๒๘. พุทฺธปกิณฺณกกถา

๑-๑๘. ‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, จตุโร อาสุํ วินายกา’’ติอาทิกา อฏฺฐารสคาถา สงฺคีติการเกหิ ฐปิตา นิคมนคาถาติ เวทิตพฺพา. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

เวมตฺตกถา

อิมสฺมึ ปน สกเลปิ พุทฺธวํเส นิทฺทิฏฺฐานํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ อฏฺฐ เวมตฺตานิ เวทิตพฺพานิ. กตมานิ อฏฺฐ? อายุเวมตฺตํ, ปมาณเวมตฺตํ, กุลเวมตฺตํ, ปธานเวมตฺตํ, รสฺมิเวมตฺตํ, ยานเวมตฺตํ, โพธิเวมตฺตํ, ปลฺลงฺกเวมตฺตนฺติ.

ตตฺถ อายุเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆายุกา โหนฺติ เกจิ อปฺปายุกา. ตถา หิ ทีปงฺกโร โกณฺฑญฺโญ อโนมทสฺสี ปทุโม ปทุมุตฺตโร อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี สิทฺธตฺโถ ติสฺโสติ อิเม นว พุทฺธา วสฺสสตสหสฺสายุกา อเหสุํ. มงฺคโล สุมโน โสภิโต นารโท สุเมโธ สุชาโต ปิยทสฺสี ผุสฺโสติ อิเม อฏฺฐ พุทฺธา นวุติวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. เรวโต เวสฺสภู จาติ อิเม เทฺว พุทฺธา สฏฺฐิวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. วิปสฺสี ภควา อสีติวสฺสสหสฺสายุกา อโหสิ. สิขี กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโปติ อิเม จตฺตาโร พุทฺธา ยถากฺกเมน สตฺตติจตฺตาลีสตึสวีสวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. อมฺหากํ ปน ภควโต วสฺสสตํ อายุปฺปมาณํ อโหสิ. อุปจิตปุญฺญสมฺภารานํ ทีฆายุกสํวตฺตนิยกมฺมสมุเปตานมฺปิ พุทฺธานํ ยุควเสน อายุปฺปมาณํ อปฺปมาณํ อโหสิ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ อายุเวมตฺตํ นาม.

ปมาณเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆา โหนฺติ เกจิ รสฺสา. ตถา หิ ทีปงฺกร-เรวต-ปิยทสฺสี-อตฺถทสฺสี-ธมฺมทสฺสี-วิปสฺสีพุทฺธานํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ สรีรปฺปมาณํ อโหสิ. โกณฺฑญฺญ-มงฺคล-นารท-สุเมธานํ อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพโธ กาโย อโหสิ. สุมนสฺส นวุติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ. โสภิต-อโนมทสฺสี-ปทุม-ปทุมุตฺตร-ผุสฺสพุทฺธานํ อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ. สุชาโต ปณฺณาสหตฺถุพฺเพธสรีโร อโหสิ. สิทฺธตฺถ-ติสฺส-เวสฺสภุโน สฏฺฐิหตฺถุพฺเพธา อเหสุํ. สิขี สตฺตติหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. กกุสนฺธ-โกณาคมน-กสฺสปา ยถากฺกเมน จตฺตาลีสตึสวีสติหตฺถุพฺเพธา อเหสุํ. อมฺหากํ ภควา อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ ปมาณเวมตฺตํ นาม.

กุลเวมตฺตํ นาม เกจิ ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺตึสุ เกจิ พฺราหฺมณกุเล. ตถา หิ กกุสนฺธโกณาคมนกสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธา พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺตึสุ. ทีปงฺกราทิโคตมพุทฺธปริยนฺตา ทฺวาวีสติ พุทฺธา ขตฺติยกุเลเยว นิพฺพตฺตึสุ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ กุลเวมตฺตํ นาม.

ปธานเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกร-โกณฺฑญฺญ-สุมน-อโนมทสฺสี-สุชาตสิทฺธตฺถ-กกุสนฺธานํ ทสมาสิกา ปธานจริยา. มงฺคล-สุเมธติสฺส สิขีนํ อฏฺฐมาสิกา. เรวตสฺส สตฺตมาสิกา. โสภิตสฺส จตฺตาโร มาสา. ปทุมอตฺถทสฺสี วิปสฺสีนํ อฑฺฒมาสิกา. นารท-ปทุมุตฺตร-ธมฺมทสฺสี-กสฺสปานํ สตฺตาหานิ. ปิยทสฺสี-ผุสฺส-เวสฺสภู โกณาคมนานํ ฉมาสิกา. อมฺหากํ พุทฺธสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานจริยา อโหสิ. อยํ ปธานเวมตฺตํ นาม.

รสฺมิเวมตฺตํ นาม มงฺคลสฺส กิร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรีรสฺมิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ทฺวาทสโยชนิกา อโหสิ. วิปสฺสิสฺส ภควโต สตฺตโยชนิกา อโหสิ. สิขิสฺส ติโยชนปฺปมาณา. กกุสนฺธสฺส ทสโยชนิกา. อมฺหากํ ภควโต สมนฺตโต พฺยามปฺปมาณา. เสสานํ อนิยตา อโหสิ. อยํ รสฺมิเวมตฺตํ นาม อชฺฌาสยปฏิพทฺธํ, โย ยตฺตกํ อิจฺฉติ, ตสฺส สรีรปฺปภา ตตฺตกํ ผรติ, ปฏิวิทฺธคุเณ ปน กสฺสจิ เวมตฺตํ นาม นตฺถิ. อยํ รสฺมิเวมตฺตํ นาม.

ยานเวมตฺตํ นาม เกจิ หตฺถิยาเนน เกจิ อสฺสยาเนน เกจิ รถปท-ปาสาท-สิวิกาทีสุ อญฺญตเรน นิกฺขมนฺติ. ตถา หิ ทีปงฺกร-สุมน-สุเมธ-ผุสฺส-สิขี-โกณาคมนา หตฺถิยาเนน นิกฺขมึสุ. โกณฺฑญฺญ-เรวต-ปทุม-ปิยทสฺสี-วิปสฺสี-กกุสนฺธา รถยาเนน. มงฺคล-สุชาต-อตฺถทสฺสี-ติสฺส-โคตมา อสฺสยาเนน. อโนมทสฺสีสิทฺธตฺถเวสฺสภุโน สิวิกายาเนน. นารโท ปทสา นิกฺขมิ. โสภิต-ปทุมุตฺตร-ธมฺมทสฺสี-กสฺสปา ปาสาเทน นิกฺขมึสุ. อยํ ยานเวมตฺตํ นาม.

โพธิเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกรสฺส ภควโต กปีตนรุกฺโข โพธิ; โกณฺฑญฺญสฺส ภควโต สาลกลฺยาณิรุกฺโข, มงฺคล-สุมน-เรวต-โสภิตานํ นาครุกฺโข, อโนมทสฺสิสฺส อชฺชุนรุกฺโข, ปทุมนารทานํ มหาโสณรุกฺโข, ปทุมุตฺตรสฺส สลลรุกฺโข, สุเมธสฺส นีโป, สุชาตสฺส เวฬุ, ปิยทสฺสิโน กกุโธ, อตฺถทสฺสิสฺส จมฺปกรุกฺโข, ธมฺมทสฺสิสฺส รตฺตกุรวกรุกฺโข, สิทฺธตฺถสฺส กณิการรุกฺโข, ติสฺสสฺส อสนรุกฺโข, ผุสฺสสฺส อามลกรุกฺโข, วิปสฺสิสฺส ปาฏลิรุกฺโข, สิขิสฺส ปุณฺฑรีกรุกฺโข, เวสฺสภุสฺส สาลรุกฺโข, กกุสนฺธสฺส สิรีสรุกฺโข, โกณาคมนสฺส อุทุมฺพรรุกฺโข, กสฺสปสฺส นิโคฺรโธ, โคตมสฺส อสฺสตฺโถติ อยํ โพธิเวมตฺตํ นาม.

ปลฺลงฺกเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกร-เรวต-ปิยทสฺสี-อตฺถทสฺสี-ธมฺมทสฺสี-วิปสฺสีนํ เตปณฺณาสหตฺถปลฺลงฺกา อเหสุํ; โกณฺฑญฺญ-มงฺคล-นารท-สุเมธานํ สตฺตปณฺณาสหตฺถา; สุมนสฺส สฏฺฐิหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ; โสภิต-อโนมทสฺสี-ปทุม-ปทุมุตฺตร-ผุสฺสานํ อฏฺฐตฺตึสหตฺถา, สุชาตสฺส ทฺวตฺตึสหตฺโถ, สิทฺธตฺถ-ติสฺส-เวสฺสภูนํ จตฺตาลีสหตฺถา, สิขิสฺส ทฺวตฺตึสหตฺโถ, กกุสนฺธสฺส ฉพฺพีสติหตฺโถ, โกณาคมนสฺส วีสติหตฺโถ, กสฺสปสฺส ปนฺนรสหตฺโถ, โคตมสฺส จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. อยํ ปลฺลงฺกเวมตฺตํ นาม. อิมานิ อฏฺฐ เวมตฺตานิ นาม.

อวิชหิตฏฺฐานกถา

สพฺพพุทฺธานํ ปน จตฺตาริ อวิชหิตฏฺฐานานิ นาม โหนฺติ. สพฺพพุทฺธานญฺหิ โพธิปลฺลงฺโก อวิชหิโต เอกสฺมึเยว ฐาเน โหติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ อิสิปตเน มิคทาเย อวิชหิตเมว โหติ. เทโวโรหณกาเล สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปฐมกฺกปาทฏฺฐานํ อวิชหิตเมว โหติ. เชตวเน คนฺธกุฏิยา จตฺตาริ มญฺจปาทฏฺฐานานิ อวิชหิตาเนว โหนฺติ. วิหาโร ปน ขุทฺทโกปิ มหนฺโตปิ โหติ. วิหาโร น วิชหติเยว, นครํ ปน วิชหติ.

สหชาตปริจฺเฉท-นกฺขตฺตปริจฺเฉทกถา

อปรํ ปน อมฺหากํเยว ภควโต สหชาตปริจฺเฉทญฺจ นกฺขตฺตปริจฺเฉทญฺจ ทีเปสุํ. อมฺหากํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺเตน กิร สทฺธึ ราหุลมาตา อานนฺทตฺเถโร ฉนฺโน กณฺฑโก อสฺสราชา นิธิกุมฺโภ มหาโพธิ กาฬุทายีติ อิมานิ สตฺต สหชาตานิ. อยํ สหชาตปริจฺเฉโท. มหาปุริโส ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตเนว มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมิ, มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ชาโต จ อภิสมฺพุทฺโธ จ ปรินิพฺพุโต จ. มาฆนกฺขตฺเตน ตสฺส สาวกสนฺนิปาโต จ อายุสงฺขารโวสชฺชนญฺจ อโหสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ. อยํ นกฺขตฺตปริจฺเฉโทติ.

สธมฺมตากถา

อิทานิ ปน สพฺเพสํ พุทฺธานํ สาธารณธมฺมตํ ปกาสยิสฺสาม. สพฺพพุทฺธานํ สมตฺตึสวิธา ธมฺมตา. เสยฺยถิทํ – ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตสฺส สมฺปชานสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนํ, มาตุกุจฺฉิยํ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา พหิมุโขโลกนํ, ฐิตาย โพธิสตฺตมาตุยา วิชายนํ, อรญฺเญเยว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนํ, กญฺจนปฏฺเฏสุ ปติฏฺฐิตปาทานํ อุตฺตราภิมุขานํ สตฺตปทวีติหารานํ คนฺตฺวา จตุทฺทิสํ โอโลเกตฺวา สีหนาทนทนํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา ชาตมตฺตปุตฺตานํ มหาสตฺตานํ มหาภินิกฺขมนํ, อรหทฺธชมาทาย ปพฺพชิตฺวา สพฺพเหฏฺฐิเมน ปริจฺเฉเทน สตฺตาหํ ปธานจริยา, สมฺโพธึ ปาปุณนทิวเส ปายาสโภชนํ, ติณสนฺถเร นิสีทิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคโม, อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานปริกมฺมํ, มารพลวิทฺธํสนํ, โพธิปลฺลงฺเกเยว ติสฺโส วิชฺชา อาทึ กตฺวา อสาธารณญาณาทิคุณปฏิลาโภ, สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินามนํ, มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนตฺถาย อายาจนํ, อิสิปตเน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, มาฆปุณฺณมาย จตุรงฺคิกสนฺนิปาเต ปาติโมกฺขุทฺเทโส, เชตวนฏฺฐาเน นิพทฺธวาโส, สาวตฺถินครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ, ตาวตึสภวเน อภิธมฺมเทสนา, สงฺกสฺสนครทฺวาเร เทวโลกโต โอตรณํ สตตํ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนํ, ทฺวีสุ วาเรสุ เวเนยฺยชนาวโลกนํ, อุปฺปนฺเน วตฺถุมฺหิ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ อุปฺปนฺนาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา ชาตกกถนํ, ญาติสมาคเม พุทฺธวํสกถนํ, อาคนฺตุเกหิ ภิกฺขูหิ ปฏิสนฺถารกรณํ, นิมนฺติตานํ วุฏฺฐวสฺสานํ อนาปุจฺฉา อคมนํ, ทิวเส ทิวเส ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมยามกิจฺจกรณํ, ปรินิพฺพานทิวเส มํสรสโภชนํ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพานนฺติ อิมา สมตฺตึส สพฺพพุทฺธานํ ธมฺมตาติ.

อนนฺตรายิกธมฺมกถา

สพฺพพุทฺธานํ จตฺตาโร อนนฺตรายิกา ธมฺมา. กตเม จตฺตาโร? พุทฺธานํ อุทฺทิสฺส อภิหฏานํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. พุทฺธานํ อายุโน น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ปรูปกฺกเมน ตถาคตํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ (จูฬว. ๓๔๒). พุทฺธานํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อสีติยา อนุพฺยญฺชนานญฺจ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. พุทฺธรํสีนํ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ. อิเม จตฺตาโร อนนฺตรายิกา ธมฺมา นามาติ.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา คตา สิทฺธึ, พุทฺธวํสสฺส วณฺณนา;

สุวณฺณปทวิญฺญาตวิจิตฺตนยโสภิตา.

โปราณฏฺฐกถามคฺคํ, ปาฬิอตฺถปฺปกาสกํ;

อาทาเยว กตา พุทฺธ-วํสสฺสฏฺฐกถา มยา.

ปปญฺจตฺถํ วิวชฺเชตฺวา, มธุรตฺถสฺส สพฺพโส;

สมฺปกาสนโต ตสฺมา, มธุรตฺถปฺปกาสินี.

กาวีรชลสมฺปาต-ปริปูตมหีตเล;

กาวีรปฏฺฏเน รมฺเม, นานานารินรากุเล.

การิเต กณฺหทาเสน, สณฺหวาเจน สาธุนา;

วิหาเร วิวิธาการ-จารุปาการโคปุเร.

ฉายาสลิลสมฺปนฺเน, ทสฺสนีเย มโนรเม;

หตทุชฺชนสมฺพาเธ, ปวิเวกสุเข สิเว.

ตตฺถ ปาจีนปาสาท-ตเล ปรมสีตเล;

วสตา พุทฺธวํสสฺส, มยา สํวณฺณนา กตา.

ยถา พุทฺธวํสสฺส สํวณฺณนายํ, คตา สาธุ สิทฺธึ วินา อนฺตรายํ;

ตถา ธมฺมยุตฺตา ชนานํ วิตกฺกา, วินาวนฺตราเยน สิทฺธึ วชนฺตุ.

อิมํ พุทฺธวํสสฺส สํวณฺณนํ เม, กโรนฺเตน ยํ ปตฺถิตํ ปุญฺญชาตํ;

สทา ตสฺส เทวานุภาเวน โลโก, ธุวํ สนฺตมจฺจนฺตมตฺถํ ปยาตํ.

วินสฺสนฺตุ โรคา มนุสฺเสสุ สพฺเพ, ปวสฺสนฺตุ เทวาปิ วสฺสนฺตกาเล;

สุขํ โหตุ นิจฺจํ วรํ นารกาปิ, ปิสาจาปยาตา ปิปาสา ภวนฺตุ.

สุรา อจฺฉรานํ คณาทีหิ สทฺธึ, จิรํ เทวโลเก สุขํ จานุโภนฺตุ;

จิรํ ฐาตุ ธมฺโม มุนินฺทสฺส โลเก, สุขํ โลกปาลา มหึ ปาลยนฺตุ.

ครูหิ คีตนาเมน, พุทฺธทตฺโตติ วิสฺสุโต;

เถโร กตฺวา อฏฺฐกถํ, มธุรตฺถวิลาสินึ.

โปตฺถกํ ฐปยิเตฺวมํ, ปรมฺปเร หิตาวหํ;

อจิรฏฺฐิตภาเวน, อโห มจฺจุวสํ คโต.

อิติ ภาณวารวเสน ฉพฺพีสติภาณวารา, คนฺถวเสน ปญฺจสตาธิกฉสหสฺสคนฺถา, อกฺขรวเสน ติสหสฺสาธิกานิ เทฺวสตสหสฺสกฺขรานิ.

อนฺตรายํ วินา เอสา, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา;

ตถา สิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา, สตฺตานํ ธมฺมนิสฺสิตาติ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินี นาม

พุทฺธวํส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.