(๔.) จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๓๙. จตุกฺกนิทฺเทเส ตณฺหุปฺปาเทสุ จีวรเหตูติ ‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต; ยถา จีวราทิเหตุ เอวํ ภวาภวเหตูติปิ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตปณีตตรานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ตณฺหุปฺปาทานํ ปหานตฺถาย ปฏิปาฏิยาว จตฺตาโร อริยวํสา เทสิตาติ เวทิตพฺพา.

อคติคมเนสุ ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน เปเมน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ โย ‘อยํ เม มิตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา ญาตโก วา ลญฺชํ วา ปน เม เทตี’ติ ฉนฺทวเสน อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ – อยํ ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ‘อยํ เม เวรี’ติ ปกติเวรวเสน วา ตงฺขณุปฺปนฺนโกธวเสน วา สามิกํ อสฺสามิกํ กโรติ – อยํ โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ยํ วา ตํ วา วตฺวา อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ – อยํ โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน ‘อยํ ราชวลฺลโภ วา วิสมนิสฺสิโต วา อนตฺถมฺปิ เม กเรยฺยา’ติ ภีโต อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ – อยํ ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย วา ปน ภาชิยฏฺฐาเน กิญฺจิ ภาเชนฺโต ‘อยํ เม มิตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา’ติ เปมวเสน อติเรกํ เทติ, ‘อยํ เม เวรี’ติ โทสวเสน อูนกํ เทติ, โมมูหตฺตา ทินฺนาทินฺนํ อชานมาโน กสฺสจิ อูนกํ กสฺสจิ อธิกํ เทติ, ‘อยํ อิมสฺมึ อทียมาเน มยฺหํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’ติ ภีโต กสฺสจิ อติเรกํ เทติ, โส จตุพฺพิโธปิ ยถานุกฺกเมน ฉนฺทาคติอาทีนิ คจฺฉติ นาม. อริยา เอตาย น คจฺฉนฺตีติ อคติ, อนริยา อิมินา อคตึ คจฺฉนฺตีติ อคติคมนํ. อิมํ ทฺวยํ จตุนฺนมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ. ฉนฺเทน คมนํ ฉนฺทคมนํ. อิทํ โทสาทีนํ อสาธารณวเสน วุตฺตํ. สกปกฺขราคญฺจ ปรปกฺขโทสญฺจ ปุรกฺขตฺวา อสมคฺคภาเวน คมนํ วคฺคคมนํ. อิทํ ฉนฺทโทสสาธารณวเสน วุตฺตํ. วาริโน วิย ยถานินฺนํ คมนนฺติ วาริคมนํ. อิทํ จตุนฺนมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ.

วิปริยาเสสุ อนิจฺจาทีนิ วตฺถูนิ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปรีตโต เอสนฺตีติ วิปริยาสา, สญฺญาย วิปริยาโส สญฺญาวิปริยาโส. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. เอวเมเต จตุนฺนํ วตฺถูนํ วเสน จตฺตาโร, เยสุ วตฺถูสุ สญฺญาทีนํ วเสน ทฺวาทส โหนฺติ. เตสุ อฏฺฐ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ. อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา สกทาคามิมคฺเคน ตนุกา โหนฺติ, อนาคามิมคฺเคน ปหียนฺติ. ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อนริยโวหาเรสุ อนริยโวหาราติ อนริยานํ ลามกานํ โวหารา. ทิฏฺฐวาทิตาติ ‘ทิฏฺฐํ มยา’ติ เอวํ วาทิตา. เอตฺถ จ ตํ ตํ สมุฏฺฐาปิกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สห สทฺเทน เจตนา กถิตาติปิ วุตฺตเมว. ทุติยจตุกฺเกปิ เอเสว นโย. อริโย หิ อทิสฺวา วา ‘ทิฏฺฐํ มยา’ติ ทิสฺวา วา ‘น ทิฏฺฐํ มยา’ติ วตฺตา นาม นตฺถิ; อนริโยว เอวํ วทติ. ตสฺมา เอวํ วทนฺตสฺส เอตา สห สทฺเทน อฏฺฐ เจตนา อนริยโวหาราติ เวทิตพฺพา.

ทุจฺจริเตสุ ปฐมจตุกฺกํ เวรเจตนาวเสน วุตฺตํ, ทุติยํ วจีทุจฺจริตวเสน.

ภเยสุ ปฐมจตุกฺเก ชาตึ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ภยํ ชาติภยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติยจตุกฺเก ราชโต อุปฺปนฺนํ ภยํ ราชภยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ตติยจตุกฺเก จตฺตาริ ภยานีติ มหาสมุทฺเท อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตภยานิ. มหาสมุทฺเท กิร มหินฺทวีจิ นาม สฏฺฐิ โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ. คงฺคาวีจิ นาม ปณฺณาส. โรหณวีจิ นาม จตฺตาลีส โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ. เอวรูปา อูมิโย ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ภยํ อูมิภยํ นาม. กุมฺภีลโต อุปฺปนฺนํ ภยํ กุมฺภีลภยํ. อุทกาวฏฺฏโต ภยํ อาวฏฺฏภยํ. สุสุกา วุจฺจติ จณฺฑมจฺโฉ; ตโต ภยํ สุสุกาภยํ.

จตุตฺถจตุกฺเก อตฺตานุวาทภยนฺติ ปาปกมฺมิโน อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ อคาริกสฺส รญฺญา ปวตฺติตทณฺฑํ, อนคาริกสฺส วินยทณฺฑํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิติ อิเมหิ จตูหิ จตุกฺเกหิ โสฬส มหาภยานิ นาม กถิตานิ.

ทิฏฺฐิจตุกฺเก ติมฺพรุกทิฏฺฐิ (สํ. นิ. ๒.๑๘) นาม กถิตา. ตตฺถ สยํกตํ สุขทุกฺขนฺติ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสโต เวทนาย เอว เวทนา กตาติ อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวญฺจ สติ ตสฺสา เวทนาย ปุพฺเพปิ อตฺถิตา อาปชฺชตีติ อยํ สสฺสตทิฏฺฐิ นาม โหติ. สจฺจโต เถตโตติ สจฺจโต ถิรโต. ปรํกตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนเวทนโต อญฺญํ เวทนาการณํ เวทนตฺตานํ สมนุปสฺสโต ‘อญฺญาย เวทนาย อยํ เวทนา กตา’ติ อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวํ สติ ปุริมาย การณเวทนาย อุจฺเฉโท อาปชฺชตีติ อยํ อุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม โหติ. สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจาติ ยถาวุตฺเตเนว อตฺเถน ‘อุปฑฺฒํ สยํกตํ, อุปฑฺฒํ ปเรน กต’นฺติ คณฺหโต อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ – อยํ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม. จตุตฺถา อการณา เอว สุขทุกฺขํ โหตีติ คณฺหโต อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวํ สติ อยํ อเหตุกทิฏฺฐิ นาม. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.