๖. อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวารวณฺณนา

(๑.) อุปฺปาทกกมฺมํ

๑๐๒๑. ฉฏฺฐวาเร ปญฺจหิ กามคุเณหิ นานปฺปกาเรหิ วา อิทฺธิวิเสเสหิ ทิพฺพนฺตีติ เทวา. สมฺมุติเทวาติ ‘เทโว, เทวี’ติ เอวํ โลกสมฺมุติยา เทวา. อุปปตฺติเทวาติ เทวโลเก อุปฺปนฺนตฺตา อุปปตฺติยา เทวา. วิสุทฺธิเทวาติ สพฺเพสํ เทวานํ ปูชารหา สพฺพกิเลสวิสุทฺธิยา เทวา. ราชาโนติ มุทฺธาภิสิตฺตขตฺติยา. เทวิโยติ เตสํ มเหสิโย. กุมาราติ อภิสิตฺตราชูนํ อภิสิตฺตเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ อุปฺปนฺนกุมารา.

อุโปสถกมฺมํ กตฺวาติ จาตุทฺทสาทีสุ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวสิตฺวา. อิทานิ ยสฺมา ปริตฺตทานาทิปุญฺญกมฺมํ มนุสฺสโสภคฺยตาย ปจฺจโย, มตฺตโส กตํ มนุสฺสโสภคฺยตาย อธิมตฺตํ, อธิมตฺตภาเวปิ นานปฺปการเภทโต นานปฺปการสฺส ขตฺติยมหาสาลาทิภาวสฺส ปจฺจโย, ตสฺมา ตสฺส วเสน อุปปตฺติเภทํ ทสฺเสนฺโต อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ มหาสาโร เอเตสนฺติ มหาสารา; ร-การสฺส ปน ล-การํ กตฺวา มหาสาลาติ วุตฺตํ. คหปติโยว มหาสาลา, คหปตีสุ วา มหาสาลาติ คหปติมหาสาลา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ยสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน จตฺตาลีสโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ปญฺจ อมฺพณานิ ทิวสวฬญฺโช นิกฺขมติ – อยํ คหปติมหาสาโล นาม. ยสฺส ปน เคเห ปจฺฉิมนฺเตน อสีติโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ทสอมฺพณานิ ทิวสวฬญฺโช นิกฺขมติ – อยํ พฺราหฺมณมหาสาโล นาม. ยสฺส ปน เคเห ปจฺฉิมนฺเตน โกฏิสตธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ วีสติ อมฺพณานิ ทิวสวฬญฺโช นิกฺขมติ – อยํ ขตฺติยมหาสาโล นาม.

สหพฺยตนฺติ สหภาวํ; สภาคา หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺตีติ อตฺโถ. จาตุมหาราชิกานนฺติอาทีสุ จาตุมหาราชิกา นาม สิเนรุปพฺพตสฺส เวมชฺเฌ โหนฺติ. เตสุ ปพฺพตฏฺฐกาปิ อตฺถิ, อากาสฏฺฐาปิ; เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ขิฑฺฑาปโทสิกา, มโนปโทสิกา, สีตวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, จนฺทิมา เทวปุตฺโต, สูริโย เทวปุตฺโตติ เอเต สพฺเพปิ จาตุมหาราชิกเทวโลกฏฺฐกา เอว.

เตตฺตึส ชนา ตตฺถ อุปปนฺนาติ ตาวตึสา. อปิจ ตาวตึสาติ เตสํ เทวานํ นามเมวาติ วุตฺตํ. เตปิ อตฺถิ ปพฺพตฏฺฐกา, อตฺถิ อากาสฏฺฐกา. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ตถา ยามาทีนํ. เอกเทวโลเกปิ หิ เทวานํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺตา นาม นตฺถิ. ตตฺถ ทิพฺพํ สุขํ ยาตา ปยาตา สมฺปตฺตาติ ยามา. ตุฏฺฐา ปหฏฺฐาติ ตุสิตา. ปกติปฏิยตฺตารมฺมณโต อติเรเกน รมิตุกามกาเล ยถารุจิเต โภเค นิมฺมินิตฺวา รมนฺตีติ นิมฺมานรตี. จิตฺตาจารํ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี.

(๒.) อายุปฺปมาณํ

๑๐๒๒. อปฺปํ วา ภิยฺโยติ ทุติยํ วสฺสสตํ อปฺปตฺวา วีสาย วา ตึสาย วา จตฺตาลีสาย วา ปญฺญาสาย วา สฏฺฐิยา วา วสฺเสหิ อธิกมฺปิ วสฺสสตนฺติ อตฺโถ. สพฺพมฺปิ เหตํ ทุติยํ วสฺสสตํ อปฺปตฺตตฺตา อปฺปนฺติ วุตฺตํ.

๑๐๒๔. พฺรหฺมปาริสชฺชาทีสุ มหาพฺรหฺมานํ ปาริสชฺชา ปริจาริกาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา. เตสํ ปุโรหิตภาเว ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. วณฺณวนฺตตาย เจว ทีฆายุกตาย จ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา, เตสํ มหาพฺรหฺมานํ. อิเม ตโยปิ ชนา ปฐมชฺฌานภูมิยํ เอกตเล วสนฺติ; อายุอนฺตรํ ปน เนสํ นานา.

๑๐๒๕. ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. ทณฺฑทีปิกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ วิสรตีติ อาภสฺสรา. อิเมปิ ตโย ชนา ทุติยชฺฌานภูมิยํ เอกตเล วสนฺติ; อายุอนฺตรํ ปน เนสํ นานา.

๑๐๒๖. ปริตฺตา สุภา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกคฺฆนา, สุวณฺณมญฺชุสาย ฐปิตสมฺปชฺชลิตกญฺจนปิณฺฑสสฺสิรีกาติ สุภกิณฺหา. อิเมปิ ตโย ชนา ตติยชฺฌานภูมิยํ เอกตเล วสนฺติ; อายุอนฺตรํ ปน เนสํ นานา.

๑๐๒๗. อารมฺมณนานตฺตตาติ อารมฺมณสฺส นานตฺตภาโว. มนสิการนานตฺตตาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ เอกสฺส ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ โหติ…เป… เอกสฺส โอทาตกสิณนฺติ อิทํ อารมฺมณนานตฺตํ. เอโก ปถวีกสิณํ มนสิ กโรติ…เป… เอโก โอทาตกสิณนฺติ อิทํ มนสิการนานตฺตํ. เอกสฺส ปถวีกสิเณ ฉนฺโท โหติ…เป… เอกสฺส โอทาตกสิเณติ อิทํ ฉนฺทนานตฺตํ. เอโก ปถวีกสิเณ ปตฺถนํ กโรติ…เป… เอโก โอทาตกสิเณติ อิทํ ปณิธินานตฺตํ. เอโก ปถวีกสิณวเสน อธิมุจฺจติ…เป… เอโก โอทาตกสิณวเสนาติ อิทํ อธิโมกฺขนานตฺตํ. เอโก ปถวีกสิณวเสน จิตฺตํ อภินีหรติ…เป… เอโก โอทาตกสิณวเสนาติ อิทํ อภินีหารนานตฺตํ. เอกสฺส ปถวีกสิณปริจฺฉินฺทนกปญฺญา โหติ…เป… เอกสฺส โอทาตกสิณปริจฺฉินฺทนกปญฺญาติ อิทํ ปญฺญานานตฺตํ. ตตฺถ อารมฺมณมนสิการา ปุพฺพภาเคน กถิตา. ฉนฺทปณิธิอธิโมกฺขาภินีหารา อปฺปนายปิ วตฺตนฺติ อุปจาเรปิ. ปญฺญา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

อสญฺญสตฺตานนฺติ สญฺญาวิรหิตานํ สตฺตานํ. เอกจฺเจ หิ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตฺวา ‘จิตฺตํ นิสฺสาย รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนานิ นาม โหนฺตี’ติ จิตฺเต โทสํ ทิสฺวา ‘อจิตฺตกภาโว นาม โสภโน, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานเมต’นฺติ สญฺญาวิราคํ ชเนตฺวา ตตฺรูปคํ ปญฺจมํ สมาปตฺตึ ภาเวตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. เตสํ อุปปตฺติกฺขเณ เอโก รูปกฺขนฺโธเยว นิพฺพตฺตติ. ฐตฺวา นิพฺพตฺโต ฐิตโก เอว โหติ, นิสีทิตฺวา นิพฺพตฺโต นิสินฺนโกว นิปชฺชิตฺวา นิพฺพตฺโต นิปนฺโนว. จิตฺตกมฺมรูปกสทิสา หุตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐนฺติ. เตสํ ปริโยสาเน โส รูปกาโย อนฺตรธายติ, กามาวจรสญฺญา อุปฺปชฺชติ; เตน อิธ สญฺญุปฺปาเทน เต เทวา ตมฺหา กายา จุตาติ ปญฺญายนฺติ.

วิปุลา ผลา เอเตสนฺติ เวหปฺผลา. อตฺตโน สมฺปตฺติยา น หายนฺติ น วิหายนฺตีติ อวิหา. น กญฺจิ สตฺตํ ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. สุนฺทรา ทสฺสนา อภิรูปา ปาสาทิกาติ สุทสฺสา. สุฏฺฐ ปสฺสนฺติ, สุนฺทรเมเตสํ วา ทสฺสนนฺติ สุทสฺสี. สพฺเพหิ เอว คุเณหิ จ ภวสมฺปตฺติยา จ เชฏฺฐา, นตฺเถตฺถ กนิฏฺฐาติ อกนิฏฺฐา.

๑๐๒๘. อากาสานญฺจายตนํ อุปคตาติ อากาสานญฺจายตนูปคา. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อิติ ฉ กามาวจรา, นว พฺรหฺมโลกา, ปญฺจ สุทฺธาวาสา, จตฺตาโร อรูปา อสญฺญสตฺตเวหปฺผเลหิ สทฺธึ ฉพฺพีสติ เทวโลกา; มนุสฺสโลเกน สทฺธึ สตฺตวีสติ.

ตตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺเธน มนุสฺสานํ เทวานญฺจ อายุํ ปริจฺฉินฺทมาเนน จตูสุ อปาเยสุ ภุมฺมเทเวสุ จ อายุ ปริจฺฉินฺนํ ตํ กสฺมาติ? นิรเย ตาว กมฺมเมว ปมาณํ. ยาว กมฺมํ น ขียติ, น ตาว จวนฺติ. ตถา เสสอปาเยสุ. ภุมฺมเทวานมฺปิ กมฺมเมว ปมาณํ. ตตฺถ นิพฺพตฺตา หิ เกจิ สตฺตาหมตฺตํ ติฏฺฐนฺติ, เกจิ อทฺธมาสํ, เกจิ มาสํ, กปฺปํ ติฏฺฐมานาปิ อตฺถิเยว.

ตตฺถ มนุสฺเสสุ คิหิภาเว ฐิตาเยว โสตาปนฺนาปิ โหนฺติ, สกทาคามิผลมฺปิ อนาคามิผลมฺปิ อรหตฺตผลมฺปิ ปาปุณนฺติ. เตสุ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสวา ปน ปรินิพฺพายนฺติ วา ปพฺพชนฺติ วา. กสฺมา? อรหตฺตํ นาม เสฏฺฐคุโณ, คิหิลิงฺคํ หีนํ, ตํ หีนตาย อุตฺตมํ คุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา เต ปรินิพฺพาตุกามา วา ปพฺพชิตุกามา วา โหนฺติ.

ภุมฺมเทวา ปน อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ. ฉสุ กามาวจรเทเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ; อนาคามินา รูปภวํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ขีณาสเวน ปรินิพฺพาตุํ. กสฺมา? นิลียโนกาสสฺส อภาวา. รูปาวจรารูปาวจเรสุ สพฺเพปิ ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ รูปาวจเร นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน น ปุน อิธาคจฺฉนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เอเต หิ ฌานอนาคามิโน นาม.

อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ ปน กึ นิยเมติ? ปคุณชฺฌานํ. ยเทวสฺส ปคุณํ โหติ, เตน อุปฺปชฺชติ. สพฺเพสุ ปน ปคุเณสุ กึ นิยเมติ? ปตฺถนา. ยตฺถ อุปปตฺตึ ปตฺเถติ ตตฺเถว อุปปชฺชติ. ปตฺถนาย อสติ กึ นิยเมติ? มรณสมเย สมาปนฺนา สมาปตฺติ. มรณสมเย สมาปนฺนา นตฺถิ, กึ นิยเมติ? เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ. เอกํเสน หิ โส เนวสญฺญานาสญฺญายตเน อุปปชฺชติ. นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ น เหฏฺฐูปปตฺติ. ปุถุชฺชนานํ ปน ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ เหฏฺฐูปปตฺติปิ. ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ จตูสุ จ อรูเปสุ อริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ. ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต อนาคามี นว พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา มตฺถเก ฐิโต ปรินิพฺพาติ. เวหปฺผลา, อกนิฏฺฐา, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิเม ตโย เทวโลกา เสฏฺฐภวา นาม. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตอนาคามิโน เนว อุทฺธํ คจฺฉนฺติ, น อโธ, ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺตีติ. อิทเมตฺถ ปกิณฺณกํ.