๖. สุมนพุทฺธวํสวณฺณนา

เอวํ เอกปฺปหาเรเนว ทสสหสฺสิโลกธาตุํ เอกนฺธการํ กตฺวา ตสฺมึ ภควติ ปรินิพฺพุเต ตสฺส อปรภาเค นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺเสสุ ชาเตสุ ปุน วฑฺฒิตฺวา อนุกฺกเมน อสงฺเขฺยยฺยายุกา หุตฺวา ปุน ปริหายิตฺวา นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ สุมโน นาม โพธิสตฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา เมขลนคเร สุทตฺตสฺส นาม รญฺโญ กุเล สิริมาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ปาฏิหาริยานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว.

โส อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺโต สิริวฑฺฒนโสมวฑฺฒนอิทฺธิวฑฺฒนนามเธยฺเยสุ ตีสุ ปาสาเทสุ เตสฏฺฐิยา นาฏกิตฺถิสตสหสฺเสหิ ปริจาริยมาโน สุรยุวตีหิ ปริจาริยมาโน เทวกุมาโร วิย นววสฺสสหสฺสานิ ทิพฺพสุขสทิสํ วิสยสุขมนุภวมาโน วฏํสิกาย นาม เทวิยา อนุปมํ นาม นิรุปมํ ปุตฺตํ ชเนตฺวา จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา หตฺถิยาเนน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ปน ปพฺพชนฺตํ ตึสโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ.

โส เตหิ ปริวุโต ทสมาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อโนมนิคเม อโนมเสฏฺฐิโน ธีตาย อนุปมาย นาม ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา อนุปมาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา นาคโพธึ อุปคนฺตฺวา ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐหิ ติณมุฏฺฐีหิ ตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ กตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตโต มารพลํ วิธมิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) อุทานํ อุทาเนสิ. เตน วุตฺตํ –

๑. ‘‘มงฺคลสฺส อปเรน, สุมโน นาม นายโก;

สพฺพธมฺเมหิ อสโม, สพฺพสตฺตานมุตฺตโม’’ติ.

ตตฺถ มงฺคลสฺส อปเรนาติ มงฺคลสฺส ภควโต อปรภาเค. สพฺพธมฺเมหิ อสโมติ สพฺเพหิปิ สีลสมาธิปญฺญาธมฺเมหิ อสโม อสทิโส.

สุมโน กิร ภควา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ธมฺมเทสนตฺถํ พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๗๒; ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) อุปธาเรนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ตึสโกฏิโย จ อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ เวมาติกํ สรณกุมารญฺจ ปุโรหิตปุตฺตํ ภาวิตตฺตมาณวกญฺจ อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน ทิสฺวา – ‘‘เอเตสํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา หํสราชา วิย คคนปเถน เมขลุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาลํ เปเสตฺวา อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ สรณกุมารญฺจ ปุโรหิตปุตฺตํ ภาวิตตฺตกุมารญฺจ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ ปริวารภูตา สตฺตตึสโกฏิโย อตฺตนา สห ปพฺพชิตา ตึสโกฏิโย จ อญฺเญ จ พหู เทวมนุสฺสโกฏิโย จาติ เอวํ โกฏิสตสหสฺสํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนน ธมฺมามตํ ปาเยสิ. เตน วุตฺตํ –

๒. ‘‘ตทา อมตเภรึ โส, อาหนี เมขเล ปุเร;

ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสน’’นฺติ.

ตตฺถ อมตเภรินฺติ อมตาธิคมาย นิพฺพานาธิคมาย เภรึ. อาหนีติ วาทยิ, ธมฺมํ เทเสสีติ อตฺโถ. สายํ อมตเภรี นาม อมตปริโยสานํ นวงฺคํ พุทฺธวจนํ. เตเนวาห – ‘‘ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสน’’นฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺขสมายุตฺตนฺติ จตุสจฺจธมฺมกถาสงฺขวรสมายุตฺตํ.

สุมโน ปน โลกนายโก อภิสมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา ปฏิญฺญานุรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชมาโน มหาชนสฺส ภวพนฺธนโมกฺขตฺถาย กุสลรตนสฺส กิเลสโจเรหิ วิลุปฺปมานสฺส ปริตฺตานตฺถํ สีลวิปุลปาการํ สมาธิปริขาปริวาริตํ วิปสฺสนาญาณทฺวารํ สติสมฺปชญฺญทฬฺหกวาฏํ สมาปตฺติมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ โพธิปกฺขิยชนสมากุลํ อมตวรนครํ มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

๓. ‘‘นิชฺชินิตฺวา กิเลเส โส, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ;

มาเปสิ นครํ สตฺถา, สทฺธมฺมปุรวรุตฺตม’’นฺติ.

ตตฺถ นิชฺชินิตฺวาติ วิชินิตฺวา อภิภุยฺย, กิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมาเร วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. โสติ โส สุมโน ภควา. ‘‘วิชินิตฺวา กิเลเส หี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หิ-กาโร ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ปตฺวาติ อธิคนฺตฺวา. ‘‘ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. นครนฺติ นิพฺพานนครํ. สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมนฺติ สทฺธมฺมสงฺขาตํ ปุรวเรสุ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปธานภูตํ. อถ วา สทฺธมฺมมเยสุ ปุเรสุ ปวเรสุ อุตฺตมํ สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมํ. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘นคร’’นฺติ ตสฺเสว เววจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิวิทฺธธมฺมสภาวานํ เสกฺขาเสกฺขานํ อริยปุคฺคลานํ ปติฏฺฐานํ โคจรนิวาสฏฺเฐน นิพฺพานํ ‘‘นคร’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ปน สทฺธมฺมวรนคเร โส สตฺถา อวิจฺฉินฺนํ อกุฏิลํ อุชุํ ปุถุลญฺจ วิตฺถตญฺจ สติปฏฺฐานมยํ มหาวีถึ มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

๔. ‘‘นิรนฺตรํ อกุฏิลํ, อุชุํ วิปุลวิตฺถตํ;

มาเปสิ โส มหาวีถึ, สติปฏฺฐานวรุตฺตม’’นฺติ.

ตตฺถ นิรนฺตรนฺติ กุสลชวนสญฺจรณานนฺตรภาวโต นิรนฺตรํ. อกุฏิลนฺติ กุฏิลภาวกรโทสวิรหิตโต อกุฏิลํ. อุชุนฺติ อกุฏิลตฺตาว อุชุํ. ปุริมปทสฺเสว อตฺถทีปกมิทํ วจนํ. วิปุลวิตฺถตนฺติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ ปุถุลวิตฺถตํ, ปุถุลวิตฺถตภาโว โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานวเสน ทฏฺฐพฺโพ. มหาวีถินฺติ มหามคฺคํ. สติปฏฺฐานวรุตฺตมนฺติ สติปฏฺฐานญฺจ ตํ วเรสุ อุตฺตมญฺจาติ สติปฏฺฐานวรุตฺตมํ. อถ วา วรํ สติปฏฺฐานมยํ อุตฺตมวีถินฺติ อตฺโถ.

อิทานิ ตสฺส นิพฺพานมหานครสฺส ตสฺสํ สติปฏฺฐานวีถิยํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ฉ อภิญฺญา อฏฺฐ สมาปตฺติโยติ อิมานิ มหคฺฆรตนานิ อุโภสุ ปสฺเสสุ ธมฺมาปเณ ปสาเรสิ. เตน วุตฺตํ –

๕. ‘‘ผเล จตฺตาริ สามญฺเญ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา;

ฉฬภิญฺญาฏฺฐสมาปตฺตี, ปสาเรสิ ตตฺถ วีถิย’’นฺติ.

อิทานิ ภควา อิมานิ รตนภณฺฑานิ เย ปน อปฺปมตฺตา สติมนฺโต ปณฺฑิตา หิริโอตฺตปฺปวีริยาทีหิ สมนฺนาคตา, เต อาทียนฺตีติ เตสํ รตนานํ หรณูปายํ ทสฺเสนฺโต –

๖. ‘‘เย อปฺปมตฺตา อขิลา, หิริวีริเยหุปาคตา;

เต เต อิเม คุณวเร, อาทิยนฺติ ยถาสุข’’นฺติ. – อาห;

ตตฺถ เยติ อนิยมุทฺเทโส. อปฺปมตฺตาติ ปมาทสฺส ปฏิปกฺขภูเตน สติยา อวิปฺปวาสลกฺขเณน อปฺปมาเทน สมนฺนาคตา. อขิลาติ ปญฺจเจโตขิลรหิตา. หิริวีริเยหุปาคตาติ กายทุจฺจริตาทีหิ หิรียตีติ หิรี, ลชฺชาเยตํ อธิวจนํ. วีรสฺส ภาโว วีริยํ, ตํ อุสฺสาหลกฺขณํ. เตหิ หิริวีริเยหิ อุปาคตา สมนฺนาคตา ภพฺพปุคฺคลา. เตติ อิทํ ปุพฺเพ อนิยมุทฺเทสสฺส นิยมุทฺเทโส. ปุน เตติ วุตฺตปฺปกาเร คุณรตนวิเสเส เต กุลปุตฺตา อาทิยนฺติ ปฏิลภนฺติ อธิคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพํ ปน สุมโน ภควา กตวิทิตมโน ธมฺมเภรึ อาหนิตฺวา ธมฺมนครํ มาเปตฺวา อิมินา นเยน ปฐมเมว สตสหสฺสโกฏิโย โพเธสิ. เตน วุตฺตํ –

๗. ‘‘เอวเมเตน โยเคน, อุทฺธรนฺโต มหาชนํ;

โพเธสิ ปฐมํ สตฺถา, โกฏิสตสหสฺสิโย’’ติ.

ตตฺถ อุทฺธรนฺโตติ สํสารสาครโต อริยมคฺคนาวาย สมุทฺธรนฺโต. โกฏิสตสหสฺสิโยติ สตสหสฺสโกฏิโยติ อตฺโถ. วิปริยาเยน นิทฺทิฏฺฐํ.

ยทา ปน สุมโน โลกนายโก สุนนฺทวตีนคเร อมฺพรุกฺขมูเล ติตฺถิยมทมานมทฺทนํ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา สตฺตานํ โกฏิสหสฺสํ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. อยํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘. ‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที ติตฺถิเย คเณ;

โกฏิสหสฺสา ภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน’’ติ.

ตตฺถ ติตฺถิเย คเณติ ติตฺถิยภูเต คเณ, ติตฺถิยานํ คเณ วา ‘‘ติตฺถิเย อภิมทฺทนฺโต, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยี’’ติ ปฐนฺติ เกจิ.

ยทา ปน ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา มนุสฺสา จ นิโรธกถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘กถํ นิโรธํ สมาปชฺชนฺติ, กถํ นิโรธสมาปนฺนา โหนฺติ, กถํ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตี’’ติ? เอวํ สมาปชฺชนอธิฏฺฐานวุฏฺฐานาทีสุ วินิจฺฉยํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา สห มนุสฺเสหิ ฉสุ กามาวจรเทวโลเกสุ เทวา จ นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ พฺรหฺมาโน จ เทฺวฬฺหกชาตา ทฺวิธา อเหสุํ. ตโต นรสุนฺทเรน อรินฺทเมน นาม รญฺญา สทฺธึ สายนฺหสมเย สุมนทสพลํ สพฺพโลกนาถํ อุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อรินฺทโม ราชา ภควนฺตํ นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตโต ภควตา นิโรธปเญฺห วิสฺสชฺชิเต นวุติปาณโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๙. ‘‘ยทา เทวา มนุสฺสา จ, สมคฺคา เอกมานสา;

นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉึสุ, สํสยํ จาปิ มานสํ.

๑๐. ‘‘ตทาปิ ธมฺมเทสเน, นิโรธปริทีปเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตสฺส ปน สุมนสฺส ภควโต ตโย สาวกสนฺนิปาตา อเหสุํ. ตตฺถ ปฐมสนฺนิปาเต เมขลนครํ อุปนิสฺสาย วสฺสํ วสิตฺวา ปฐมปวารณาย อรหนฺตานํ โกฏิสหสฺเสน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิเตน สทฺธึ ภควา ปวาเรสิ, อยํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. อถาปเรน สมเยน สงฺกสฺสนครสฺสาวิทูเร อรินฺทมราชกุสลพลนิพฺพตฺเต โยชนปฺปมาเณ กนกปพฺพเต นิสินฺโน สรทสมยรุจิรกรนิกโร ทิวสกโร วิย ยุคนฺธรปพฺพเต มุนิวรทิวสกโร อรินฺทมราชานํ ปริวาเรตฺวา อาคตานํ ปุริสานํ นวุติโกฏิสหสฺสานิ ทเมตฺวา สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา ตสฺมึเยว ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺเตหิ ภิกฺขูหิ ปริวุโต จตุรงฺคสมนฺนาคเต สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน สกฺโก เทวราชา สุคตทสฺสนตฺถาย อุปสงฺกมิ, ตทา สุมโน ภควา อสีติยา อรหนฺตโกฏิสหสฺเสหิ ปริวุโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑. ‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุมนสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๑๒. ‘‘วสฺสํวุฏฺฐสฺส ภควโต, อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ ตถาคโต.

๑๓. ‘‘ตโต ปรํ สนฺนิปาเต, วิมเล กญฺจนปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๑๔. ‘‘ยทา สกฺโก เทวราชา, พุทฺธทสฺสนุปาคมิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตตฺถ อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณติ ลิงฺควิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพ, อภิฆุฏฺฐาย ปวารณายาติ อตฺโถ. ตโตปรนฺติ ตโต อปรภาเค. กญฺจนปพฺพเตติ กนกมเย ปพฺพเต. พุทฺธทสฺสนุปาคมีติ พุทฺธทสฺสนตฺถมุปาคมิ. ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต อตุโล นาม นาคราชา อโหสิ มหิทฺธิโก มหานุภาโว. โส ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ญาติคณปริวุโต สกภวนา นิกฺขมิตฺวา โกฏิสตสหสฺสภิกฺขุปริวารสฺส สุมนสฺส ภควโต ทิพฺเพหิ ตุริเยหิ อุปหารํ กาเรตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา ปจฺเจกทุสฺสยุคานิ ทตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาสิ. โสปิ นํ สตฺถา ‘‘อนาคเต พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๕. ‘‘อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, อุสฺสนฺนกุสลสญฺจโย.

๑๖. ‘‘ตทาหํ นาคภวนา, นิกฺขมิตฺวา สญาติภิ;

นาคานํ ทิพฺพตุริเยหิ, สสงฺฆํ ชินมุปฏฺฐหึ.

๑๗. ‘‘โกฏิสตสหสฺสานํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ;

ปจฺเจกทุสฺสยุคํ ทตฺวา, สรณํ ตมุปาคมึ.

๑๘. ‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สุมโน โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๙. ‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

ยถา โกณฺฑญฺญพุทฺธวํเส, เอวํ อฏฺฐ คาถา วิตฺถาเรตพฺพาติ.

๒๐. ‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตสฺส ปน สุมนสฺส ภควโต เมขลํ นาม นครํ อโหสิ, สุทตฺโต นาม ราชา ปิตา, สิริมา นาม เทวี มาตา, สรโณ จ ภาวิตตฺโต จ เทฺว อคฺคสาวกา, อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, โสณา จ อุปโสณา จ เทฺว อคฺคสาวิกา, นาครุกฺโข โพธิ, นวุติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ, นวุติเยว วสฺสสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ อโหสิ, วฏํสิกา นามสฺส มเหสี เทวี, อนูปโม นาม ปุตฺโต อโหสิ, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. อุปฏฺฐาโก องฺคราชา. องฺคาราเม วสีติ. เตน วุตฺตํ –

๒๑. ‘‘นครํ เมขลํ นาม, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, สุมนสฺส มเหสิโน.

๒๒. ‘‘นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

จนฺโท สุจนฺโท วฏํโส จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

๒๓. ‘‘เตสฏฺฐิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วฏํสิกา นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

๒๔. ‘‘นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

๒๕. ‘‘พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุมโน โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เมขเล ปุรมุตฺตเม.

๒๖. ‘‘สรโณ ภาวิตตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, สุมนสฺส มเหสิโน.

๒๗. ‘‘โสณา จ อุปโสณา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

๒๘. ‘‘วรุโณ เจว สรโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จาลา จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

๒๙. ‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, นวุติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

๓๐. ‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๑. ‘‘ตารณีเย ตารยิตฺวา, โพธนีเย จ โพธยิ;

ปรินิพฺพายิ สมฺพุทฺโธ, อุฬุราชาว อตฺถมิ.

๓๒. ‘‘เต จ ขีณาสวา ภิกฺขู, โส จ พุทฺโธ อสาทิโส;

อตุลปฺปภํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

๓๓. ‘‘ตญฺจ ญาณํ อตุลิยํ, ตานิ จ อตุลานิ รตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

๓๔. ‘‘สุมโน ยสธโร พุทฺโธ, องฺคารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส ชินถูโป, จตุโยชนมุคฺคโต’’ติ.

ตตฺถ กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโสติ วิวิธรตนวิจิตฺตกญฺจนมยคฺฆิกสทิสรูปโสโภ. ทสสหสฺสี วิโรจตีติ ตสฺส ปภาย ทสสหสฺสีปิ โลกธาตุ วิโรจตีติ อตฺโถ. ตารณีเยติ ตารยิตพฺเพ, ตารยิตุํ วุตฺเต สพฺเพ พุทฺธเวเนยฺเยติ อตฺโถ. อุฬุราชาวาติ จนฺโท วิย. อตฺถมีติ อตฺถงฺคโต. เกจิ ‘‘อตฺถํ คโต’’ติ ปฐนฺติ. อสาทิโสติ อสทิโส. มหายสาติ มหากิตฺติสทฺทา มหาปริวารา จ. ตญฺจ ญาณนฺติ ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. อตุลิยนฺติ อตุลฺยํ อสทิสํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

สุมนพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต จตุตฺโถ พุทฺธวํโส.