๑๒. ครหทินฺนวตฺถุ

ยถา สงฺการฏฺฐานสฺมินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ครหทินฺนํ นาม นิคณฺฐสาวกํ อารพฺภ กเถสิ.

สาวตฺถิยญฺหิ สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จาติ เทฺว สหายกา อเหสุํ. เตสุ สิริคุตฺโต อุปาสโก พุทฺธสาวโก, ครหทินฺโน นิคณฺฐสาวโก. ตํ นิคณฺฐา อภิกฺขณํ เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตว สหายกํ สิริคุตฺตํ ‘กึ ตฺวํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมสิ, ตสฺส สนฺติเก กึ ลภิสฺสสี’ติ วตฺวา ยถา อเมฺห อุปสงฺกมิตฺวา อมฺหากญฺจ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสติ, กึ เอวํ โอวทิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ. ครหทินฺโน เตสํ วจนํ สุตฺวา อภิกฺขณํ คนฺตฺวา ฐิตนิสินฺนฏฺฐานาทีสุ สิริคุตฺตํ เอวํ โอวทติ – ‘‘สมฺม, กึ เต สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, กึ เต มม, อยฺเย, อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ ทาตุํ น วฏฺฏตี’’ติ? สิริคุตฺโต ตสฺส กถํ สุตฺวาปิ พหู ทิวเส ตุณฺหี หุตฺวา นิพฺพิชฺชิตฺวา เอกทิวสํ, ‘‘สมฺม, ตฺวํ อภิกฺขณํ อาคนฺตฺวา มํ ฐิตฏฺฐานาทีสุ เอวํ วเทสิ, ‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, มม, อยฺเย, อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ทานํ เทหี’ติ, กเถหิ ตาว เม, ตว, อยฺยา, กึ ชานนฺตี’’ติ? ‘‘‘อโห, สามิ, มา เอวํ วท, มม อยฺยานํ อญฺญาตํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ กายวจีมโนกมฺมํ อิทํ ภวิสฺสติ, อิทํ น ภวิสฺสตี’ติ สพฺพํ ภพฺพาภพฺพํ ชานนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ วเทสี’’ติ. ‘‘อาม, วเทมี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อติภาริยํ เต กตํ, เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ เอตมตฺถํ อนาจิกฺขนฺเตน, อชฺช มยา อยฺยานํ ญาณานุภาโว ญาโต, คจฺฉ, สมฺม, อยฺเย, มม วจเนน นิมนฺเตหี’’ติ. โส นิคณฺฐานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เต วนฺทิตฺวา ‘‘มยฺหํ สหายโก สิริคุตฺโต สฺวาตนาย ตุเมฺห นิมนฺเตตี’’ติ อาห. ‘‘สิริคุตฺเตน สามํ ตฺวํ วุตฺโต’’ติ? ‘‘อาม, อยฺยา’’ติ. เต หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา ‘‘นิปฺผนฺนํ โน กิจฺจํ, สิริคุตฺตสฺส อเมฺหสุ ปสนฺนกาลโต ปฏฺฐาย กา นาม สมฺปตฺติ อมฺหากํ น ภวิสฺสตี’’ติ วทึสุ.

สิริคุตฺตสฺสาปิ มหนฺตํ นิเวสนํ. โส ตสฺมึ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร อุภโต ทีฆํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา คูถกลลสฺส ปูราเปสิ. พหิอาวาเฏ ทฺวีสุ ปริยนฺเตสุ ขาณุเก โกฏฺฏาเปตฺวา เตสุ รชฺชุโย พนฺธาเปตฺวา อาสนานํ ปุริมปาเท อาวาฏสฺส ปุริมปสฺเส ฐปาเปตฺวา ปจฺฉิมปาเท รชฺชุเกสุ ฐปาเปสิ. ‘‘เอวํ นิสินฺนกาเล เอวํ อวํสิรา ปติสฺสนฺตี’’ติ มญฺญมาโน ยถา อาวาโฏ น ปญฺญายติ, เอวํ อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ ทาเปสิ. มหนฺตา มหนฺตา จาฏิโย ฐปาเปตฺวา กทลิปณฺเณหิ จ เสตปิโลติกาหิ จ มุขานิ พนฺธาเปตฺวา ตา ตุจฺฉา เอว เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค พหิ ยาคุภตฺตสิตฺถสปฺปิเตลมธุผาณิตปูวจุณฺณมกฺขิตา กตฺวา ฐปาเปสิ. ครหทินฺโน ปาโตว ตสฺส ฆรํ เวเคน คนฺตฺวา, ‘‘อยฺยานํ สกฺกาโร สชฺชิโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, สมฺม, สชฺชิโต’’ติ. ‘‘กหํ ปน เอโส’’ติ. ‘‘เอตาสุ เอตฺติกาสุ จาฏีสุ ยาคุ, เอตฺติกาสุ ภตฺตํ, เอตฺติกาสุ สปฺปิผาณิตปูวาทีนิ ปูริตานิ, อาสนานิ ปญฺญตฺตานี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา คโต ตสฺส คตกาเล ปญฺจสตา นิคณฺฐา อาคมึสุ. สิริคุตฺโต เคหา นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิคณฺเฐ วนฺทิตฺวา เตสํ ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘ตุเมฺห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาถ, เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาเกน มยฺหํ กถิตํ. สเจ สพฺพํ ตุเมฺห ชานาถ, มยฺหํ เคหํ มา ปวิสิตฺถ. มม เคหํ ปวิฏฺฐานญฺหิ โว เนว ยาคุ อตฺถิ, น ภตฺตาทีนิ. สเจ อชานิตฺวา ปวิสิสฺสถ, คูถอาวาเฏ โว ปาเตตฺวา โปเถสฺสามี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา ปุริสานํ สญฺญํ อทาสิ. เอวํ เตสํ นิสีทนภาวํ ญตฺวา ปจฺฉิมปสฺเส ฐตฺวา อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ อปเนยฺยาถ, มา ตานิ อสุจินา มกฺขยึสูติ.

อถ นิคณฺเฐ ‘‘อิโต เอถ, ภนฺเต’’ติ อาห. นิคณฺฐา ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทิตุํ อารภึสุ. อถ เน มนุสฺสา วทึสุ – ‘‘อาคเมถ, ภนฺเต, มา ตาว นิสีทถา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ? ‘‘อมฺหากํ เคหํ ปวิฏฺฐานํ อยฺยานํ วตฺตํ ญตฺวา นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏติ, อาวุโส’’ติ? ‘‘อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสนมูเลสุ ฐตฺวา สพฺเพปิ เอกปฺปหาเรเนว นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อิทํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ‘‘เอกสฺมึ อาวาเฏ ปติเต ‘มา, อาวุโส, อวเสสา อาสเน นิสีทนฺตู’ติ วตฺตุํ มา ลภตู’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ‘‘อิเมหิ กถิตกถํ อเมฺหหิ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺตยึสุ. อถ สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสนมูเล ปฏิปาฏิยา อฏฺฐํสุ. อถ เน, ‘‘ภนฺเต, ขิปฺปํ เอกปฺปหาเรเนว นิสีทถา’’ติ วตฺวา เตสํ นิสินฺนภาวํ ญตฺวา อาสนานํ อุปริ ปจฺจตฺถรณานิ นีหรึสุ. นิคณฺฐา เอกปฺปหาเรเนว นิสินฺนา, รชฺชูนํ อุปริ ฐปิตา อาสนปาทา ภฏฺฐา, นิคณฺฐา อวํสิรา อาวาเฏ ปตึสุ. สิริคุตฺโต เตสุ ปติเตสุ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา เต อุตฺติณฺณุตฺติณฺเณ ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ กสฺมา น ชานาถา’’ติ ทณฺเฑหิ ปาเถตฺวา ‘‘เอตฺตกํ เอเตสํ วฏฺฏิสฺสตี’’ติ ทฺวารํ วิวราเปสิ. เต นิกฺขมิตฺวา ปลายิตุํ อารภึสุ. คมนมคฺเค ปน เตสํ สุธาปริกมฺมกตํ ภูมึ ปิจฺฉิลํ การาเปสิ. เต ตตฺถ อสณฺฐหิตฺวา ปติเต ปติเต ปุน โปถาเปตฺวา ‘‘อลํ เอตฺตกํ ตุมฺหาก’’นฺติ อุยฺโยเชสิ. เต ‘‘นาสิตมฺหา ตยา, นาสิตมฺหา ตยา’’ติ กนฺทนฺตา อุปฏฺฐากสฺส เคหทฺวารํ อคมํสุ.

ครหทินฺโน ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา กุทฺโธ ‘‘นาสิตมฺหิ สิริคุตฺเตน, หตฺถํ ปสาเรตฺวา วนฺทนฺตานํ สเทวเก โลเก ยถารุจิยา ทาตุํ สมตฺเถ นาม ปุญฺญกฺเขตฺตภูเต มม, อยฺเย, โปถาเปตฺวา พฺยสนํ ปาเปสี’’ติ ราชกุลํ คนฺตฺวา ตสฺส กหาปณสหสฺสํ ทณฺฑํ กาเรสิ. อถสฺส ราชา สาสนํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา, ‘‘เทว, อุปปริกฺขิตฺวา ทณฺฑํ คณฺหถ, มา อนุปปริกฺขิตฺวา’’ติ อาห. ‘‘อุปปริกฺขิตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ คณฺหาหี’’ติ. เทว, มยฺหํ สหายโก นิคณฺฐสาวโก มํ อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตนิสินฺนฏฺฐานาทีสุ อภิณฺหํ เอวํ วเทสิ – ‘‘สมฺม, กึ เต สมเณน โคตเมน, ตํ อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสี’’ติ อิทํ อาทึ กตฺวา สิริคุตฺโต สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘เทว, สเจ อิมสฺมึ การเณ ทณฺฑํ คเหตุํ ยุตฺตํ, คณฺหถา’’ติ. ราชา ครหทินฺนํ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร เต เอวํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘สจฺจํ, เทวา’’ติ. ตฺวํ เอตฺตกมฺปิ อชานนฺเต สตฺถาโรติ คเหตฺวา วิจรนฺโต ‘‘สพฺพํ ชานนฺตี’’ติ กึ การณา ตถาคตสาวกสฺส กเถสิ. ‘‘ตยา อาโรปิตทณฺโฑ ตุยฺหเมว โหตู’’ติ เอวํ เสฺวว ทณฺฑํ ปาปิโต, ตสฺเสว กุลูปกา โปเถตฺวา นีหฏา.

โส ตํ กุชฺฌิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย อฑฺฒมาสมตฺตมฺปิ สิริคุตฺเตน สทฺธึ อกเถตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ วิจริตุํ มยฺหํ อยุตฺตํ, เอตสฺส กุลูปกานมฺปิ มยา พฺยสนํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘สหาย สิริคุตฺตา’’ติ. ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ? ‘‘ญาติสุหชฺชานํ นาม กลโหปิ โหติ วิวาโทปิ, กึ ตฺวํ กิญฺจิ น กเถสิ, กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ? ‘‘สมฺม, ตว มยา สทฺธึ อกถนโต น กเถมี’’ติ. ‘‘ยํ, สมฺม, กตํ, กตเมว ตํ น มยํ เมตฺตึ ภินฺทิสฺสามา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย อุโภปิ เอกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ นิสีทนฺติ. อเถกทิวสํ สิริคุตฺโต ครหทินฺนํ อาห – ‘‘กึ เต นิคณฺเฐหิ, เต อุปสงฺกมิตฺวา กึ ลภิสฺสสิ, มม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตุํ วา อยฺยานํ ทานํ ทาตุํ วา กึ เต น วฏฺฏตี’’ติ? โสปิ เอตเมว ปจฺจาสีสติ, เตนสฺส กณฺฑุวนฏฺฐาเน นเขน วิเลขิตํ วิย อโหสิ. โส, ‘‘สิริคุตฺต, ตว สตฺถา กึ ชานาตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อมฺโภ, มา เอวํ วท, สตฺถุ เม อชานิตพฺพํ นาม นตฺถิ, อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาติ, โสฬสหากาเรหิ สตฺตานํ จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทตี’’ติ. ‘‘อหํ เอวํ น ชานามิ, กสฺมา มยฺหํ เอตฺตกํ กาลํ น กเถสิ, เตน หิ ตฺวํ คจฺฉ, ตว สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตหิ, โภเชสฺสามิ, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม ภิกฺขํ คณฺหิตุํ วเทหี’’ติ.

สิริคุตฺโต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, มม สหายโก ครหทินฺโน ตุเมฺห นิมนฺตาเปติ, ปญฺจหิ กิร ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสฺว ตสฺส ภิกฺขํ คณฺหถ, ปุริมทิวเส โข ปน ตสฺส กุลูปกานํ มยา อิทํ นาม กตํ, มยา กตสฺส ปฏิกรณมฺปิ น ชานามิ, ตุมฺหากํ สุทฺธจิตฺเตน ภิกฺขํ ทาตุกามตมฺปิ น ชานามิ, อาวชฺเชตฺวา ยุตฺตํ เจ, อธิวาเสถ. โน เจ, มา อธิวาสยิตฺถา’’ติ. สตฺถา ‘‘กึ นุ โข โส อมฺหากํ กาตุ กาโม’’ติ อาวชฺเชตฺวา อทฺทส ‘‘ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา อสีติสกฏมตฺตานิ ขทิรทารูนิ อาหราเปตฺวา ปูราเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา อเมฺห องฺคารอาวาเฏ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิตุกาโม’’ติ. ปุน อาวชฺเชสิ – ‘‘กึ นุ โข ตตฺถ คตปจฺจยา อตฺโถ อตฺถิ, นตฺถี’’ติ. ตโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อหํ องฺคารอาวาเฏ ปาทํ ปสาเรสฺสามิ, ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิตกิลญฺชํ อนฺตรธายิสฺสติ, องฺคารกาสุํ ภินฺทิตฺวา จกฺกมตฺตํ มหาปทุมํ อุฏฺฐหิสฺสติ, อถาหํ ปทุมกณฺณิกา อกฺกมนฺโต อาสเน นิสีทิสฺสามิ, ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ ตเถว คนฺตฺวา นิสีทิสฺสนฺติ, มหาชโน สนฺนิปติสฺสติ, อหํ ตสฺมึ สมาคเม ทฺวีหิ คาถาหิ อนุโมทนํ กริสฺสามิ, อนุโมทนปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, สิริคุตฺโต จ ครหทินฺโน จ โสตาปนฺนา ภวิสฺสนฺติ, อตฺตโน จ ธนราสึ สาสเน วิกิริสฺสนฺติ, อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ ภิกฺขํ อธิวาเสสิ.

สิริคุตฺโต คนฺตฺวา สตฺถุ อธิวาสนํ ครหทินฺนสฺส อาโรเจตฺวา ‘‘โลกเชฏฺฐสฺส สกฺการํ กโรหี’’ติ อาห. ครหทินฺโน ‘‘อิทานิสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ ขณาเปตฺวา อสีติสกฏมตฺตานิ ขทิรทารูนิ อาหราเปตฺวา ปูราเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา ขทิรงฺคารราสีนํ โยชาเปตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมาเปตฺวา ขทิรงฺคารราสึ การาเปตฺวา อาวาฏมตฺถเก รุกฺขปทรานิ ฐปาเปตฺวา กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา โคมเยน ลิมฺปาเปตฺวา เอเกน ปสฺเสน ทุพฺพลทณฺฑเก อตฺถริตฺวา คมนมคฺคํ กาเรสิ, ‘‘เอวํ อกฺกนฺตอกฺกนฺตกาเล ทณฺฑเกสุ ภคฺเคสุ ปริวฏฺเฏตฺวา องฺคารกาสุยํ ปติสฺสนฺตี’’ติ มญฺญมาโน เคหปจฺฉาภาเค สิริคุตฺเตน ฐปิตนิยาเมเนว จาฏิโย ฐปาเปสิ, อาสนานิปิ ตเถว ปญฺญาเปสิ. สิริคุตฺโต ปาโตว ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กโต เต, สมฺม, สกฺกาโร’’ติ อาห. ‘‘อาม, สมฺมา’’ติ. ‘‘กหํ ปน โส’’ติ? ‘‘เอหิ, ปสฺสามา’’ติ สพฺพํ สิริคุตฺเตน ทสฺสิตนเยเนว ทสฺเสสิ. สิริคุตฺโต ‘‘สาธุ, สมฺมา’’ติ อาห. มหาชโน สนฺนิปติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิเกน หิ นิมนฺติเต มหนฺโต สนฺนิปาโต อโหสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส วิปฺปการํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ, สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘อชฺช สตฺถา มหาธมฺมเทสนํ เทเสสฺสติ, พุทฺธวิสยํ พุทฺธลีลํ อุปธาเรสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ.

ปุนทิวเส สตฺถา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ครหทินฺนสฺส เคหทฺวารํ อคมาสิ. โส เคหา นิกฺขมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปุรโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต จินฺเตสิ – ‘‘ภนฺเต, ‘ตุเมฺห กิร อตีตาทิเภทํ สพฺพํ ชานาถ, สตฺตานํ โสฬสหากาเรหิ จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทถา’ติ เอวํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐาเกน มยฺหํ กถิตํ. สเจ ชานาถ, มยฺหํ เคหํ มา ปวิสิตฺถ. ปวิฏฺฐานญฺหิ โว เนว ยาคุ อตฺถิ, น ภตฺตาทีนิ, สพฺเพ โข ปน ตุเมฺห องฺคารกาสุยํ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘อิโต เอถ ภควา’’ติ วตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เคหํ อาคตานํ วตฺตํ ญตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏติ, อาวุโส’’ติ? ‘‘เอเกกสฺส ปวิสิตฺวา ปุรโต คนฺตฺวา นิสินฺนกาเล ปจฺฉา อญฺเญน อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ปุรโต คจฺฉนฺตํ องฺคารกาสุยํ ปติตํ ทิสฺวา อวเสสา น อาคจฺฉิสฺสนฺติ, เอเกกเมว ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. สตฺถา ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา เอกโกว ปายาสิ. ครหทินฺโน องฺคารกาสุํ ปตฺวา อปสกฺกิตฺวา ฐิโต ‘‘ปุรโต ยาถ, ภนฺเต’’ติ อาห. อถ สตฺถา องฺคารกาสุมตฺถเก ปาทํ ปสาเรสิ, กิลญฺชํ อนฺตรธายิ, องฺคารกาสุํ ภินฺทิตฺวา จกฺกมตฺตานิ ปทุมานิ อุฏฺฐหึสุ. สตฺถา ปทุมกณฺณิกา อกฺกมนฺโต คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต พุทฺธาสเน นิสีทิ, ภิกฺขูปิ ตเถว คนฺตฺวา นิสีทึสุ. ครหทินฺนสฺส กายโต ฑาโห อุฏฺฐหิ.

โส เวเคน คนฺตฺวา สิริคุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘สามิ, เม ตาณํ โหหี’’ติ อาห. ‘‘กึ เอต’’นฺติ? ‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ เคเห ยาคุ วา ภตฺตาทีนิ วา นตฺถิ, กึ นุ โข กโรมี’’ติ? ‘‘กึ ปน ตยา กต’’นฺติ อาห. อหํ ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร มหนฺตํ อาวาฏํ องฺคารสฺส ปูรํ กาเรสึ – ‘‘ตตฺถ ปาเตตฺวา นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. ‘‘อถ นํ ภินฺทิตฺวา มหาปทุมานิ อุฏฺฐหึสุ. สพฺเพ ปทุมกณฺณิกา อกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสินฺนา, อิทานิ กึ กโรมิ, สามี’’ติ? นนุ ตฺวํ อิทาเนว มยฺหํ ‘‘‘เอตฺติกา จาฏิโย, เอตฺติกา ยาคุ, เอตฺตกานิ สตฺตาทีนี’ติ ทสฺเสสี’’ติ. ‘‘มุสา ตํ, สามิ, ตุจฺฉาว จาฏิโย’’ติ. โหตุ, ‘‘คจฺฉ, ตาสุ จาฏีสุ ยาคุอาทีนิ โอโลเกหี’’ติ. ตํ ขณญฺเญว เตน ยาสุ จาฏีสุ ‘‘ยาคู’’ติ วุตฺตํ, ตา ยาคุยา ปูรยึสุ, ยาสุ ‘‘ภตฺตาทีนี’’ติ วุตฺตํ, ตา ภตฺตาทีนํ ปริปุณฺณาว อเหสุํ. ตํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวาว ครหทินฺนสฺส สรีรํ ปีติปาโมชฺเชน ปริปูริตํ, จิตฺตํ ปสนฺนํ. โส สกฺกจฺจํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา กตภตฺตกิจฺจสฺส สตฺถุโน อนุโมทนํ กาเรตุกาโม ปตฺตํ คณฺหิ. สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต ‘‘อิเม สตฺตา ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวเนว มม สาวกานํ พุทฺธสาสนสฺส คุณํ น ชานนฺติ. ปญฺญาจกฺขุวิรหิตา หิ อนฺธา นาม, ปญฺญวนฺโต สจกฺขุกา นามา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –

๕๘. ‘‘ยถา สงฺการธานสฺมึ, อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถ;

ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถ, สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

๕๙. ‘‘เอวํ สงฺการภูเตสุ, อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน;

อติโรจติ ปญฺญาย, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก’’ติ.

ตตฺถ สงฺการธานสฺมินฺติ สงฺการฐานสฺมึ, กจวรราสิมฺหีติ อตฺโถ. อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถติ มหามคฺเค ฉฑฺฑิตสฺมึ. สุจิคนฺธนฺติ สุรภิคนฺธํ. มโน เอตฺถ รมตีติ มโนรมํ. สงฺการภูเตสูติ สงฺการมิว ภูเตสุ. ปุถุชฺชเนติ ปุถูนํ กิเลสานํ ชนนโต เอวํลทฺธนาเม โลกิยมหาชเน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นาม มหาปเถ ฉฑฺฑิเต สงฺการราสิมฺหิ อสุจิเชคุจฺฉิยปฏิกูเลปิ สุจิคนฺธํ ปทุมํ ชาเยถ, ตํ ราชราชมหามตฺตาทีนํ มโนรมํ ปิยํ มนาปํ อุปริมตฺถเก ปติฏฺฐานารหเมว ภเวยฺย, เอวเมว สงฺการภูเตสุปิ ปุถุชฺชเนสุ ชาโต นิปฺปญฺญสฺส มหาชนสฺส อจกฺขุกสฺส อนฺตเร นิพฺพตฺโตปิ อตฺตโน ปญฺญาพเลน กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต ปพฺพชฺชามตฺเตนปิ, กโต อุตฺตรึ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ อาราเธตฺวาปิ อติโรจติ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโก หิ ขีณาสโว ภิกฺขุ อนฺธภูเต ปุถุชฺชเน อติกฺกมิตฺวา โรจติ วิโรจติ โสภตีติ.

เทสนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ครหทินฺโน จ สิริคุตฺโต จ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. เต สพฺพํ อตฺตโน ธนํ พุทฺธสาสเน วิปฺปกิรึสุ. สตฺถา อุฏฺฐายาสนา วิหารมคมาสิ. ภิกฺขู สายนฺหสมเย ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อโห อจฺฉริยา พุทฺธคุณา นาม, ตถารูปํ นาม ขทิรงฺคารราสึ ภินฺทิตฺวา ปทุมานิ อุฏฺฐหึสู’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต – ‘‘อนจฺฉริยํ, ภิกฺขเว, ยํ มม เอตรหิ พุทฺธภูตสฺส องฺคารราสิมฺหา ปทุมานิ อุฏฺฐิตานิ, อปริปกฺเก ญาเณ วตฺตมานสฺส โพธิสตฺตภูตสฺสปิ เม อุฏฺฐหึสู’’ติ วตฺวา, ‘‘กทา, ภนฺเต, อาจิกฺขถ โน’’ติ ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา –

‘‘กามํ ปตามิ นิรยํ, อุทฺธํปาโท อวํสิโร;

นานริยํ กริสฺสามิ, หนฺท ปิณฺฑํ ปฏิคฺคหา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๔๐) –

อิทํ ขทิรงฺคารชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสีติ.

ครหทินฺนวตฺถุ ทฺวาทสมํ.

ปุปฺผวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺโถ วคฺโค.