๒๒. มหานิปาโต

[๕๓๘] ๑. มูคปกฺขชาตกวณฺณนา

มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวยาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มหาภินิกฺขมนํ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ภควโต เนกฺขมฺมปารมึ วณฺณยนฺตา นิสีทึสุ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ภิกฺขเว, อิทานิ มม ปูริตปารมิสฺส รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นาม อนจฺฉริยํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ อปริปกฺเก ญาเณ ปารมิโย ปูเรนฺโตปิ รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

อตีเต กาสิรฏฺเฐ พาราณสิยํ กาสิราชา นาม ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย อเหสุํ. ตาสุ เอกาปิ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา น ลภิ. นาครา ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ วํสานุรกฺขโก เอโกปิ ปุตฺโต นตฺถี’’ติ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา กุสชาตเก (ชา. ๒.๒๐.๑ อาทโย) อาคตนเยเนว ราชานํ เอวมาหํสุ ‘‘เทว, ปุตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ. ราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย ‘‘ตุเมฺห ปุตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ อาณาเปสิ. ตา จนฺทาทีนํ เทวตานํ อายาจนอุปฏฺฐานาทีนิ กตฺวา ปตฺเถนฺติโยปิ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา น ลภึสุ. อคฺคมเหสี ปนสฺส มทฺทราชธีตา จนฺทาเทวี นาม สีลสมฺปนฺนา อโหสิ. ราชา ‘‘ภทฺเท, ตฺวมฺปิ ปุตฺตํ ปตฺเถหี’’ติ อาห. สา ปุณฺณมทิวเส อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา จูฬสยเน นิปนฺนาว อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘สจาหํ อขณฺฑสีลา อิมินา เม สจฺเจน ปุตฺโต อุปฺปชฺชตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ.

ตสฺสา สีลเตเชน สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘จนฺทาเทวี ปุตฺตํ ปตฺเถติ, หนฺทาหํ ปุตฺตํ ทสฺสามี’’ติ ตสฺสานุจฺฉวิกํ ปุตฺตํ อุปธาเรนฺโต โพธิสตฺตํ ปสฺสิ. โพธิสตฺโตปิ ตทาวีสติวสฺสานิ พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรตฺวา ตโต จุโต อุสฺสทนิรเย นิพฺพตฺติตฺวา อสีติวสฺสสหสฺสานิ ตตฺถ ปจฺจิตฺวา ตโต จวิตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตตฺถาปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อุปริเทวโลกํ คนฺตุกาโม อโหสิ. สกฺโก ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มาริส, ตยิ มนุสฺสโลเก อุปฺปนฺเน ปารมิโย จ เต ปูริสฺสนฺติ, มหาชนสฺส วุฑฺฒิ จ ภวิสฺสติ, อยํ กาสิรญฺโญ จนฺทาเทวี นาม อคฺคมเหสี ปุตฺตํ ปตฺเถติ, ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชาหี’’ติ วตฺวา อญฺเญสญฺจ จวนธมฺมานํ ปญฺจสตานํ เทวปุตฺตานํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมาสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺจหิ เทวปุตฺตสเตหิ สทฺธึ เทวโลกโต จวิตฺวา สยํ จนฺทาเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อิตเร ปน เทวปุตฺตา อมจฺจภริยานํ กุจฺฉีสุ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ.

ตทา จนฺทาเทวิยา กุจฺฉิ วชิรปุณฺณา วิย อโหสิ. สา คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ ญตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา คพฺภสฺส ปริหารํ ทาเปสิ. สา ปริปุณฺณคพฺภา ทสมาสจฺจเยน ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ ทิวสเมว อมจฺจเคเหสุ ปญฺจ กุมารสตานิ ชายึสุ. ตสฺมึ ขเณ ราชา อมจฺจคณปริวุโต มหาตเล นิสินฺโน อโหสิ. อถสฺส ‘‘ปุตฺโต, เต เทว, ชาโต’’ติ อาโรจยึสุ. เตสํ วจนํ สุตฺวา รญฺโญ ปุตฺตเปมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ, อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิ, หทยํ สีตลํ ชาตํ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ ‘‘ตุฏฺฐา นุ โข ตุเมฺห, มม ปุตฺโต ชาโต’’ติ? ‘‘กึ กเถถ, เทว, มยํ ปุพฺเพ อนาถา, อิทานิ ปน สนาถา ชาตา, สามิโก โน ลทฺโธ’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาณาเปสิ ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปริวาโร ลทฺธุํ วฏฺฏติ, คจฺฉ ตฺวํ อมจฺจเคเหสุ อชฺช ชาตา ทารกา กิตฺตกา นามาติ โอโลเกหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อมจฺจเคหานิ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ปญฺจ กุมารสตานิ ทิสฺวา ปุนาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ.

ราชา ปญฺจนฺนํ ทารกสตานํ กุมารปสาธนานิ เปเสตฺวา ปุน ปญฺจ ธาติสตานิ จ ทาเปสิ. มหาสตฺตสฺส ปน อติทีฆาทิโทสวชฺชิตา อลมฺพตฺถนิโย มธุรถญฺญาโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย อทาสิ. อติทีฆาย หิ อิตฺถิยา ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวโต ทารกสฺส คีวา ทีฆา โหติ, อติรสฺสาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก นิปฺปีฬิตขนฺธฏฺฐิโก โหติ, อติกิสาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวโต ทารกสฺส อูรู รุชฺชนฺติ, อติถูลาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก ปกฺขปาโท โหติ, อติกาฬิกาย ขีรํ อติสีตลํ โหติ, อติโอทาตาย ขีรํ อติอุณฺหํ โหติ, ลมฺพตฺถนิยา ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก นิปฺปีฬิตนาสิโก โหติ. กาสานญฺจ ปน อิตฺถีนํ ขีรํ อติอมฺพิลํ โหติ, สาสานญฺจ ปน อิตฺถีนํ ขีรํ อติกฏุกาทิเภทํ โหติ, ตสฺมา เต สพฺเพปิ โทเส วิวชฺเชตฺวา อลมฺพตฺถนิโย มธุรถญฺญาโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา จนฺทาเทวิยาปิ วรํ อทาสิ. สาปิ คหิตกํ กตฺวา ฐเปสิ.

ราชา กุมารสฺส นามคฺคหณทิวเส ลกฺขณปาฐเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา กุมารสฺส อนฺตรายาภาวํ ปุจฺฉิ. เต ตสฺส ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘มหาราช, ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺโน อยํ กุมาโร, ติฏฺฐตุ เอกทีโป, ทฺวิสหสฺสปริวารานํ จตุนฺนมฺปิ มหาทีปานํ รชฺชํ กาเรตุํ สมตฺโถ โหติ, นาสฺส โกจิ อนฺตราโย ปญฺญายตี’’ติ วทึสุ. ราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา กุมารสฺส นามํ กโรนฺโต ยสฺมา กุมารสฺส ชาตทิวเส สกลกาสิรฏฺเฐ เทโว วสฺสิ, ยสฺมา จ รญฺโญ เจว อมจฺจานญฺจ หทยํ สีตลํ ชาตํ, ยสฺมา จ เตมยมาโน ชาโต, ตสฺมา ‘‘เตมิยกุมาโร’’ติสฺส นามํ อกาสิ. อถ นํ ธาติโย เอกมาสิกํ อลงฺกริตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อานยึสุ. ราชา ปิยปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา องฺเก นิสีทาเปตฺวา รมยมาโน นิสีทิ.

ตสฺมึ ขเณ จตฺตาโร โจรา อานีตา. ราชา เต ทิสฺวา ‘‘เตสุ เอกสฺส โจรสฺส สกณฺฏกาหิ กสาหิ ปหารสหสฺสํ กโรถ, เอกสฺส สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา พนฺธนาคารปเวสนํ กโรถ, เอกสฺส สรีเร สตฺติปหารํ กโรถ, เอกสฺส สูลาโรปนํ กโรถา’’ติ อาณาเปสิ. อถ มหาสตฺโต ปิตุ วจนํ สุตฺวา ภีตตสิโต หุตฺวา ‘‘อโห มม ปิตา รชฺชํ นิสฺสาย อติภาริยํ นิรยคามิกมฺมํ อกาสี’’ติ จินฺเตสิ. ปุนทิวเส ปน ตํ เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา อลงฺกตสิริสยเน นิปชฺชาเปสุํ. โส โถกํ นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เสตจฺฉตฺตํ โอโลเกนฺโต มหนฺตํ สิริวิภวํ ปสฺสิ. อถสฺส ปกติยาปิ ภีตตสิตสฺส อติเรกตรํ ภยํ อุปฺปชฺชิ. โส ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิมํ โจรเคหํ อาคโตมฺหี’’ติ อุปธาเรนฺโต ชาติสฺสรญาเณน เทวโลกโต อาคตภาวํ ญตฺวา ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต อุสฺสทนิรเย ปกฺกภาวํ ปสฺสิ, ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต ตสฺมึเยว นคเร ราชภาวํ อญฺญาสิ.

อถสฺส ‘‘อหํ วีสติวสฺสานิ พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรตฺวา อสีติวสฺสสหสฺสานิ อุสฺสทนิรเย ปจฺจึ, อิทานิ ปุนปิ อิมสฺมึเยว โจรเคเห นิพฺพตฺโตมฺหิ, ปิตา เม หิยฺโย จตูสุ โจเรสุ อานีเตสุ ตถารูปํ ผรุสํ นิรยสํวตฺตนิกํ กถํ กเถสิ, สจาหํ รชฺชํ กาเรสฺสามิ, ปุนปิ นิรเย นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ อนุภวิสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส มหนฺตํ ภยํ อุปฺปชฺชิ. โพธิสตฺตสฺส กญฺจนวณฺณํ สรีรํ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย มิลาตํ ทุพฺพณฺณํ อโหสิ. โส ‘‘กถํ นุ โข อิมมฺหา โจรเคหา มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต นิปชฺชิ. อถ นํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว มาตุภูตปุพฺพา ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวธีตา อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, มา ภายิ, มา โสจิ, มา จินฺตยิ. สเจ อิโต มุจฺจิตุกาโมสิ, ตฺวํ อปีฐสปฺปีปิ ปีฐสปฺปี วิย โหหิ, อพธิโรปิ พธิโร วิย โหหิ, อมูโคปิ มูโค วิย โหหิ, อิมานิ ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐาย อตฺตโน ปณฺฑิตภาวํ มา ปกาเสหี’’ติ วตฺวา ปฐมํ คาถมาห –

๑. ‘‘มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวย, พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ;

สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตุ, เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ.

ตตฺถ ปณฺฑิจฺจยนฺติ ปณฺฑิจฺจํ, อยเมว วา ปาโฐ. พาลมโตติ พาโล อิติ สมฺมโต. สพฺโพ ชโนติ สกโล อนฺโตชโน เจว พหิชโน จ. โอจินายตูติ ‘‘นีหรเถตํ กาฬกณฺณิ’’นฺติ อวมญฺญตุ, อวชานาตูติ อตฺโถ.

โส ตสฺสา วจเนน อสฺสาสํ ปฏิลภิตฺวา –

๒. ‘‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ มํ ภณสิ เทวเต;

อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’’ติ. –

อิมํ คาถํ วตฺวา ตานิ ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐาสิ. สา จ เทวธีตา อนฺตรธายิ. ราชา ปุตฺตสฺส อนุกฺกณฺฐนตฺถาย ตานิ ปญฺจ กุมารสตานิ ตสฺส สนฺติเกเยว ฐเปสิ. เต ทารกา ถญฺญตฺถาย โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยตชฺชิโต ‘‘รชฺชโต เม สุสฺสิตฺวา มตเมว เสยฺโย’’ติ น โรทติ น ปริเทวติ. อถสฺส ธาติโย ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา จนฺทาเทวิยา อาโรจยึสุ. สาปิ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. อถ พฺราหฺมณา อาหํสุ ‘‘เทว, กุมารสฺส ปกติเวลํ อติกฺกมิตฺวา ถญฺญํ ทาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ โส โรทมาโน ถนํ ทฬฺหํ คเหตฺวา สยเมว ปิวิสฺสตี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ธาติโย กุมารสฺส ปกติเวลํ อติกฺกมิตฺวา ถญฺญํ เทนฺติ. ททมานา จ กทาจิ เอกวารํ อติกฺกมิตฺวา เทนฺติ, กทาจิ สกลทิวสํ ขีรํ น เทนฺติ.

วีมํสนกณฺฑํ

โส นิรยภยตชฺชิโต สุสฺสนฺโตปิ ถญฺญตฺถาย น โรทติ, น ปริเทวติ. อถ นํ อโรทนฺตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ฉาโต’’ติ มาตา วา ถญฺญํ ปาเยติ, กทาจิ ธาติโย วา ปาเยนฺติ. เสสทารกา ถญฺญํ อลทฺธเวลายเมว โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยตชฺชิโต น โรทติ, น ปริเทวติ, น นิทฺทายติ, น หตฺถปาเท สมิญฺชติ, น สทฺทํ กโรติ. อถสฺส ธาติโย ‘‘ปีฐสปฺปีนํ หตฺถปาทา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, มูคานํ หนุกปริโยสานํ นาม น เอวรูปํ โหติ, พธิรานํ กณฺณโสตานิ นาม น เอวรูปานิ โหนฺติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, วีมํสิสฺสาม น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ขีเรน ตาว นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ สกลทิวสํ ขีรํ น เทนฺติ. โส สุสฺสนฺโตปิ ขีรตฺถาย สทฺทํ น กโรติ. อถสฺส มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ฉาโต’’ติ สยเมว ถญฺญํ ปาเยติ. เอวํ อนฺตรนฺตรา ขีรํ อทตฺวา เอกสํวจฺฉรํ วีมํสนฺตาปิสฺส อนฺตรํ น ปสฺสึสุ.

ตโต อมจฺจาทโย รญฺโญ อาโรเจสุํ ‘‘เอกวสฺสิกทารกา นาม ปูวขชฺชกํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ปญฺจ กุมารสตานิ ตสฺส สนฺติเกเยว นิสีทาเปตฺวา นานาปูวขชฺชกานิ อุปนาเมตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปตฺวา ‘‘ยถารุจิ ตานิ ปูวขชฺชกานิ คณฺหถา’’ติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ. เสสทารกา กลหํ กโรนฺตา อญฺญมญฺญํ ปหรนฺตา ตํ ตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ. มหาสตฺโต ปน อตฺตานํ โอวทิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, นิรยภยํ อิจฺฉนฺโต ปูวขชฺชกํ อิจฺฉาหี’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ปูวขชฺชกํ น โอโลเกสิ. เอวํ ปูวขชฺชเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘ทฺวิวสฺสิกทารกา นาม ผลาผลํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาผลานิ อุปนาเมตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปตฺวา วีมํสึสุ. เสสทารกา กลหํ กตฺวา ยุชฺฌนฺตา ตํ ตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ. โส นิรยภยตชฺชิโต ตมฺปิ น โอโลเกสิ. เอวํ ผลาผเลนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘ติวสฺสิกทารกา นาม กีฬนภณฺฑกํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาสุวณฺณมยานิ หตฺถิอสฺสรูปกาทีนิ การาเปตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปสุํ. เสสทารกา อญฺญมญฺญํ วิลุมฺปนฺตา คณฺหึสุ. มหาสตฺโต ปน น กิญฺจิ โอโลเกสิ. เอวํ กีฬนภณฺฑเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘จตุวสฺสิกทารกา นาม โภชนํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาโภชนานิ อุปนาเมสุํ. เสสทารกา ตํ ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวา ภุญฺชนฺติ. มหาสตฺโต ปน อตฺตานํ โอวทิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, อลทฺธโภชนานํ เต อตฺตภาวานํ คณนา นาม นตฺถี’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ตมฺปิ น โอโลเกสิ. อถสฺส มาตา สยเมว หทเยน ภิชฺชมาเนน วิย อสหนฺเตน สหตฺเถน โภชนํ โภเชสิ. เอวํ โภชเนนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘ปญฺจวสฺสิกทารกา นาม อคฺคิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ราชงฺคเณ อเนกทฺวารยุตฺตํ มหนฺตํ เคหํ กาเรตฺวา ตาลปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา ตํ เสสทารเกหิ ปริวุตํ ตสฺส มชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา อคฺคึ เทนฺติ. เสสทารกา อคฺคึ ทิสฺวา วิรวนฺตา ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน จินฺเตสิ ‘‘นิรยอคฺคิสนฺตาปนโต อิทเมว อคฺคิสนฺตาปนํ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วรตร’’นฺติ นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. อถ นํ อคฺคิมฺหิ อาคจฺฉนฺเต คเหตฺวา อปเนนฺติ. เอวํ อคฺคินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘ฉวสฺสิกทารกา นาม มตฺตหตฺถิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ เอกํ หตฺถึ สุสิกฺขิตํ สิกฺขาเปตฺวา โพธิสตฺตํ เสสทารเกหิ ปริวุตํ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา ตํ หตฺถึ มุญฺจนฺติ. โส โกญฺจนาทํ นทนฺโต โสณฺฑาย ภูมิยํ โปเถนฺโต ภยํ ทสฺเสนฺโต อาคจฺฉติ. เสสทารกา ตํ ทิสฺวา มรณภยภีตา ทิสาวิทิสาสุ ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน มตฺตหตฺถึ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘จณฺฑนิรเย ปจฺจนโต จณฺฑหตฺถิโน หตฺเถ มรณเมว เสยฺโย’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ตตฺเถว นิสีทิ. สุสิกฺขิโต หตฺถี มหาสตฺตํ ปุปฺผกลาปํ วิย อุกฺขิปิตฺวา อปราปรํ กตฺวา อกิลเมตฺวาว คจฺฉติ. เอวํ หตฺถินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘สตฺตวสฺสิกทารกา นาม สปฺปสฺส ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺตํ เสสทารเกหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา อุทฺธฏทาเฐ กตมุขพนฺเธ สปฺเป วิสฺสชฺเชสุํ. เสสทารกา เต ทิสฺวา วิรวนฺตา ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘จณฺฑสปฺปสฺส มุเข วินาสเมว วรตร’’นฺติ นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. อถสฺส สปฺโป สกลสรีรํ เวเฐตฺวา มตฺถเก ผณํ กตฺวา อจฺฉิ. ตทาปิ โส นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ สปฺเปนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘อฏฺฐวสฺสิกทารกา นาม นฏสมชฺชํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตํ ปญฺจทารกสเตหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา นฏสมชฺชํ การาเปสุํ. เสสทารกา ตํ นฏสมชฺชํ ทิสฺวา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ วทนฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ. มหาสตฺโต ปน ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตกาเล ตว ขณมตฺตมฺปิ หาโส วา โสมนสฺสํ วา นตฺถี’’ติ นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ, ตํ น โอโลเกสิ. เอวํ นฏสมชฺเชนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ‘‘นววสฺสิกทารกา นาม อสิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตํ ปญฺจทารกสเตหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา ทารกานํ กีฬนกาเล เอโก ปุริโส ผลิกวณฺณํ อสึ คเหตฺวา ปริพฺภมนฺโต นทนฺโต วคฺคนฺโต ตาเสนฺโต ลงฺฆนฺโต อปฺโผเฏนฺโต มหาสทฺทํ กโรนฺโต ‘‘กาสิรญฺโญ กิร กาฬกณฺณี เอโก ปุตฺโต อตฺถิ, โส กุหึ, สีสมสฺส ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อภิธาวติ. ตํ ปุริสํ ทิสฺวา เสสทารกา ภีตตสิตา หุตฺวา วิรวนฺตา ทิสาวิทิสาสุ ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา อชานนฺโต วิย นิสีทิ. อถ นํ โส ปุริโส อสินา สีเส ปรามสิตฺวา ‘‘สีสํ เต ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ตาเสนฺโตปิ ตาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อปคมิ. เอวํ ขคฺเคนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ทสวสฺสิกกาเล ปนสฺส พธิรภาววีมํสนตฺถํ สิริสยเน นิสีทาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา จตูสุ ปสฺเสสุ ฉิทฺทานิ กตฺวา ตสฺส อทสฺเสตฺวา เหฏฺฐาสยเน สงฺขธมเก นิสีทาเปตฺวา เอกปฺปหาเรเนว สงฺเข ธมาเปนฺติ, เอกนินฺนาทํ อโหสิ. อมจฺจา จตูสุ ปสฺเสสุ ฐตฺวา สาณิยา ฉิทฺเทหิ โอโลเกนฺตาปิ มหาสตฺตสฺส เอกทิวสมฺปิ สติสมฺโมสํ วา หตฺถปาทวิการํ วา ผนฺทนมตฺตํ วา น ปสฺสึสุ. เอวํ เอกสํวจฺฉรํ สงฺขสทฺเทนปิ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ปรมฺปิ เอกาทสวสฺสิกกาเล เอกสํวจฺฉรํ ตเถว เภริสทฺเทน วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ทฺวาทสวสฺสิกกาเล ‘‘ทีเปน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ‘‘รตฺติภาเค อนฺธกาเร หตฺถํ วา ปาทํ วา ผนฺทาเปติ นุ โข, โน’’ติ ฆเฏสุ ทีเป ชาเลตฺวา เสสทีเป นิพฺพาเปตฺวา โถกํ อนฺธกาเร สยาเปตฺวา ฆเฏหิ ทีเป อุกฺขิปิตฺวา เอกปฺปหาเรเนว อาโลกํ กตฺวา อิริยาปถํ อุปธาเรนฺติ. เอวํ ทีเปนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส กิญฺจิ ผนฺทนมตฺตมฺปิ น ปสฺสึสุ.

ตโต เตรสวสฺสิกกาเล ‘‘ผาณิเตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ สกลสรีรํ ผาณิเตน มกฺเขตฺวา พหุมกฺขิเก ฐาเน นิปชฺชาเปสุํ. มกฺขิกา อุฏฺฐหนฺติ, ตา ตสฺส สกลสรีรํ ปริวาเรตฺวา สูจีหิ วิชฺฌมานา วิย ขาทนฺติ. โส นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ ผาณิเตนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส กิญฺจิ ผนฺทนมตฺตมฺปิ น ปสฺสึสุ.

อถสฺส จุทฺทสวสฺสิกกาเล ‘‘อิทานิ ปเนส มหลฺลโก ชาโต สุจิกาโม อสุจิชิคุจฺฉโก, อสุจินา นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตโต ปฏฺฐาย นํ เนว นฺหาเปนฺติ น จ อาจมาเปนฺติ. โส อุจฺจารปสฺสาวํ กตฺวา ตตฺเถว ปลิปนฺโน สยติ. ทุคฺคนฺธภาเวน ปนสฺส อนฺตรุธีนํ นิกฺขมนกาโล วิย อโหสิ, อสุจิคนฺเธน มกฺขิกา ขาทนฺติ. โส นิจฺจโลว อโหสิ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ธาติโย อาหํสุ ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตฺวํ มหลฺลโก ชาโต, โก ตํ สพฺพทา ปฏิชคฺคิสฺสติ, กึ น ลชฺชสิ, กสฺมา นิปนฺโนสิ, อุฏฺฐาย เต สรีรํ ปฏิชคฺคาหี’’ติ อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ. โส ตถารูเป ปฏิกูเล คูถราสิมฺหิ นิมุคฺโคปิ ทุคฺคนฺธภาเวน โยชนสตมตฺถเก ฐิตานมฺปิ หทยุปฺปตนสมตฺถสฺส คูถนิรยสฺส ทุคฺคนฺธภาวํ อาวชฺเชตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ อสุจินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

ตโต ปนฺนรสวสฺสิกกาเล ‘‘องฺคาเรน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ อถสฺส เหฏฺฐามญฺจเก อคฺคิกปลฺลานิ ฐปยึสุ ‘‘อปฺเปว นาม อุเณฺหน ปีฬิโต ทุกฺขเวทนํ อสหนฺโต วิปฺผนฺทนาการํ ทสฺเสยฺยา’’ติ. อถสฺส สรีเร โผฏานิ อุฏฺฐหนฺติ. มหาสตฺโต ‘‘อวีจินิรยสนฺตาโป โยชนสตมตฺถเก ผรติ, ตมฺหา ทุกฺขโต อิทํ ทุกฺขํ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วรตร’’นฺติ อธิวาเสตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ. อถสฺส มาตาปิตโร ภิชฺชมานหทยา วิย มนุสฺเส ปฏิกฺกมาเปตฺวา ตํ ตโต อคฺคิสนฺตาปนโต อปเนตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, มยํ ตว อปีฐสปฺปิอาทิภาวํ ชานาม. น หิ เอเตสํ เอวรูปานิ หตฺถปาทกณฺณโสตานิ โหนฺติ, ตฺวํ อเมฺหหิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธปุตฺตโก, มา โน นาเสหิ, สกลชมฺพุทีเป วสนฺตานํ ราชูนํ สนฺติเก ครหโต โน โมเจหี’’ติ ยาจึสุ. เอวํ โส เตหิ ยาจิโตปิ อสุณนฺโต วิย หุตฺวา นิจฺจโลว นิปชฺชิ. อถสฺส มาตาปิตโร โรทมานา ปริเทวมานา ปฏิกฺกมนฺติ. เอกทา มาตา เอกิกา อุปสงฺกมิตฺวา ยาจติ, เอกทา ปิตา เอกโกว อุปสงฺกมิตฺวา ยาจติ. เอวํ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

อถสฺส โสฬสวสฺสิกกาเล อมจฺจพฺราหฺมณาทโย จินฺตยึสุ ‘‘ปีฐสปฺปี วา โหตุ, มูโค วา พธิโร วา โหตุ, วเย ปริณเต รชนีเย อรชฺชนฺตา นาม นตฺถิ, ทุสฺสนีเย อทุสฺสนฺตา นาม นตฺถิ, สมเย สมฺปตฺเต ปุปฺผวิกสนํ วิย หิ ธมฺมตา เอสา, นาฏกานมฺปิสฺส ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ตาหิ นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ. ตโต อุตฺตมรูปธรา เทวกญฺญาโย วิย วิลาสสมฺปนฺนา นาฏกิตฺถิโย ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ยา กุมารํ หสาเปตุํ วา กิเลเสหิ พนฺธิตุํ วา สกฺโกติ, สา ตสฺส อคฺคมเหสี ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา เทวปุตฺตํ วิย อลงฺกริตฺวา เทววิมานสทิเส สิริคพฺเภ สุปญฺญตฺเต สิริสยเน อาโรเปตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามธูมวาสจุณฺณาทีหิ อนฺโตคพฺภํ เอกคนฺธสโมทกํ กตฺวา ปฏิกฺกมึสุ. อถ นํ ตา อิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา นจฺจคีเตหิ เจว มธุรวจนาทีหิ จ นานปฺปกาเรหิ อภิรมาเปตุํ วายมึสุ. โส พุทฺธิสมฺปนฺนตาย ตา อิตฺถิโย อโนโลเกตฺวา ‘‘อิมา อิตฺถิโย มม สรีรสมฺผสฺสํ มา วินฺทนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺสาสปสฺสาเส สนฺนิรุมฺภิ, อถสฺส สรีรํ ถทฺธํ อโหสิ. ตา ตสฺส สรีรสมฺผสฺสํ อวินฺทนฺติโย หุตฺวา ‘‘ถทฺธสรีโร เอส, นายํ มนุสฺโส, ยกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ ภีตตสิตา หุตฺวา อตฺตานํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺติโย ปลายึสุ. เอวํ นาฏเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

เอวํ โสฬส สํวจฺฉรานิ โสฬสหิ มหาวีมํสาหิ เจว อเนกาหิ ขุทฺทกวีมํสาหิ จ วีมํสมานาปิ ตสฺส จิตฺตํ ปริคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขึสุ.

วีมํสนกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

รชฺชยาจนกณฺฑํ

ตโต ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ลกฺขณปาฐเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตุเมฺห กุมารสฺส ชาตกาเล ‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺโน อยํ กุมาโร, นาสฺส โกจิ อนฺตราโย ปญฺญายตี’ติ เม กถยิตฺถ, อิทานิ ปน โส ปีฐสปฺปี มูคพธิโร ชาโต, กถา โว น สเมตี’’ติ อาห. พฺราหฺมณา วทึสุ ‘‘มหาราช, อาจริเยหิ อทิฏฺฐกํ นาม นตฺถิ, อปิจ โข ปน, เทว, ‘ราชกุเลหิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธปุตฺตโก กาฬกณฺณี’ติ วุตฺเต ‘ตุมฺหากํ โทมนสฺสํ สิยา’ติ น กถยิมฺหา’’ติ. อถ เน ราชา เอวมาห ‘‘อิทานิ ปน กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ กุมาเร อิมสฺมึ เคเห วสนฺเต ตโย อนฺตรายา ปญฺญายิสฺสนฺติ – ชีวิตสฺส วา อนฺตราโย, เสตจฺฉตฺตสฺส วา อนฺตราโย, อคฺคมเหสิยา วา อนฺตราโย’’ติ. ‘‘ตสฺมา, เทว, ปปญฺจํ อกตฺวา อวมงฺคลรเถ อวมงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา ตตฺถ นํ นิปชฺชาเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน นีหริตฺวา อามกสุสาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตฺวา นิขณิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา อนฺตรายภเยน ภีโต เตสํ วจนํ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

ตทา จนฺทาเทวี ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตุริตตุริตาว เอกิกา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘เทว, ตุเมฺหหิ มยฺหํ วโร ทินฺโน, มยา จ คหิตโก กตฺวา ฐปิโต, อิทานิ ตํ เม เทถา’’ติ ยาจิ. ‘‘คณฺหาหิ, เทวี’’ติ. ‘‘เทว, ปุตฺตสฺส เม รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘กึการณา, เทวา’’ติ. ‘‘ปุตฺโต, เต เทวิ, กาฬกณฺณี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ยาวชีวํ อททนฺตาปิ สตฺต วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ฉ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ปญฺจ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, จตฺตาริ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ตีณิ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, เทฺว วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, เอกวสฺสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, สตฺต มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ฉ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ปญฺจ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, จตฺตาริ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ตีณิ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, เทฺว มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, เอกมาสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, อฑฺฒมาสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธุ, เทวิ, คณฺหาหี’’ติ อาห. สา ตสฺมึ ขเณ ปุตฺตํ อลงฺการาเปตฺวา ‘‘เตมิยกุมารสฺส อิทํ รชฺช’’นฺติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สกลนครํ อลงฺการาเปตฺวา ปุตฺตํ หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา เสตจฺฉตฺตํ ตสฺส มตฺถเก การาเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา อนฺโตนครํ ปเวเสตฺวา ตํ สิริสยเน นิปชฺชาเปตฺวา ปิยปุตฺตํ สพฺพรตฺตึ ยาจิ ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตํ นิสฺสาย โสฬส วสฺสานิ นิทฺทํ อลภิตฺวา โรทมานาย เม อกฺขีนิ อุปกฺกานิ, โสเกน เม หทยํ ภิชฺชมานํ วิย อโหสิ, อหํ ตว อปีฐสปฺปิอาทิภาวํ ชานามิ, มา มํ อนาถํ กรี’’ติ. สา อิมินา อุปาเยเนว ปุนทิวเสปิ ปุนทิวเสปีติ ปญฺจ ทิวสานิ ยาจิ.

รชฺชยาจนกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

อถ ฉฏฺเฐ ทิวเส ราชา สุนนฺทํ นาม สารถึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, สุนนฺทสารถิ เสฺว ปาโตว อวมงฺคลรเถ อวมงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา กุมารํ ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน นีหริตฺวา อามกสุสาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตฺวา ตตฺถ นํ ปกฺขิปิตฺวา กุทฺทาลปิฏฺเฐน มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อุปริ ปํสุํ ทตฺวา ปถวิวฑฺฒนกมฺมํ กตฺวา นฺหตฺวา เอหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ ฉฏฺฐมฺปิ รตฺตึ เทวี กุมารํ ยาจิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตว ปิตา กาสิราชา ตํ เสฺว ปาโตว อามกสุสาเน นิขณิตุํ อาณาเปสิ, เสฺว ปาโตว มรณํ ปาปุณิสฺสสิ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺส ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, โสฬส วสฺสานิ ตยา กโต วายาโม อิทานิ มตฺถกํ ปกฺโก’’ติ จินฺเตนฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิ. มาตุยา ปนสฺส หทยํ ภิชฺชมานํ วิย อโหสิ, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ มาตุยา สทฺธึ นาลปิ.

อถสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปาโตว สุนนฺโท สารถิ รถํ โยเชนฺโต เทวตานุภาเวน มหาสตฺตสฺส ปารมิตานุภาเวน จ มงฺคลรเถ มงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา รถํ ราชทฺวาเร ฐเปตฺวา มหาตลํ อภิรุหิตฺวา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา เทวึ วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘เทวิ, มยฺหํ มา กุชฺฌ, รญฺโญ อาณา’’ติ วตฺวา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา นิปนฺนํ เทวึ ปิฏฺฐิหตฺเถน อปเนตฺวา ปุปฺผกลาปํ วิย กุมารํ อุกฺขิปิตฺวา ปาสาทา โอตริ. ตทา จนฺทาเทวี อุรํ ปหริตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวิตฺวา มหาตเล โอหียิ. อถ นํ มหาสตฺโต โอโลเกตฺวา ‘‘มยิ อกเถนฺเต มาตา หทเยน ผลิเตน มริสฺสตี’’ติ กเถตุกาโม หุตฺวาปิ ‘‘สเจ อหํ กเถสฺสามิ, โสฬส วสฺสานิ กโต วายาโม เม โมโฆ ภวิสฺสติ, อกเถนฺโต ปนาหํ อตฺตโน จ มาตาปิตูนญฺจ มหาชนสฺส จ ปจฺจโย ภวิสฺสามี’’ติ อธิวาเสสิ.

อถ นํ สารถิ รถํ อาโรเปตฺวา ‘‘ปจฺฉิมทฺวาราภิมุขํ รถํ เปเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา รถํ เปเสสิ. ตทา มหาสตฺตสฺส ปารมิตานุภาเวน เทวตาวิคฺคหิโต หุตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา ปาจีนทฺวาราภิมุขํ รถํ เปเสสิ, อถ รถจกฺกํ อุมฺมาเร ปติหญฺญิ. มหาสตฺโตปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มโนรโถ เม มตฺถกํ ปตฺโต’’ติ สุฏฺฐุตรํ ตุฏฺฐจิตฺโต อโหสิ. รโถ นครา นิกฺขมิตฺวา เทวตานุภาเวน ติโยชนิกํ ฐานํ คโต. ตตฺถ วนฆฏํ สารถิสฺส อามกสุสานํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ‘‘อิทํ ฐานํ ผาสุก’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา รถํ มคฺคา โอกฺกมาเปตฺวา มคฺคปสฺเส ฐเปตฺวา รถา โอรุยฺห มหาสตฺตสฺส อาภรณภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย รถสฺส อวิทูเร ฐาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตุํ อารภิ.

ตโต โพธิสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ เม วายามกาโล, อหญฺหิ โสฬส วสฺสานิ หตฺถปาเท น จาเลสึ, กึ นุ โข เม พลํ อตฺถิ, อุทาหุ โน’’ติ. โส อุฏฺฐาย วามหตฺเถน ทกฺขิณหตฺถํ, ทกฺขิณหตฺเถน วามหตฺถํ ปรามสนฺโต อุโภหิ หตฺเถหิ ปาเท สมฺพาหิตฺวา รถา โอตริตุํ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตาวเทวสฺส ปาทปติตฏฺฐาเน วาตปุณฺณภสฺตจมฺมํ วิย มหาปถวี อพฺภุคฺคนฺตฺวา รถสฺส ปจฺฉิมนฺตํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต รถา โอตริตฺวา กติปเย วาเร อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ‘‘อิมินาว นิยาเมน เอกทิวสํ โยชนสตมฺปิ เม คนฺตุํ พลํ อตฺถี’’ติ ญตฺวา ‘‘สเจ, สารถิ, มยา สทฺธึ วิรุชฺเฌยฺย, อตฺถิ นุ โข เม เตน สห ปฏิวิรุชฺฌิตุํ พล’’นฺติ อุปธาเรนฺโต รถสฺส ปจฺฉิมนฺตํ คเหตฺวา กุมารกานํ กีฬนยานกํ วิย อุกฺขิปิตฺวา รถํ ปริพฺภเมนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ‘‘อตฺถิ เม เตน สห ปฏิวิรุชฺฌิตุํ พล’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปสาธนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ.

ตํขณญฺเญว สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘เตมิยกุมารสฺส มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, อิทานิ ปสาธนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, กึ เอตสฺส มานุสเกน ปสาธเนนา’’ติ ทิพฺพปสาธนํ คาหาเปตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต วิสฺสกมฺม เทวปุตฺต, ตฺวํ คจฺฉ, กาสิราชสฺส ปุตฺตํ เตมิยกุมารํ อลงฺกโรหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตาวตึสภวนโต โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทสหิ ทุสฺสสหสฺเสหิ เวฐนํ กตฺวา ทิพฺเพหิ เจว มานุสเกหิ จ อลงฺกาเรหิ สกฺกํ วิย ตํ อลงฺกริตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. โส เทวราชลีลาย สารถิสฺส ขณโนกาสํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร ฐตฺวา ปุจฺฉนฺโต ตติยํ คาถมาห –

๓. ‘‘กึ นุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขณสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึ กาสุยา กริสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ กาสุนฺติ อาวาฏํ.

ตํ สุตฺวา สารถิ อาวาฏํ ขณนฺโต อุทฺธํ อโนโลเกตฺวาว จตุตฺถํ คาถามาห –

๔. ‘‘รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ, ปุตฺโต ชาโต อเจตโส;

โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิฏฺโฐ, ปุตฺตํ เม นิขณํ วเน’’ติ.

ตตฺถ ปกฺโขติ ปีฐสปฺปี. ‘‘มูโค’’ติ วจเนเนว ปนสฺส พธิรภาโวปิ สิชฺฌติ พธิรสฺส หิ ปฏิวจนํ กเถตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อเจตโสติ อจิตฺตโก วิย ชาโต. โสฬส วสฺสานิ อกถิตตฺตา เอวมาห. สมชฺฌิฏฺโฐติ อาณตฺโต, เปสิโตติ อตฺโถ. นิขณํ วเนติ วเน นิขเณยฺยาสิ.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

๕. ‘‘น พธิโร น มูโคสฺมิ, น ปกฺโข น จ วีกโล;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

๖. ‘‘อูรู พาหุญฺจ เม ปสฺส, ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ.

ตตฺถ น พธิโรติ สมฺม สารถิ, สเจ ตํ ราชา เอวรูปํ ปุตฺตํ มาราเปตุํ อาณาเปสิ, อหํ ปน เอวรูโป น ภวามีติ ทีเปตุํ เอวมาห. มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเนติ สเจ พธิรภาวาทิวิรหิตํ เอวรูปํ มํ วเน นิขเณยฺยาสิ, อธมฺมํ กมฺมํ กเรยฺยาสีติ อตฺโถ. ‘‘อูรู’’ติ อิทํ โส ปุริมคาถํ สุตฺวาปิ นํ อโนโลเกนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อลงฺกตสรีรมสฺส ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – สมฺม สารถิ, อิเม กญฺจนกทลิกฺขนฺธสทิเส อูรู, กนกจฺฉวึ พาหุญฺจ เม ปสฺส, มธุรวจนญฺจ เม สุณาหีติ.

ตโต สารถิ เอวํ จินฺเตสิ ‘‘โก นุ โข เอส, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อตฺตานเมว วณฺเณตี’’ติ. โส อาวาฏขณนํ ปหาย อุทฺธํ โอโลเกนฺโต ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘อยํ ปุริโส โก นุ โข, มนุสฺโส วา เทโว วา’’ติ อชานนฺโต อิมํ คาถมาห –

๗. ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

อถสฺส มหาสตฺโต อตฺตานํ อาจิกฺขิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อาห –

๘. ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นมฺหิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ กาสุยา นิหญฺญสิ.

๙. ‘‘ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

๑๐. ‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.

๑๑. ‘‘ยถา รุกฺโข ตถา ราชา, ยถา สาขา ตถา อหํ;

ยถา ฉายูปโค โปโส, เอวํ ตฺวมสิ สารถิ;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ.

ตตฺถ นิหญฺญสีติ นิหนิสฺสสิ. ยํ ตฺวํ เอตฺถ นิหนิสฺสามีติ สญฺญาย กาสุํ ขณสิ, โส อหนฺติ ทีเปติ. โส ‘‘ราชปุตฺโต อห’’นฺติ วุตฺเตปิ น สทฺทหติเยว, มธุรกถาย ปนสฺส พชฺฌิตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิ. มิตฺตทุพฺโภติ ปริภุตฺตฉายสฺส รุกฺขสฺส ปตฺตํ วา สาขํ วา องฺกุรํ วา ภญฺชนฺโต มิตฺตฆาตโก โหติ ลามกปุริโส, กิมงฺคํ ปน สามิปุตฺตฆาตโก. ฉายูปโคติ ปริโภคตฺถาย ฉายํ อุปคโต ปุริโส วิย ราชานํ นิสฺสาย ชีวมาโน ตฺวนฺติ วทติ.

โส เอวํ กเถนฺเตปิ โพธิสตฺเต น สทฺทหติเยว. อถ มหาสตฺโต ‘‘สทฺทหาเปสฺสามิ น’’นฺติ เทวตานํ สาธุกาเรน เจว อตฺตโน โฆเสน จ วนฆฏํ อุนฺนาเทนฺโต ทส มิตฺตปูชคาถา นาม อารภิ –

๑๒. ‘‘ปหูตภกฺโข ภวติ, วิปฺปวุฏฺโฐ สกํฆรา;

พหู นํ อุปชีวนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๓. ‘‘ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ, นิคเม ราชธานิโย;

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๔. ‘‘นาสฺส โจรา ปสาหนฺติ, นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา;

สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๕. ‘‘อกฺกุทฺโธ สฆรํ เอติ, สภายํ ปฏินนฺทิโต;

ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๖. ‘‘สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ, ครุ โหติ สคารโว;

วณฺณกิตฺติภโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๗. ‘‘ปูชโก ลภเต ปูชํ, วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ;

ยโสกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๘. ‘‘อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ, เทวตาว วิโรจติ;

สิริยา อชหิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๑๙. ‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๒๐. ‘‘ทริโต ปพฺพตาโต วา, รุกฺขโต ปติโต นโร;

จุโต ปติฏฺฐํ ลภติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

๒๑. ‘‘วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ, นิโคฺรธมิว มาลุโต;

อมิตฺตา นปฺปสาหนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ.

ตตฺถ สกํ ฆราติ สกฆรา, อยเมว วา ปาโฐ. น ทุพฺภตีติ น ทุสฺสติ. มิตฺตานนฺติ พุทฺธาทีนํ กลฺยาณมิตฺตานํ น ทุพฺภติ. ‘‘สพฺพตฺถ ปูชิโต โหตี’’ติ อิทํ สีวลิวตฺถุนา วณฺเณตพฺพํ. น ปสาหนฺตีติ ปสยฺหการํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. อิทํ สํกิจฺจสามเณรวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. ‘‘นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา’’ติ อิทํ โชติกเสฏฺฐิวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. ตรตีติ อติกฺกมติ. สฆรนฺติ อตฺตฆรํ. มิตฺตานํ ทุพฺภนฺโต อตฺตโน ฆรํ อาคจฺฉนฺโตปิ ฆฏฺฏิตจิตฺโต กุทฺโธว อาคจฺฉติ, อยํ ปน อกุทฺโธว สกฆรํ เอติ. ปฏินนฺทิโตติ พหูนํ สนฺนิปาตฏฺฐาเน อมิตฺตทุพฺภิโน คุณกถํ กเถนฺติ, ตาย โส ปฏินนฺทิโต โหติ ปมุทิตจิตฺโต.

สกฺกตฺวา สกฺกโต โหตีติ ปรํ สกฺกตฺวา สยมฺปิ ปเรหิ สกฺกโต โหติ. ครุ โหติ สคารโวติ ปเรสุ สคารโว สยมฺปิ ปเรหิ ครุโก โหติ. วณฺณกิตฺติภโตติ ภตวณฺณกิตฺติ, คุณญฺเจว กิตฺติสทฺทญฺจ อุกฺขิปิตฺวา จรนฺโต นาม โหตีติ อตฺโถ. ปูชโกติ มิตฺตานํ ปูชโก หุตฺวา สยมฺปิ ปูชํ ลภติ. วนฺทโกติ พุทฺธาทีนํ กลฺยาณมิตฺตานํ วนฺทโก หุตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิวนฺทนํ ลภติ. ยโสกิตฺติญฺจาติ อิสฺสริยปริวารญฺเจว คุณกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ. อิมาย คาถาย จิตฺตคหปติโน วตฺถุ (ธ. ป. ๗๓-๗๔) กเถตพฺพํ.

ปชฺชลตีติ อิสฺสริยปริวาเรน ปชฺชลติ. สิริยา อชหิโต โหตีติ เอตฺถ อนาถปิณฺฑิกสฺส วตฺถุ (ธ. ป. ๑๑๙-๑๒๐) กเถตพฺพํ. อสฺนาตีติ ปริภุญฺชติ. ‘‘ปติฏฺฐํ ลภตี’’ติ อิทํ จูฬปทุมชาตเกน (ชา. ๑.๒.๘๕-๘๖) ทีเปตพฺพํ. วิรูฬฺหมูลสนฺตานนฺติ วฑฺฒิตมูลปาโรหํ. อมิตฺตา นปฺปสาหนฺตีติ เอตฺถ กุรรฆริยโสณตฺเถรสฺส มาตุ เคหํ ปวิฏฺฐโจรวตฺถุ กเถตพฺพํ.

สุนนฺโท สารถิ เอตฺตกาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสนฺตมฺปิ ตํ อสญฺชานิตฺวา ‘‘โก นุ โข อย’’นฺติ อาวาฏขณนํ ปหาย รถสมีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตญฺจ ปสาธนภณฺฑญฺจ อุภยํ อทิสฺวา ปุน อาคนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ตํ สญฺชานิตฺวา ตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาจนฺโต อิมํ คาถมาห –

๒๒. ‘‘เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ, ราชปุตฺต สกํ ฆรํ;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติ.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

๒๓. ‘‘อลํ เม เตน รชฺเชน, ญาตเกหิ ธเนน วา;

ยํ เม อธมฺมจริยาย, รชฺชํ ลพฺเภถ สารถี’’ติ.

ตตฺถ อลนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ.

สารถิ อาห –

๒๔. ‘‘ปุณฺณปตฺตํ มํ ลาเภหิ, ราชปุตฺต อิโต คโต;

ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๕. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๖. ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

๒๗. ‘‘พหุธญฺญา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;

อุปายนานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต’’ติ.

ตตฺถ ปุณฺณปตฺตนฺติ ตุฏฺฐิทายํ. ทชฺชุนฺติ สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสนฺตา วิย มม อชฺฌาสยปูรณํ ตุฏฺฐิทายํ ทเทยฺยุํ. อิทํ โส ‘‘อปฺเปว นาม มยิ อนุกมฺปาย คจฺเฉยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. เวสิยานา จาติ เวสฺสา จ. อุปายนานีติ ปณฺณาการานิ.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

๒๘. ‘‘ปิตุ มาตุ จหํ จตฺโต, รฏฺฐสฺส นิคมสฺส จ;

อโถ สพฺพกุมารานํ, นตฺถิ มยฺหํ สกํ ฆรํ.

๒๙. ‘‘อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, สญฺจตฺโต ปิตรา มหํ;

เอโกรญฺเญ ปพฺพชิโต, น กาเม อภิปตฺถเย’’ติ.

ตตฺถ ปิตุ มาตุ จาติ ปิตรา จ มาตรา จ อหํ จตฺโต. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. มตฺยาติ สมฺม สารถิ, อหํ สตฺตาหํ รชฺชํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วรํ คณฺหนฺติยา มาตรา อนุญฺญาโต นาม. สญฺฉตฺโตติ สุฏฺฐุ จตฺโต. ปพฺพชิโตติ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ วสนตฺถาย นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ.

เอวํ มหาสตฺตสฺส อตฺตโน คุเณ กเถนฺตสฺส ปีติ อุปฺปชฺชิ, ตโต ปีติเวเคน อุทานํ อุทาเนนฺโต อาห –

๓๐. ‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ สารถิ.

๓๑. ‘‘อปิ อตรมานานํ, สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, นิกฺขนฺโต อกุโตภโย’’ติ.

ตตฺถ ผลาสาวาติ อตรมานสฺส มม โสฬสวสฺเสหิ กตวายามสฺส สมิทฺธํ อชฺฌาสยผลํ ทสฺเสตุํ เอวมาห. วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมีติ นิฏฺฐปฺปตฺตมโนรโถ. สมฺมทตฺโถ วิปจฺจตีติ สมฺมา อุปาเยน การเณน กตฺตพฺพกิจฺจํ สมฺปชฺชติ.

สารถิ อาห –

๓๒. ‘‘เอวํ วคฺคุกโถ สนฺโต, วิสฏฺฐวจโน จสิ;

กสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณี ตทา’’ติ.

ตตฺถ วคฺคุกโถติ สขิลกโถ.

ตโต มหาสตฺโต อาห –

๓๓. ‘‘นาหํ อสนฺธิตา ปกฺโข, น พธิโร อโสตตา;

นาหํ อชิวฺหตา มูโค, มา มํ มูคมธารยิ.

๓๔. ‘‘ปุริมํ สรามหํ ชาตึ, ยตฺถ รชฺชมการยึ;

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ, ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ.

๓๕. ‘‘วีสติญฺเจว วสฺสานิ, ตหึ รชฺชมการยึ;

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ.

๓๖. ‘‘ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต, มา มํ รชฺชาภิเสจยุํ;

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณึ ตทา.

๓๗. ‘‘อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ;

เอกํ หนถ พนฺธถ, เอกํ ขาราปตจฺฉิกํ;

เอกํ สูลสฺมึ อุปฺเปถ, อิจฺจสฺส มนุสาสติ.

๓๘. ‘‘ตายาหํ ผรุสํ สุตฺวา, วาจาโย สมุทีริตา;

อมูโค มูควณฺเณน, อปกฺโข ปกฺขสมฺมโต;

สเก มุตฺตกรีสสฺมึ, อจฺฉาหํ สมฺปริปฺลุโต.

๓๙. ‘‘กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ, ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ;

โกมํ ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

๔๐. ‘‘ปญฺญาย จ อลาเภน, ธมฺมสฺส จ อทสฺสนา;

โกมํ ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

๔๑. ‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;