปฺปนากาโร ลาลปฺปนา. ลาลปฺปิตสฺส ภาโว ลาลปฺปิตตฺตํ. มจฺฉริยาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

๔๕. สตฺตมคาถา เอวํ มรณพฺภาหเต โลเก อนุรูปปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ตตฺถ ปติลีนจรสฺสาติ ตโต ตโต ปติลีนํ จิตฺตํ กตฺวา จรนฺตสฺส. ภิกฺขุโนติ กลฺยาณปุถุชฺชนสฺส วา เสกฺขสฺส วา. สามคฺคิยมาหุ ตสฺส ตํ, โย อตฺตานํ ภวเน น ทสฺสเยติ ตสฺเสตํ ปติรูปมาหุ, โย เอวํปฏิปนฺโน นิรยาทิเภเท ภวเน อตฺตานํ น ทสฺสเย. เอวญฺหิ โส อิมมฺหา มรณา มุจฺเจยฺยาติ อธิปฺปาโย.

ปติลีนจรา วุจฺจนฺตีติ ตโต ตโต ลีนจิตฺตาจารา กถียนฺติ. สตฺต เสกฺขาติ อธิสีลาทีสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขนฺตีติ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา สตฺต เสกฺขา. อรหาติ ผลฏฺโฐ. โส นิฏฺฐิตจิตฺตตฺตา ปติลีโน. เสกฺขานํ ปติลีนจรณภาเว การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ การณา’’ติอาทิมาห. เต ตโต ตโตติ เต สตฺต เสกฺขา เตหิ เตหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปติลีเนนฺตาติ อตฺตโน จิตฺตํ นิลีเนนฺตา. ปติกุเฏนฺตาติ สงฺโกเจนฺตา. ปติวฏฺเฏนฺตาติ กฏสารกํ วิย อาภุเชนฺตา. สนฺนิรุทฺธนฺตาติ สนฺนิรุชฺฌนฺตา. สนฺนิคณฺหนฺตาติ นิคฺคหํ กุรุมานา. สนฺนิวาเรนฺตาติ วารยมานา. รกฺขนฺตาติ รกฺขํ กุรุมานา. โคเปนฺตาติ จิตฺตมญฺชูสาย โคปยมานา.

อิทานิ ทฺวารวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘จกฺขุทฺวาเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุทฺวาเรติ จกฺขุวิญฺญาณทฺวาเร. โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. ภิกฺขุโนติ ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส วา ภิกฺขุโน, เสกฺขสฺส วา ภิกฺขุโนติ ภิกฺขุสทฺทสฺส วจนตฺถํ อวตฺวา อิธาธิปฺเปตภิกฺขุเยว ทสฺสิโต. ตตฺถ ปุถุชฺชโน จ โส กิเลสานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา, กลฺยาโณ จ สีลาทิปฏิปตฺติยุตฺตตฺตาติ ปุถุชฺชนกลฺยาโณว ปุถุชฺชนกลฺยาณโก, ตสฺส ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส. อธิสีลาทีนิ สิกฺขตีติ เสกฺโข, ตสฺส เสกฺขสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วา สกทาคามิโน วา อนาคามิโน วา.

อาสนฺติ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยตฺถาติ เยสุ มญฺจปีฐาทีสุ. มญฺโจติอาทีนิ อาสนสฺส ปเภทวจนานิ. มญฺโจปิ หิ นิสชฺชายปิ โอกาสตฺตา อิธ อาสเนสุ วุตฺโต, โส ปน มสารกพุนฺทิกาพทฺธกุฬีรปาทกอาหจฺจปาทกานํ อญฺญตโร. ปีฐมฺปิ เตสํ อญฺญตรเมว. ภิสีติ อุณฺณภิสิ โจฬภิสิ วากภิสิ ติณภิสิ ปณฺณภิสีนํ อญฺญตรา. ตฏฺฏิกาติ ตาลปณฺณาทีหิ วินิตฺวา กตา. จมฺมขณฺโฑติ นิสชฺชารโห โย โกจิ จมฺมขณฺโฑ. ติณสนฺถาราทโย ติณาทีนิ คุมฺเพตฺวา กตา. อสปฺปายรูปทสฺสเนนาติ อสปฺปายานํ อิฏฺฐรูปานํ โอโลกเนน. ริตฺตนฺติ อพฺภนฺตรโต ตุจฺฉํ. วิวิตฺตนฺติ พหิทฺธาปเวสเนน สุญฺญํ. ปวิวิตฺตนฺติ โกจิ คหฏฺโฐ ตตฺถ นตฺถีติ อติเรเกน สุญฺญํ. อสปฺปายสทฺทสฺสวเนปิ เอเสว นโย. ปญฺจหิ กามคุเณหีติ อิตฺถิรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺเพหิ ปญฺจหิ กามโกฏฺฐาเสหิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา;

ปญฺจ กามคุณา โลเก, อิตฺถิรูปสฺมึ ทิสฺสเร’’ติ. (อ. นิ. ๕.๕๕);

ภชโตติ จิตฺเตน เสวนํ กโรนฺตสฺส. สมฺภชโตติ สมฺมา เสวนฺตสฺส. เสวโตติ อุปสงฺกมนฺตสฺส. นิเสวโตติ นิสฺสยํ กตฺวา เสวนฺตสฺส. สํเสวโตติ สุฏฺฐุ เสวนฺตสฺส. ปฏิเสวโตติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมนฺตสฺส.

คณสามคฺคีติ สมณานํ เอกีภาโว สมคฺคภาโว. ธมฺมสามคฺคีติ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ สมูหภาโว. อนภินิพฺพตฺติสามคฺคีติ อนิพฺพตฺตมานานํ อนุปฺปชฺชมานานํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตานํ อรหนฺตานํ สมูโห. สมคฺคาติ กาเยน อวิโยคา. สมฺโมทมานาติ จิตฺเตน สุฏฺฐุ โมทมานา ตุสฺสมานา. อวิวทมานาติ วาจาย วิวาทํ อกุรุมานา. ขีโรทกีภูตาติ ขีเรน สํสฏฺฐอุทกสทิสา.

เต เอกโต ปกฺขนฺทนฺตีติ เต โพธิปกฺขิยธมฺมา เอกํ อารมฺมณํ ปวิสนฺติ. ปสีทนฺตีติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ ปสาทมาปชฺชนฺติ. อนุปาทิเสสายาติ อุปาทิวิรหิตาย.

นิพฺพานธาตุยาติ อมตมหานิพฺพานธาตุยา. อูนตฺตํ วาติ เอตฺถ อุนภาโว อูนตฺตํ, อปริปุณฺณภาโวติ อตฺโถ. ปุณฺณตฺตํ วาติ ปริปุณฺณภาโว ปุณฺณตฺตํ, ปุณฺณภาโว วา น ปญฺญายติ นตฺถีติ อตฺโถ.

เนรยิกานนฺติ นิรเย นิพฺพตฺตนกกมฺมานํ อตฺถิภาเวน. นิรยํ อรหนฺตีติ เนรยิกา, เตสํ เนรยิกานํ. นิรโย ภวนนฺติ นิรโย เอว เตสํ วสนฏฺฐานํ ฆรํ. ติรจฺฉานโยนิกานนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ตสฺเสสา สามคฺคีติ ตสฺส ขีณาสวสฺส เอสา นิพฺพานสามคฺคี. เอตํ ฉนฺนนฺติ เอตํ อนุจฺฉวิกํ. ปติรูปนฺติ สทิสํ ปฏิภาคํ, อสทิสํ อปฺปฏิภาคํ น โหติ. อนุจฺฉวิกนฺติ เอตํ สมณพฺราหฺมณานํ วา ธมฺมานํ, มคฺคผลนิพฺพานสาสนธมฺมานํ วา อนุจฺฉวิกํ. เตสํ ฉวึ ฉายํ สุนฺทรภาวํ อเนฺวติ อนุคจฺฉติ, อถ โข สนฺติกาว เตหิ ธมฺเมหิ อนุจฺฉวิกตฺตา เอว จ อนุโลมํ. เตสญฺจ อนุโลเมติ, อถ โข น วิโลมํ น ปจฺจนีกภาเว ฐิตํ.

๔๖. อิทานิ ‘‘โย อตฺตานํ ภวเน น ทสฺสเย’’ติ เอวํ ขีณาสโว วิภาวิโต, ตสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิโต ปรา ติสฺโส คาถาโย อาห. ตตฺถ ปฐมคาถาย สพฺพตฺถาติ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ. น ปิยํ กุพฺพติ โนปิ อปฺปิยนฺติ นิทฺเทเส ปิยาติ จิตฺเต ปีติกรา. เต วิภาคโต ทสฺเสนฺโต ‘‘กตเม สตฺตา ปิยา, อิธ ยสฺส เต โหนฺตี’’ติ อาห. ตตฺถ ยสฺส เตติ เย อสฺส เต. โหนฺตีติ ภวนฺติ. อตฺถกามาติ วฑฺฒิกามา. หิตกามาติ สุขกามา. ผาสุกามาติ สุขวิหารกามา. โยคกฺเขมกามาติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺภยํ กามา. มมายตีติ มาตา. ปิยายตีติ ปิตา. ภชตีติ ภาตา. ภคินีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปุํ ตายติ รกฺขตีติ ปุตฺโต. กุลวํสํ ธาเรตีติ ธีตา. มิตฺตา สหายา. อมจฺจา ภจฺจา. ญาตี ปิตุปกฺขิกา. สาโลหิตา มาติปกฺขิกา. อิเม สตฺตา ปิยาติ อิเม สตฺตา ปีติชนกา. วุตฺตวิปริยาเยน อปฺปิยา เวทิตพฺพา.

๔๗. ยทิทํ ทิฏฺฐสุตมุเตสุ วาติ เอตฺถ ปน ยทิทํ ทิฏฺฐสุตํ, เอตฺถ วา มุเตสุ วา ธมฺเมสุ; เอวํ มุนิ น อุปลิมฺปตีติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

อุทกเถโวติ อุทกสฺส เถโว. ‘‘อุทกตฺเถวโก’’ติปิ ปาโฐ. ปทุมปตฺเตติ ปทุมินิปตฺเต.

๔๘. โธโน น หิ เตน มญฺญติ, ยทิทํ ทิฏฺฐสุตมุเตสุ วาติ อตฺราปิ ยทิทํ ทิฏฺฐสุตํ, เตน วตฺถุนา น มญฺญติ, มุเตสุ วา ธมฺเมสุ น มญฺญตีติ เอวเมว สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. น หิ โส รชฺชติ, โน วิรชฺชตีติ พาลปุถุชฺชโน วิย น รชฺชติ, กลฺยาณปุถุชฺชนเสกฺขา วิย น วิรชฺชติ, ราคสฺส ขีณตฺตา ‘‘วิรตฺโต’’เตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ. เสสํ ปากฏเมวาติ.

ตาย ปญฺญาย กายทุจฺจริตนฺติ สมฺปยุตฺตาย ปุพฺพภาคาเยว วา ปญฺญาย ปริคฺคเหตพฺเพ ปริคฺคณฺหนฺโต โยคี ติวิธํ กายทุจฺจริตํ สมุจฺเฉทวเสน ธุนาติ. อยญฺจ ปุคฺคโล วิปนฺนธมฺมํ เทสนาธมฺเมสุ ธุนนฺเตสุ ตํธมฺมสมงฺคีปุคฺคโลปิ ธุนาติ นาม. เต จ ธมฺเม ปญฺญาย อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ ธุนิตุมารทฺโธ ธุตาติ วุจฺจติ, ยถา ภุญฺชิตุมารทฺโธ ภุตฺโตติ วุจฺจติ. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํ. ธุตนฺติ กตฺตุสาธนํ. ธุตํ ปฐมมคฺเคน. โธตํ ทุติยมคฺเคน. สนฺโธตํ ตติยมคฺเคน. นิทฺโธตํ จตุตฺถมคฺเคน.

โธโน ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ อรหา มํสจกฺขุนา ทิฏฺฐํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐํ รูปายตนํ น มญฺญติ ตีหิ มญฺญนาหิ, กถํ? รูปายตนํ สุภสญฺญาย สุขสญฺญาย จ ปสฺสนฺโต น ตตฺถ ฉนฺทราคํ ชเนติ น ตํ อสฺสาเทติ นาภินนฺทติ, เอวํ ทิฏฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติ. ‘‘อิติ เม รูปํ สิยา อนาคตมทฺธาน’’นฺติ วา ปเนตฺถ นนฺทึ น สมนฺนาเนติ. รูปสมฺปทํ วา อากงฺขมาโน ทานํ น เทติ, สีลํ น สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ น กโรติ. เอวมฺปิ ทิฏฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติ, อตฺตโน ปน ปรสฺส จ รูปสมฺปตฺติวิปตฺตึ นิสฺสาย มานํ น ชเนติ. ‘‘อิมินาหํ เสยฺโยสฺมีติ วา, สทิโสสฺมีติ วา, หีโนสฺมีติ วา’’ติ เอวํ ทิฏฺฐํ มานมญฺญนาย น มญฺญติ. รูปายตนํ ปน ‘‘นิจฺจํ ธุวํ สสฺสต’’นฺติ น มญฺญติ. อตฺตานํ ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ น มญฺญติ. มงฺคลํ ‘‘อมงฺคล’’นฺติ น มญฺญติ. เอวํ ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐิมญฺญนาย น มญฺญติ. ทิฏฺฐสฺมึ น มญฺญตีติ รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสนนเยน อมญฺญนฺโต ทิฏฺฐสฺมึ น มญฺญติ. ยถา วา ถเน ถญฺญํ, เอวํ รูปสฺมึ ราคาทโยติ อมญฺญนฺโตปิ ทิฏฺฐสฺมึ น มญฺญติ. ตสฺมึเยว ปนสฺส ทิฏฺฐิมญฺญนาย อมญฺญิเต วตฺถุสฺมึ สิเนหํ มานญฺจ น อุปฺปาทยโต ตณฺหามานมญฺญนาปิ นตฺถีติ เวทิตพฺพา. เอวํ ทิฏฺฐสฺมึ น มญฺญติ. ทิฏฺฐโต น มญฺญตีติ เอตฺถ ปน ทิฏฺฐโตติ นิสฺสกฺกวจนํ. ตสฺมา สอุปการณสฺส อตฺตโน วา ปรสฺส วา ยถาวุตฺตปฺปเภทโต ทิฏฺฐโต อุปปตฺติ วา นิคฺคมนํ วา ทิฏฺฐโต วา อญฺโญ อตฺตาติ อมญฺญมาโน ทิฏฺฐโต น มญฺญตีติ เวทิตพฺโพ. อยมสฺส น ทิฏฺฐิมญฺญนา. ตสฺมึเยว ปนสฺส ทิฏฺฐิมญฺญนาย อมญฺญิเต วตฺถุสฺมึ สิเนหํ มานญฺจ น อุปฺปาทยโต น ตณฺหามานมญฺญนาปิ เวทิตพฺพา.

ทิฏฺฐา เมติ น มญฺญตีติ เอตฺถ ปน ‘‘เอตํ มมา’’ติ ตณฺหาวเสน อมมายมาโน ทิฏฺฐํ ตณฺหามญฺญนาย น มญฺญติ. สุตนฺติ มํสโสเตนปิ สุตํ, ทิพฺพโสเตนปิ สุตํ, สทฺทายตนสฺเสตํ อธิวจนํ. มุตนฺติ มุตฺวา มุนิตฺวา จ คหิตํ อาหจฺจ อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานํ อารมฺมณานญฺจ อญฺญมญฺญํ สํกิเลเส วิญฺญาตนฺติ วุตฺตํ โหติ. คนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนานํ เอตํ อธิวจนํ. วิญฺญาตนฺติ มนสา วิญฺญาตํ, เสสานํ สตฺตานํ อายตนานเมตํ อธิวจนํ, ธมฺมารมฺมณสฺส วา, อิธ ปน สกฺกายปริยาปนฺนเมว ลพฺภติ. วิตฺถาโร ปเนตฺถ ทิฏฺฐวาเร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

อิทานิ ภควตา วุตฺตสุตฺตวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺมีติ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อสฺมีติ ภวามิ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. มญฺญิตเมตนฺติ ทิฏฺฐิกปฺปนํ เอตํ. อยมหมสฺมีติ อยํ อหํ อสฺมิ ภวามิ.

อญฺญตฺร สติปฏฺฐาเนหีติ ฐเปตฺวา จตุสติปฏฺฐาเน.

สพฺเพ พาลปุถุชฺชนา รชฺชนฺตีติ สกลา อนฺธพาลา นานาชนา ลคฺคนฺติ. สตฺต เสกฺขา วิรชฺชนฺตีติ โสตาปนฺนาทโย สตฺต อริยชนา วิราคํ อาปชฺชนฺติ. อรหา เนว รชฺชติ โน วิรชฺชตีติ กิเลสานํ ปรินิพฺพาปิตตฺตา อุภยมฺปิ น กโรติ. ขยา ราคสฺสาติอาทโย ติวิธาปิ นิพฺพานเมว.

สทฺธมฺมปฺปชฺโชติกาย มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย

ชราสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.