๒๓. สามเณรานํ วตฺถุ

อวิรุทฺธนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต จตฺตาโร สามเณเร อารพฺภ กเถสิ.

เอกา กิร พฺราหฺมณี จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ อุทฺเทสภตฺตํ สชฺเชตฺวา พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา จตฺตาโร มหลฺลกพฺราหฺมเณ อุทฺทิสาเปตฺวา อาเนหี’’ติ. โส วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘จตฺตาโร เม พฺราหฺมเณ อุทฺทิสิตฺวา เทถา’’ติ อาห. ตสฺส สํกิจฺโจ ปณฺฑิโต โสปาโก เรวโตติ สตฺตวสฺสิกา จตฺตาโร ขีณาสวสามเณรา ปาปุณึสุ. พฺราหฺมณี มหารหานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ฐิตา สามเณเร ทิสฺวาว กุปิตา อุทฺธเน ปกฺขิตฺตโลณํ วิย ตฏตฏายมานา ‘‘ตฺวํ วิหารํ คนฺตฺวา อตฺตโน นตฺตุมตฺเตปิ อปฺปโหนฺเต จตฺตาโร กุมารเก คเหตฺวา อาคโตสี’’ติ วตฺวา เตสํ เตสุ อาสเนสุ นิสีทิตุํ อทตฺวา นีจปีฐกานิ อตฺถริตฺวา ‘‘เอเตสุ นิสีทถา’’ติ วตฺวา ‘‘คจฺฉ, พฺราหฺมณ, มหลฺลเก โอโลเกตฺวา อาเนหี’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ วิหารํ คนฺตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ‘‘เอถ, อมฺหากํ เคหํ คมิสฺสามา’’ติ อาเนสิ. เถโร อาคนฺตฺวา สามเณเร ทิสฺวา ‘‘อิเมหิ พฺราหฺมเณหิ ภตฺตํ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ลทฺธ’’นฺติ วุตฺเต จตุนฺนเมว ภตฺตสฺส ปฏิยตฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘อาหร เม ปตฺต’’นฺติ ปตฺตํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. พฺราหฺมณีปิ ‘‘กึ อิมินา วุตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอเตสํ นิสินฺนานํ พฺราหฺมณานํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, อาหร เม ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน ปตฺตํ คเหตฺวา คโต, น ภุญฺชิตุกาโม ภวิสฺสติ, สีฆํ คนฺตฺวา อญฺญํ โอโลเกตฺวา อาเนหีติ. พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรํ ทิสฺวา ตเถว วตฺวา อาเนสิ. โสปิ สามเณเร ทิสฺวา ตเถว วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห – ‘‘เอเต น ภุญฺชิตุกามา, พฺราหฺมณวาทกํ คนฺตฺวา เอกํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติ.

สามเณราปิ ปาโตว ปฏฺฐาย กิญฺจิ อลภมานา ชิฆจฺฉาย ปีฬิตา นิสีทึสุ. อถ เนสํ คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส อาวชฺเชนฺโต เตสํ ปาโตว ปฏฺฐาย นิสินฺนานํ กิลนฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ ชราชิณฺโณ มหลฺลกพฺราหฺมโณ หุตฺวา ตสฺมึ พฺราหฺมณวาทเก พฺราหฺมณานํ อคฺคาสเน นิสีทิ. พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิ เม พฺราหฺมณี อตฺตมนา ภวิสฺสตี’’ติ เอหิ เคหํ คมิสฺสามา’’ติ ตํ อาทาย เคหํ อคมาสิ. พฺราหฺมณี ตํ ทิสฺวาว ตุฏฺฐจิตฺตา ทฺวีสุ อาสเนสุ อตฺถรณํ เอกสฺมึเยว อตฺถริตฺวา, ‘‘อยฺย, อิธ นิสีทาหี’’ติ อาห. สกฺโก เคหํ ปวิสิตฺวา จตฺตาโร สามเณเร ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ อาสนปริยนฺเต ภูมิยํ ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. อถ นํ ทิสฺวา พฺราหฺมณี พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘อโห เต อานีโต พฺราหฺมโณ, เอตมฺปิ อุมฺมตฺตกํ คเหตฺวา อาคโตสิ, อตฺตโน นตฺตุมตฺเต วนฺทนฺโต วิจรติ, กึ อิมินา, นีหราหิ น’’นฺติ. โส ขนฺเธปิ หตฺเถปิ กจฺฉายปิ คเหตฺวา นิกฺกฑฺฒิยมาโน อุฏฺฐาตุมฺปิ น อิจฺฉติ. อถ นํ พฺราหฺมณี ‘‘เอหิ, พฺราหฺมณ, ตฺวํ เอกสฺมึ หตฺเถ คณฺห, อหํ เอกสฺมึ หตฺเถ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุโภปิ ทฺวีสุ หตฺเถสุ คเหตฺวา ปิฏฺฐิยํ โปเถนฺตา เคหทฺวารโต พหิ อกํสุ. สกฺโกปิ นิสินฺนฏฺฐาเนเยว นิสินฺโน หตฺถํ ปริวตฺเตสิ. เต นิวตฺติตฺวา ตํ นิสินฺนเมว ทิสฺวา ภีตรวํ รวนฺตา วิสฺสชฺเชสุํ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก อตฺตโน สกฺกภาวํ ชานาเปสิ. อถ เนสํ อาหารํ อทํสุ. ปญฺจปิ ชนา อาหารํ คเหตฺวา เอโก กณฺณิกามณฺฑลํ วินิวิชฺฌิตฺวา, เอโก ฉทนสฺส ปุริมภาคํ, เอโก ปจฺฉิมภาคํ, เอโก ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา, สกฺโกปิ เอเกน ฐาเนน นิกฺขมีติ เอวํ ปญฺจธา อคมํสุ. ตโต ปฏฺฐาย จ ปน ตํ เคหํ ปญฺจฉิทฺทเคหํ กิร นาม ชาตํ.

สามเณเรปิ วิหารํ คตกาเล ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส, กีทิส’’นฺติ ปุจฺฉึสุ. มา โน ปุจฺฉิตฺถ, อมฺหากํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย พฺราหฺมณี โกธาภิภูตา ปญฺญตฺตาสเนสุ โน นิสีทิตุมฺปิ อทตฺวา ‘‘สีฆํ สีฆํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติ อาห. อมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาคนฺตฺวา อเมฺห ทิสฺวา ‘‘อิเมสํ นิสินฺนพฺราหฺมณานํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ปตฺตํ อาหราเปตฺวา นิกฺขมิ. ‘‘อญฺญํ มหลฺลกํ พฺราหฺมณํ อาเนสี’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมโณ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรํ อาเนสิ, โสปิ อเมฺห ทิสฺวา ตเถว วตฺวา ปกฺกามิ. อถ พฺราหฺมณี ‘‘น เอเต ภุญฺชิตุกามา, คจฺฉ พฺราหฺมณวาทกโต เอกํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติ พฺราหฺมณํ ปหิณิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา พฺราหฺมณเวเสน อาคตํ สกฺกํ อาเนสิ, ตสฺส อาคตกาเล อมฺหากํ อาหารํ อทํสูติ. เอวํ กโรนฺตานํ ปน เตสํ ตุเมฺห น กุชฺฌิตฺถาติ? น กุชฺฌิมฺหาติ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘ภนฺเต, อิเม ‘น กุชฺฌิมฺหา’ติ อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรนฺตี’’ติ. สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม วิรุทฺเธสุปิ น วิรุชฺฌนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

๔๐๖. ‘‘อวิรุทฺธํ วิรุทฺเธสุ, อตฺตทณฺเฑสุ นิพฺพุตํ;

สาทาเนสุ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

ตตฺถ อวิรุทฺธนฺติ อาฆาตวเสน วิรุทฺเธสุปิ โลกิยมหาชเนสุ อาฆาตาภาเวน อวิรุทฺธํ. หตฺถคเต ทณฺเฑ วา สตฺเถ วา อวิชฺชมาเนปิ ปเรสํ ปหารทานโต อวิรตตฺตา อตฺตทณฺเฑสุ ชเนสุ นิพฺพุตํ นิกฺขิตฺตทณฺฑํ, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อหํ มมนฺติ คหิตตฺตา สาทาเนสุ ตสฺส คหณสฺส อภาเวน อนาทานํ ตํ เอวรูปํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อตฺโถ.

เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

สามเณรานํ วตฺถุ เตวีสติมํ.