๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

๘๓๒. อิทานิ ตทนนฺตเร ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเคปิ ปฐมํ มาติกํ ฐเปตฺวา นิกฺขิตฺตปทานุกฺกเมน นิทฺเทโส กโต. ตตฺรายํ นิกฺเขปปริจฺเฉโท. อาทิโต ตาว ชาติมโทติอาทโย เตสตฺตติ เอกกา นิกฺขิตฺตา, ตโต โกโธ จ อุปนาโห จาติอาทโย อฏฺฐารส ทุกา, อกุสลมูลาทโย ปญฺจตึส ติกา, อาสวจตุกฺกาทโย จุทฺทส จตุกฺกา, โอรมฺภาคิยสํโยชนาทโย ปนฺนรส ปญฺจกา, วิวาทมูลาทโย จุทฺทส ฉกฺกา, อนุสยาทโย สตฺต สตฺตกา, กิเลสวตฺถุอาทโย อฏฺฐ อฏฺฐกา, อาฆาตวตฺถุอาทโย นว นวกา, กิเลสวตฺถุอาทโย สตฺต ทสกา, อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานีติอาทโย ฉ อฏฺฐารสกาติ สพฺพานิปิ เอตานิ อฏฺฐ กิเลสสตานิ นิกฺขิตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อยํ ตาว นิกฺเขปปริจฺเฉโท.

(๑.) เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๔๓-๘๔๔. อิทานิ ยถานิกฺขิตฺตาย มาติกาย ตตฺถ กตโม ชาติมโทติอาทินา นเยน อารทฺเธ นิทฺเทสวาเร ชาตึ ปฏิจฺจาติ ชาตึ นิสฺสาย. เอตฺถ จ อตฺถิปฏิจฺจํ นาม กถิตํ, ตสฺมา ชาติยา สตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. โคตฺตํ ปฏิจฺจาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มทนวเสน มโท. มชฺชนากาโร มชฺชนา. มชฺชิตภาโว มชฺชิตตฺตํ. มาโน มญฺญนาติอาทีนิ เหฏฺฐา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๒๑) วุตฺตตฺถาเนว. อยํ วุจฺจตีติ อยํ เอวํ ชาติยา สติ ตํ ชาตึ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน มชฺชนาการปฺปวตฺโต มาโน ชาติมโทติ วุจฺจติ. สฺวายํ ขตฺติยาทีนํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ อุปฺปชฺชติ. ชาติสมฺปนฺโน หิ ขตฺติโย ‘มาทิโส อญฺโญ นตฺถิ. อวเสสา อนฺตรา อุฏฺฐาย ขตฺติยา ชาตา. อหํ ปน วํสาคตขตฺติโย’ติ มานํ กโรติ. พฺราหฺมณาทีสุปิ เอเสว นโย. โคตฺตมทนิทฺเทสาทีสุปิ อิมินาวุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ขตฺติโยปิ หิ ‘อหํ โกณฺฑญฺญโคตฺโต, อหํ อาทิจฺจโคตฺโต’ติ มานํ กโรติ. พฺราหฺมโณปิ ‘อหํ กสฺสปโคตฺโต, อหํ ภารทฺวาชโคตฺโต’ติ มานํ กโรติ. เวสฺโสปิ สุทฺโทปิ อตฺตโน อตฺตโน กุลโคตฺตํ นิสฺสาย มานํ กโรติ. อฏฺฐารสาปิ เสณิโย ‘เอกิสฺสา เสณิยา ชาตมฺหา’ติ มานํ กโรนฺติเยว.

อาโรคฺยมทาทีสุ ‘อหํ อโรโค, อวเสสา โรคพหุลา, คทฺทุหนมตฺตมฺปิ มยฺหํ พฺยาธิ นาม นตฺถี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน อาโรคฺยมโท นาม.

‘อหํ ตรุโณ, อวเสสสตฺตานํ อตฺตภาโว ปปาเต ฐิตรุกฺขสทิโส, อหํ ปน ปฐมวเย ฐิโต’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน โยพฺพนมโท นาม.

‘อหํ จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ; สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ชีวิตมโท นาม.

‘อหํ ลาภี, อวเสสา สตฺตา อปฺปลาภา, มยฺหํ ปน ลาภสฺส ปมาณํ นาม นตฺถี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ลาภมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา ยํ วา ตํ วา ลภนฺติ, อหํ ปน สุกตํ ปณีตํ จีวราทิปจฺจยํ ลภามี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน สกฺการมโท นาม.

‘อวเสสภิกฺขูนํ ปาทปิฏฺฐิยํ อกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺตา มนุสฺสา อยํ สมโณติปิ น วนฺทนฺติ, มํ ปน ทิสฺวาว วนฺทนฺติ, ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กตฺวา อคฺคิกฺขนฺธํ วิย จ ทุราสทํ กตฺวา มญฺญนฺตี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ครุการมโท นาม.

‘อุปฺปนฺโน ปโญฺห มยฺหเมว มุเขน ฉิชฺชติ, ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตาปิ มเมว ปุรโต กตฺวา ปริวาเรตฺวา คจฺฉนฺตี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปุเรกฺขารมโท นาม.

อคาริกสฺส ตาว มหาปริวารสฺส ‘ปุริสสตมฺปิ ปุริสสหสฺสมฺปิ มํ ปริวาเรติ,’ อนคาริยสฺส ปน ‘สมณสตมฺปิ สมณสหสฺสมฺปิ มํ ปริวาเรติ, เสสา อปฺปปริวารา, อหํ มหาปริวาโร เจว สุจิปริวาโร จา’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปริวารมโท นาม.

โภโค ปน กิญฺจาปิ ลาภคฺคหเณเนว คหิโต โหติ, อิมสฺมึ ปน ฐาเน นิกฺเขปราสิ นาม คหิโต; ตสฺมา ‘อวเสสา สตฺตา อตฺตโน ปริโภคมตฺตมฺปิ น ลภนฺติ, มยฺหํ ปน นิธานคตสฺเสว ธนสฺส ปมาณํ นตฺถี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน โภคมโท นาม.

วณฺณํ ปฏิจฺจาติ สรีรวณฺณมฺปิ คุณวณฺณมฺปิ ปฏิจฺจ. ‘อวเสสา สตฺตา ทุพฺพณฺณา ทุรูปา, อหํ ปน อภิรูโป ปาสาทิโก; อวเสสา สตฺตา นิคฺคุณา ปตฺถฏอกิตฺติโน, มยฺหํ ปน กิตฺติสทฺโท เทวมนุสฺเสสุ ปากโฏ – อิติปิ เถโร พหุสฺสุโต, อิติปิ สีลวา, อิติปิ ธุตคุณยุตฺโต’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน วณฺณมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา อปฺปสฺสุตา, อหํ ปน พหุสฺสุโต’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน สุตมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา อปฺปฏิภานา, มยฺหํ ปน ปฏิภานสฺส ปมาณํ นตฺถี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปฏิภานมโท นาม.

‘อหํ รตฺตญฺญู อสุกํ พุทฺธวํสํ, ราชวํสํ, ชนปทวํสํ, คามวํสํ, รตฺตินฺทิวปริจฺเฉทํ, นกฺขตฺตมุหุตฺตโยคํ ชานามี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน รตฺตญฺญุมโท นาม.

‘อวเสสา ภิกฺขู อนฺตรา ปิณฺฑปาติกา ชาตา, อหํ ปน ชาติปิณฺฑปาติโก’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปิณฺฑปาติกมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา อุญฺญาตา อวญฺญาตา, อหํ ปน อนุญฺญาโต อนวญฺญาโต’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน อนวญฺญาตมโท นาม.

‘อวเสสานํ อิริยาปโถ อปาสาทิโก, มยฺหํ ปน ปาสาทิโก’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน อิริยาปถมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา ฉินฺนปกฺขกากสทิสา, อหํ ปน มหิทฺธิโก มหานุภาโว’ติ วา ‘อหํ ยํ ยํ กมฺมํ กโรมิ, ตํ ตํ อิชฺฌตี’ติ วา มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน อิทฺธิมโท นาม.

เหฏฺฐา ปริวารคฺคหเณน ยโส คหิโตว โหติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน อุปฏฺฐากมโท นาม คหิโต. โส อคาริเกนปิ อนคาริเกนปิ ทีเปตพฺโพ. อคาริโก หิ เอกจฺโจ อฏฺฐารสสุ เสณีสุ เอกิสฺสา เชฏฺฐโก โหติ, ตสฺส ‘อวเสเส ปุริเส อหํ ปฏฺฐเปมิ, อหํ วิจาเรมี’ติ; อนคาริโกปิ เอกจฺโจ กตฺถจิ เชฏฺฐโก โหติ, ตสฺส ‘อวเสสา ภิกฺขู มยฺหํ โอวาเท วตฺตนฺติ, อหํ เชฏฺฐโก’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ยสมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา ทุสฺสีลา, อหํ ปน สีลวา’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน สีลมโท นาม. ‘อวเสสสตฺตานํ กุกฺกุฏสฺส อุทกปานมตฺเตปิ กาเล จิตฺเตกคฺคตา นตฺถิ, อหํ ปน อุปจารปฺปนานํ ลาภี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ฌานมโท นาม.

‘อวเสสา สตฺตา นิสฺสิปฺปา, อหํ ปน สิปฺปวา’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน สิปฺปมโท นาม. ‘อวเสสา สตฺตา รสฺสา, อหํ ปน ทีโฆ’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน อาโรหมโท นาม. ‘อวเสสา สตฺตา รสฺสา วา โหนฺติ ทีฆา วา, อหํ นิโคฺรธปริมณฺฑโล’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปริณาหมโท นาม. ‘อวเสสสตฺตานํ สรีรสณฺฐานํ วิรูปํ พีภจฺฉํ, มยฺหํ ปน มนาปํ ปาสาทิก’นฺติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน สณฺฐานมโท นาม. ‘อวเสสานํ สตฺตานํ สรีเร พหู โทสา, มยฺหํ ปน สรีเร เกสคฺคมตฺตมฺปิ วชฺชํ นตฺถี’ติ มชฺชนวเสน อุปฺปนฺโน มาโน ปาริปูริมโท นาม.

๘๔๕. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สวตฺถุกํ มานํ กเถตฺวา อิทานิ อวตฺถุกํ นิพฺพตฺติตมานเมว ทสฺเสนฺโต ตตฺถ กตโม มโทติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว.

๘๔๖. ปมาทนิทฺเทเส จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโคติ อิเมสุ เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ สติยา อนิคฺคณฺหิตฺวา จิตฺตสฺส โวสฺสชฺชนํ; สติวิรโหติ อตฺโถ. โวสฺสคฺคานุปฺปทานนฺติ โวสฺสคฺคสฺส อนุปฺปทานํ; ปุนปฺปุนํ วิสฺสชฺชนนฺติ อตฺโถ. อสกฺกจฺจกิริยตาติ เอเตสํ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ ภาวนาย ปุคฺคลสฺส วา เทยฺยธมฺมสฺส วา อสกฺกจฺจกรณวเสน อสกฺกจฺจกิริยา. สตตภาโว สาตจฺจํ. น สตตภาโว อสาตจฺจํ. น สาตจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา. อนฏฺฐิตกรณํ อนฏฺฐิตกิริยตา. ยถา นาม กกณฺฏโก โถกํ คนฺตฺวา โถกํ ติฏฺฐติ, น นิรนฺตรํ คจฺฉติ, เอวเมว โย ปุคฺคโล เอกทิวสํ ทานํ วา ทตฺวา ปูชํ วา กตฺวา ธมฺมํ วา สุตฺวา สมณธมฺมํ วา กตฺวา ปุน จิรสฺสํ กโรติ, น นิรนฺตรํ ปวตฺเตติ, ตสฺส สา กิริยา อนฏฺฐิตกิริยตาติ วุจฺจติ. โอลีนวุตฺติตาติ นิรนฺตรกรณสงฺขาตสฺส วิปฺผารสฺเสว อภาเวน ลีนวุตฺติตา. นิกฺขิตฺตฉนฺทตาติ กุสลกิริยาย วีริยฉนฺทสฺส นิกฺขิตฺตภาโว. นิกฺขิตฺตธุรตาติ วีริยธุรสฺส โอโรปนํ, โอสกฺกิตมานสตาติ อตฺโถ. อนธิฏฺฐานนฺติ กุสลกรเณ ปติฏฺฐาภาโว. อนนุโยโคติ อนนุยุญฺชนํ. ปมาโทติ ปมชฺชนํ. โย เอวรูโป ปมาโทติ อิทํ อตฺถปริยายสฺส พฺยญฺชนปริยายสฺส จ ปริยนฺตาภาวโต อาการทสฺสนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยฺวายํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทสฺสิโต ปมาโท, โย อญฺโญปิ เอวมากาโร เอวํชาติโก ปมาโท ปมชฺชนาการวเสน ปมชฺชนา, ปมชฺชิตภาววเสน ปมชฺชิตตฺตนฺติ สงฺขํ คโต – อยํ วุจฺจติ ปมาโทติ. ลกฺขณโต ปเนส ปญฺจสุ กามคุเณสุ สติโวสฺสคฺคลกฺขโณ, ตตฺเถว สติยา วิสฺสฏฺฐากาโร เวทิตพฺโพ.

๘๔๗. ถมฺภนิทฺเทเส ถทฺธฏฺเฐน ถมฺโภ; ขลิยา ถทฺธสาฏกสฺส วิย จิตฺตสฺส ถทฺธตา เอตฺถ กถิตา. ถมฺภนากาโร ถมฺภนา. ถมฺภิตสฺส ภาโว ถมฺภิตตฺตํ. กกฺขฬสฺส ปุคฺคลสฺส ภาโว กกฺขฬิยํ. ผรุสสฺส ปุคฺคลสฺส ภาโว ผารุสิยํ. อภิวาทนาทิสามีจิรหานํ ตสฺสา สามีจิยา อกรณวเสน อุชุเมว ฐปิตจิตฺตภาโว อุชุจิตฺตตา. ถทฺธสฺส อมุทุโน ภาโว อมุทุตา. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ถมฺโภ นาม วุจฺจติ, เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล คิลิตนงฺคลสีโส วิย อชคโร, วาตภริตา วิย ภสฺตา เจติยํ วา วุฑฺฒตเร วา ทิสฺวา โอนมิตุํ น สกฺโกติ, ปริยนฺเตเนว จรติ. สฺวายํ จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตภาวลกฺขโณติ เวทิตพฺโพ.

๘๔๘. สารมฺภนิทฺเทเส สารมฺภนวเสน สารมฺโภ. ปฏิปฺผริตฺวา สารมฺโภ ปฏิสารมฺโภ. สารมฺภนากาโร สารมฺภนา. ปฏิปฺผริตฺวา สารมฺภนา ปฏิสารมฺภนา. ปฏิสารมฺภิตสฺส ภาโว ปฏิสารมฺภิตตฺตํ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ สารมฺโภ นาม วุจฺจติ. สฺวายํ ลกฺขณโต กรณุตฺตริยลกฺขโณ นาม วุจฺจติ, เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ กโรติ. อคาริโก สมาโน เอเกเนกสฺมึ ฆรวตฺถุสฺมึ สชฺชิเต อปโร เทฺว วตฺถูนิ สชฺเชติ, อปโร จตฺตาริ, อปโร อฏฺฐ, อปโร โสฬส. อนคาริโก สมาโน เอเกเนกสฺมึ นิกาเย คหิเต, ‘นาหํ เอตสฺส เหฏฺฐา ภวิสฺสามี’ติ อปโร เทฺว คณฺหาติ, อปโร ตโย, อปโร จตฺตาโร, อปโร ปญฺจ. สารมฺภวเสน หิ คณฺหิตุํ น วฏฺฏติ. อกุสลปกฺโข เอส นิรยคามิมคฺโค. กุสลปกฺขวเสน ปน เอกสฺมึ เอกํ สลากภตฺตํ เทนฺเต เทฺว ทาตุํ, เทฺว เทนฺเต จตฺตาริ ทาตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนาปิ ปเรน เอกสฺมึ นิกาเย คหิเต, ‘เทฺว นิกาเย คเหตฺวา สชฺฌายนฺตสฺส เม ผาสุ โหตี’ติ วิวฏฺฏปกฺเข ฐตฺวา ตทุตฺตริ คณฺหิตุํ วฏฺฏติ.

๘๔๙. อตฺริจฺฉตานิทฺเทเส ยถา อริยวํสสุตฺเต (อ. นิ. ๔.๒๘) ‘ลามกลามกฏฺโฐ อิตรีตรฏฺโฐ’ เอวํ อคฺคเหตฺวา จีวราทีสุ ยํ ยํ ลทฺธํ โหติ, เตน เตน อสนฺตุฏฺฐสฺส; คิหิโน วา ปน รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ ยํ ยํ ลทฺธํ โหติ, เตน เตน อสนฺตุฏฺฐสฺส. ภิยฺโยกมฺยตาติ วิเสสกามตา. อิจฺฉนกวเสน อิจฺฉา. อิจฺฉาว อิจฺฉาคตา, อิจฺฉนากาโร วา. อตฺตโน ลาภํ อติจฺจ อิจฺฉนภาโว อติจฺฉตา. ราโคติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อติจฺฉตา นาม วุจฺจติ. อตฺริจฺฉตาติปิ เอติสฺสา เอว นามํ. ลกฺขณโต ปน สกลาเภ อสนฺตุฏฺฐิ ปรลาเภ จ ปตฺถนา – เอตํ อตฺริจฺฉตาลกฺขณํ. อตฺริจฺฉปุคฺคลสฺส หิ อตฺตนา ลทฺธํ ปณีตมฺปิ ลามกํ วิย ขายติ, ปเรน ลทฺธํ ลามกมฺปิ ปณีตํ วิย ขายติ; เอกภาชเน ปกฺกยาคุ วา ภตฺตํ วา ปูโว วา อตฺตโน ปตฺเต ปกฺขิตฺโต ลามโก วิย, ปรสฺส ปตฺเต ปณีโต วิย ขายติ. อยํ ปน อตฺริจฺฉตา ปพฺพชิตานมฺปิ โหติ คิหีนมฺปิ ติรจฺฉานคตานมฺปิ.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร กุฏุมฺพิโก ตึส ภิกฺขุนิโย นิมนฺเตตฺวา สปูวํ ภตฺตํ อทาสิ. สงฺฆตฺเถรี สพฺพภิกฺขูนีนํ ปตฺเต ปูวํ ปริวตฺตาเปตฺวา ปจฺฉา อตฺตนา ลทฺธเมว ขาทิ. พาราณสิราชาปิ ‘องฺคารปกฺกมํสํ ขาทิสฺสามี’ติ เทวึ อาทาย อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ เอกํ กินฺนรึ ทิสฺวา, เทวึ ปหาย, ตสฺสานุปทํ คโต. เทวี นิวตฺติตฺวา อสฺสมปทํ คนฺตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย ปตฺวา นิสินฺนา ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อากาเส อุปฺปติตฺวา อคมาสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา อิมํ คาถมาห –

อตฺริจฺฉํ อติโลเภน, อติโลภมเทน จ;

เอวํ หายติ อตฺถมฺหา, อหํว อสิตาภุยาติ. (ชา. ๑.๒.๑๖๘);

ยถา จนฺทกินฺนรึ ปตฺถยนฺโต อสิตาภุยา ราชธีตาย หีโน ปริหีโน, เอวํ อตฺริจฺฉํ อติโลเภน อตฺถมฺห หายติ ชียตีติ เทวตา รญฺญา สทฺธึ เกฬิมกาสิ.

กสฺสปพุทฺธกาเลปิ มิตฺตวินฺทโก นาม เสฏฺฐิปุตฺโต อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มาตรา ‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสวนํ สุณ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’ติ วุตฺเต ธนโลเภน อุโปสถงฺคานิ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ‘อิทํ ฐานํ อกุโตภย’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ยาคุํ ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘ธนํ สํหริสฺสามี’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ; อลํ คมเนนา’’ติ วาเรสิ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. สา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ มาตรํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ. มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เม คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตาติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุริโส อตฺถิ; สลากํ เทถา’’ติ สลากา ทียมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณิ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ ปุริสํ อทฺทส. ตสฺส ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาติ. โส ตํ อาห – ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ‘‘นยิทํ, สามิ, ปทุมํ; ขุรจกฺกํ เอต’’นฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ ตฺวํ. กึ เม ปทุมํ น ทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตฺวญฺหิ โลหิตจนฺทนํ ลิมฺเปตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโมสี’’ติ อาห. โส จินฺเตสิ – ‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ อนุภวิตุกาโม’ติ. อถ นํ ‘‘หนฺท เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ปกฺขิปิตฺวา ปลายิ. เอตมตฺถํ วิทิตฺวา สตฺถา อิมํ คาถมาห –

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐหิ ปิจ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔);

อญฺญตโรปิ อตฺริจฺโฉ อมจฺโจ สกวิสยํ อติกฺกมิตฺวา ปรวิสยํ ปาวิสิ. ตตฺถ โปถิโต ปลายิตฺวา เอกสฺส ตาปสสฺส วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย นิปชฺชิ. โส ตาปเสน ‘กึ เต กต’นฺติ ปุจฺฉิโต อิมา คาถาโย อภาสิ –

‘‘สกํ นิเกตํ อติหีฬยาโน,

อตฺริจฺฉตา มลฺลคามํ อคจฺฉึ;

ตโต ชนา นิกฺขมิตฺวาน คามา,

โกทณฺฑเกน ปริโปถยึสุ มํ.

‘‘โส ภินฺนสีโส รุหิรมกฺขิตงฺโค,

ปจฺจาคมาสึ สกํ นิเกตํ;

ตสฺมา อหํ โปสถํ ปาลยามิ,

อตฺริจฺฉตา มา ปุนราคมาสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๑๓๘-๑๓๙);

๘๕๐. มหิจฺฉตานิทฺเทเส มหนฺตานิ วตฺถูนิ อิจฺฉติ, มหตี วาสฺส อิจฺฉาติ มหิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว มหิจฺฉตา. ลกฺขณโต ปน อสนฺตคุณสมฺภาวนตา ปฏิคฺคหเณ จ ปริโภเค จ อมตฺตญฺญุตา – เอตํ มหิจฺฉตาลกฺขณํ. มหิจฺโฉ หิ ปุคฺคโล ยถา นาม กจฺฉปุฏวาณิโช ปิฬนฺธนภณฺฑกํ หตฺเถน คเหตฺวา อุจฺฉงฺเคปิ ปกฺขิปิตพฺพยุตฺตกํ ปกฺขิปิตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ‘‘อมฺมา, อสุกํ คณฺหถ, อสุกํ คณฺหถา’’ติ มุเขน สํวิทหติ. เอวเมว โส อปฺปมตฺตกมฺปิ อตฺตโน สีลํ วา คนฺถํ วา ธุตคุณํ วา อนฺตมโส อรญฺญวาสมตฺตกมฺปิ มหาชนสฺส ชานนฺตสฺเสว สมฺภาเวตุกาโม โหติ, สมฺภาเวตฺวา จ ปน สกเฏหิปิ อุปนีเต ปจฺจเย ‘อล’นฺติ อวตฺวา คณฺหาติ. ตโย หิ ปูเรตุํ น สกฺกา – อคฺคิ อุปาทาเนน, สมุทฺโท อุทเกน, มหิจฺโฉ ปจฺจเยหีติ.

อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล;

พหุเก ปจฺจเย เทนฺเต, ตโย เปเต น ปูรเย.

มหิจฺฉปุคฺคโล หิ วิชาตมาตุยาปิ มนํ คณฺหิตุํ น สกฺโกติ, ปเคว อุปฏฺฐากานํ.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร ทหรภิกฺขุ ปิฏฺฐปูเว ปิยายติ. อถสฺส มาตา ปฏิปตฺตึ วีมํสมานา ‘สเจ เม ปุตฺโต ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ ชานาติ, สกลมฺปิ นํ เตมาสํ ปูเวเหว อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ วสฺสูปนายิกทิวเส ปริวีมํสมานา ปฐมํ เอกํ ปูวํ อทาสิ, ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ทุติยํ, ตสฺมิมฺปิ นิฏฺฐิเต ตติยํ. ทหโร ‘อล’นฺติ อวตฺวา ขาทิเยว. มาตา ตสฺส อมตฺตญฺญุภาวํ ญตฺวา ‘อชฺเชว เม ปุตฺเตน สกลเตมาสสฺส ปูวา ขาทิตา’ติ ทุติยทิวสโต ปฏฺฐาย เอกปูวมฺปิ น อทาสิ.

ติสฺสมหาราชาปิ เทวสิกํ เจติยปพฺพเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ททมาโน ‘มหาราช, กึ เอกเมว ฐานํ ภชสิ? กึ อญฺญตฺถ ทาตุํ น วฏฺฏตี’ติ ชานปเทหิ วุตฺโต ทุติยทิวเส อนุราธปุเร มหาทานํ ทาเปสิ. เอกภิกฺขุปิ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ น อญฺญาสิ. เอกเมเกน ปฏิคฺคหิตํ ขาทนียโภชนียํ เทฺว ตโย ชนา อุกฺขิปึสุ. ราชา ทุติยทิวเส เจติยปพฺพเต ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺตาเปตฺวา ราชนฺเตปุรํ อาคตกาเล ‘‘ปตฺตํ เทถา’’ติ อาห. ‘‘อลํ, มหาราช, อตฺตโน ปมาเณน ภิกฺขํ คณฺหิสฺสตี’’ติ เอกภิกฺขุปิ ปตฺตํ น อทาสิ. สพฺเพ ปมาณยุตฺตกเมว ปฏิคฺคเหสุํ. อถ ราชา อาห – ‘‘ปสฺสถ ตุมฺหากํ ภิกฺขูสุ เอโกปิ มตฺตํ น ชานาติ. หิยฺโย กิญฺจิ อวเสสํ นาโหสิ. อชฺช คหิตํ มนฺทํ, อวเสสเมว พหู’’ติ เตสํ มตฺตญฺญุตาย อตฺตมโน อิตเรสญฺจ อมตฺตญฺญุตาย อนตฺตมโน อโหสิ.

๘๕๑. ปาปิจฺฉตานิทฺเทเส อสฺสทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติอาทีสุ เอวํ อิจฺฉนฺโต กึ กโรติ? อสฺสทฺโธ สทฺธาการํ ทสฺเสติ; ทุสฺสีลาทโย สีลวนฺตาทีนํ อาการํ ทสฺเสนฺติ. กถํ? อสฺสทฺโธ ตาว มหามหทิวเส มนุสฺสานํ วิหารํ อาคมนเวลาย สมฺมชฺชนึ อาทาย วิหารํ สมฺมชฺชติ, กจวรํ ฉฑฺเฑติ, มนุสฺเสหิ ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา เจติยงฺคณํ คจฺฉติ, ตตฺถาปิ สมฺมชฺชิตฺวา กจวรํ ฉฑฺเฑติ, วาลิกํ สมํ กโรติ, อาสนานิ โธวติ, โพธิมฺหิ อุทกํ สิญฺจติ. มนุสฺสา ทิสฺวา ‘นตฺถิ มญฺเญ อญฺโญ ภิกฺขุ วิหารชคฺคนโก, อยเมว อิมํ วิหารํ ปฏิชคฺคติ, สทฺโธ เถโร’ติ คมนกาเล นิมนฺเตตฺวา คจฺฉนฺติ. ทุสฺสีโลปิ อุปฏฺฐากานํ สมฺมุเข วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘ภนฺเต, มยิ คจฺฉนฺเต โคโณ อุพฺพิคฺโค. เตน ธาวตา ติณานิ ฉินฺนานิ. สมฺมชฺชนฺตสฺส เม ติณานิ ฉิชฺชนฺติ. จงฺกมนฺตสฺส เม ปาณกา มียนฺติ. เขฬํ ปาเตนฺตสฺส อสติยา ติณมตฺถเก ปตติ; ตตฺถ ตตฺถ กึ โหตี’’ติ? ‘‘อนาปตฺติ, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสติยา อชานนฺตสฺสา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ ครุกํ วิย อุปฏฺฐาติ; สุฏฺฐุ วีมํสถา’’ติ ภณติ. ตํ สุตฺวา มนุสฺสา ‘อมฺหากํ อยฺโย เอตฺตเกปิ กุกฺกุจฺจายติ! อญฺญสฺมึ โอฬาริเก กึ นาม กริสฺสติ; นตฺถิ อิมินา สทิโส สีลวาติ ปสนฺนา สกฺการํ กโรนฺติ. อปฺปสฺสุโตปิ อุปฏฺฐากมชฺเฌ นิสินฺโน ‘‘อสุโก ติปิฏกธโร, อสุโก จตุนิกายิโก มยฺหํ อนฺเตวาสิโก, มม สนฺติเก เตหิ ธมฺโม อุคฺคหิโต’’ติ วทติ. มนุสฺสา ‘อมฺหากํ อยฺเยน สทิโส พหุสฺสุโต นตฺถิ, เอตสฺส กิร สนฺติเก อสุเกน จ อสุเกน จ ธมฺโม อุคฺคหิโต’ติ ปสนฺนา สกฺการํ กโรนฺติ.

สงฺคณิการาโมปิ มหามหทิวเส ทีฆปีฐญฺจ อปสฺสยญฺจ คาหาเปตฺวา วิหารปจฺจนฺเต รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทติ. มนุสฺสา อาคนฺตฺวา ‘‘เถโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉนฺติ. ‘‘คณฺฐิกปุตฺตา นาม คณฺฐิกา เอว โหนฺติ. เตน เถโร เอวรูเป กาเล อิธ น นิสีทติ, วิหารปจฺจนฺเต ทิวาฏฺฐาเน ทีฆจงฺกเม วิหรตี’’ติ วทนฺติ. โสปิ ทิวสภาคํ วีตินาเมตฺวา นลาเฏ มกฺกฏสุตฺตํ อลฺลิยาเปตฺวา ปีฐํ คาหาเปตฺวา อาคมฺม ปริเวณทฺวาเร นิสีทติ. มนุสฺสา ‘‘กหํ, ภนฺเต, คตตฺถ? อาคนฺตฺวา น อทฺทสมฺหา’’ติ วทนฺติ. ‘‘อุปาสกา, อนฺโตวิหาโร อากิณฺโณ; ทหรสามเณรานํ วิจรณฏฺฐานเมตํ สฏฺฐิหตฺถจงฺกเม ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิมฺหา’’ติ อตฺตโน ปวิวิตฺตภาวํ ชานาเปติ.

กุสีโตปิ อุปฏฺฐากมชฺเฌ นิสินฺโน ‘‘อุปาสกา, ตุเมฺหหิ อุกฺกาปาโต ทิฏฺโฐ’’ติ วทติ. ‘‘น ปสฺสาม, ภนฺเต; กาย เวลาย อโหสี’’ติ จ ปุฏฺโฐ ‘‘อมฺหากํ จงฺกมนเวลายา’’ติ วตฺวา ‘‘ภูมิจาลสทฺทํ อสฺสุตฺถา’’ติ ปุจฺฉติ. ‘‘น สุณาม, ภนฺเต; กาย เวลายา’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘มชฺฌิมยาเม อมฺหากํ อาลมฺพนผลกํ อปสฺสาย ฐิตกาเล’’ติ วตฺวา ‘‘มหาโอภาโส อโหสิ; โส โว ทิฏฺโฐ’’ติ ปุจฺฉติ. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต’’ติ จ วุตฺเต ‘‘มยฺหํ จงฺกมมฺหา โอตรณกาเล’’ติ วทติ. มนุสฺสา ‘อมฺหากํ เถโร ตีสุปิ ยาเมสุ จงฺกเมเยว โหติ; นตฺถิ อยฺเยน สทิโส อารทฺธวีริโย’ติ ปสนฺนา สกฺการํ กโรนฺติ.

มุฏฺฐสฺสตีปิ อุปฏฺฐากมชฺเฌ นิสินฺโน ‘‘มยา อสุกกาเล นาม ทีฆนิกาโย อุคฺคหิโต, อสุกกาเล มชฺฌิโม, สํยุตฺตโก, องฺคุตฺตริโก; อนฺตรา โอโลกนํ นาม นตฺถิ, อิจฺฉิติจฺฉตฏฺฐาเน มุขารุโฬฺหว ตนฺติ อาคจฺฉติ; อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู เอฬกา วิย มุขํ ผนฺทาเปนฺตา วิหรนฺตี’’ติ วทติ. มนุสฺสา ‘นตฺถิ อยฺเยน สทิโส อุปฏฺฐิตสตี’ติ ปสนฺนา สกฺการํ กโรนฺติ.

อสมาหิโตปิ อุปฏฺฐากานํ สมฺมุเข อฏฺฐกถาจริเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘กสิณํ นาม กถํ ภาเวติ? กิตฺตเกน นิมิตฺตํ อุปฺปนฺนํ นาม โหติ? กิตฺตเกน อุปจาโร? กิตฺตเกน อปฺปนา? ปฐมสฺส ฌานสฺส กติ องฺคานิ? ทุติยสฺส ตติยสฺส จตุตฺถสฺส ฌานสฺส กติ องฺคานิ’’ติ ปุจฺฉติ. เตหิ อตฺตโน อุคฺคหิตานุรูเปน กถิตกาเล สิตํ กตฺวา ‘กึ, อาวุโส, เอวํ น โหสี’ติ วุตฺเต ‘วฏฺฏติ, ภนฺเต’ติ อตฺตโน สมาปตฺติลาภิตํ สูเจติ. มนุสฺสา ‘สมาปตฺติลาภี อยฺโย’ติ ปสนฺนา สกฺการํ กโรนฺติ.

ทุปฺปญฺโญปิ อุปฏฺฐากานํ มชฺเฌ นิสินฺโน ‘มชฺฌิมนิกาเย เม ปญฺจตฺตยํ โอโลเกนฺตสฺส สหิทฺธิยาว มคฺโค อาคโต. ปริยตฺติ นาม อมฺหากํ น ทุกฺกรา. ปริยตฺติวาวโฏ ปน ทุกฺขโต น มุจฺจตีติ ปริยตฺตึ วิสฺสชฺชยิมฺหา’ติอาทีนิ วทนฺโต อตฺตโน มหาปญฺญตํ ทีเปติ. เอวํ วทนฺโต ปนสฺส สาสเน ปหารํ เทติ. อิมินา สทิโส มหาโจโร นาม นตฺถิ. น หิ ปริยตฺติธโร ทุกฺขโต น มุจฺจตีติ. อขีณาสโวปิ คามทารเก ทิสฺวา ‘ตุมฺหากํ มาตาปิตโร อเมฺห กึ วทนฺตี’’ติ? ‘‘อรหาติ วทนฺติ, ภนฺเต’’ติ. ‘ยาว เฉกา คหปติกา, น สกฺกา วญฺเจตุ’นฺติ อตฺตโน ขีณาสวภาวํ ทีเปติ.

อญฺเญปิ เจตฺถ จาฏิอรหนฺตปาโรหอรหนฺตาทโย เวทิตพฺพา – เอโก กิร กุหโก อนฺโตคพฺเภ จาฏึ นิขณิตฺวา มนุสฺสานํ อาคมนกาเล ปวิสติ. มนุสฺสา ‘กหํ เถโร’ติ ปุจฺฉนฺติ. ‘อนฺโตคพฺเภ’ติ จ วุตฺเต ปวิสิตฺวา วิจินนฺตาปิ อทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ‘นตฺถิ เถโร’ติ วทนฺติ. ‘อนฺโตคพฺเภเยว เถโร’ติ จ วุตฺเต ปุน ปวิสนฺติ. เถโร จาฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปีเฐ นิสินฺโน โหติ. ตโต เตหิ ‘มยํ, ภนฺเต, ปุพฺเพ อทิสฺวา นิกฺขนฺตา, กหํ ตุเมฺห คตตฺถา’’ติ วุตฺเต ‘สมณา นาม อตฺตโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉนฺตี’ติ วจเนน อตฺตโน ขีณาสวภาวํ ทีเปติ.

อปโรปิ กุหโก เอกสฺมึ ปพฺพเต ปณฺณสาลายํ วสติ. ปณฺณสาลาย จ ปจฺฉโต ปปาตฏฺฐาเน เอโก กจฺฉกรุกฺโข อตฺถิ. ตสฺส ปาโรโห คนฺตฺวา ปรภาเค ภูมิยํ ปติฏฺฐิโต. มนุสฺสา มคฺเคนาคนฺตฺวา นิมนฺเตนฺติ. โส ปตฺตจีวรมาทาย ปาโรเหน โอตริตฺวา คามทฺวาเร อตฺตานํ ทสฺเสติ. ตโต มนุสฺเสหิ ปจฺฉา อาคนฺตฺวา ‘กตเรน มคฺเคน อาคตตฺถ, ภนฺเต’ติ ปุฏฺโฐ ‘สมณานํ อาคตมคฺโค นาม ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, อตฺตโน อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเนว อาคจฺฉนฺตี’ติ วจเนน ขีณาสวภาวํ ทีเปติ. ตํ ปน กุหกํ เอโก วิทฺธกณฺโณ ญตฺวา ‘ปริคฺคเหสฺสามิ น’นฺติ เอกทิวสํ ปาโรเหน โอตรนฺตํ ทิสฺวา ปจฺฉโต ฉินฺทิตฺวา อปฺปมตฺตเกน ฐเปสิ. โส ‘ปาโรหโต โอตริสฺสามี’ติ ‘ฐ’นฺติ ปติโต, มตฺติกา ปตฺโต ภิชฺชิ. โส ‘ญาโตมฺหี’ติ นิกฺขมิตฺวา ปลายิ. ปาปิจฺฉสฺส ภาโว ปาปิจฺฉตา. ลกฺขณโต ปน อสนฺตคุณสมฺภาวนตา, ปฏิคฺคหเณ จ อมตฺตญฺญุตา; เอตํ ปาปิจฺฉตาลกฺขณนฺติ เวทิตพฺพํ.

๘๕๒. สิงฺคนิทฺเทเส วิชฺฌนฏฺเฐน สิงฺคํ; นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคสฺเสตํ นามํ. สิงฺคารภาโว สิงฺคารตา, สิงฺคารกรณากาโร วา. จตุรภาโว จตุรตา. ตถา จาตุริยํ. ปริกฺขตภาโว ปริกฺขตตา; ปริขณิตฺวา ฐปิตสฺเสว ทฬฺหสิงฺคารภาวสฺเสตํ นามํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. เอวํ สพฺเพหิปิ ปเทหิ กิเลสสิงฺคารตาว กถิตา.

๘๕๓. ตินฺติณนิทฺเทเส ตินฺติณนฺติ ขียนํ. ตินฺติณายนากาโร ตินฺติณายนา. ตินฺติเณน อยิตสฺส ตินฺติณสมงฺคิโน ภาโว ตินฺติณายิตตฺตํ. โลลุปภาโว โลลุปฺปํ. อิตเร เทฺว อาการภาวนิทฺเทสา. ปุจฺฉญฺชิกตาติ ลาภลภนกฏฺฐาเน เวธนากมฺปนา นีจวุตฺติตา. สาธุกมฺยตาติ ปณีตปณีตานํ ปตฺถนา. เอวํ สพฺเพหิปิ ปเทหิ สุวานโทณิยํ กญฺชิยํ ปิวนกสุนขสฺส อญฺญํ สุนขํ ทิสฺวา ภุภุกฺกรณํ วิย ‘ตว สนฺตกํ, มม สนฺตก’นฺติ กิเลสวเสน ขียนากาโร กถิโต.

๘๕๔. จาปลฺยนิทฺเทเส อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตภาวาทีหิ จีวรสฺส มณฺฑนา จีวรมณฺฑนา. มณิวณฺณจฺฉวิกรณาทีหิ ปตฺตสฺส มณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนา. จิตฺตกมฺมาทีหิ ปุคฺคลิกเสนาสนสฺส มณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา. อิมสฺส วา ปูติกายสฺสาติ อิมสฺส มนุสฺสสรีรสฺส. ยถา หิ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ชรสิงฺคาโลเตฺวว อูรุปฺปมาณาปิ จ คโฬจิลตา ปูติลตาเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ, เอวํ สุวณฺณวณฺโณปิ มนุสฺสกาโย ปูติกาโยเตฺวว วุจฺจติ. ตสฺส อนฺตรนฺตรา รตฺตวณฺณปณฺฑุวณฺณาทีหิ นิวาสนปารุปนาทีหิ สชฺชนา มณฺฑนา นาม. พาหิรานํ วา ปริกฺขารานนฺติ ฐเปตฺวา ปตฺตจีวรํ เสสปริกฺขารานํ; อถวา ยา เอสา จีวรมณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนาติ วุตฺตา, สา เตหิ วา ปริกฺขาเรหิ กายสฺส มณฺฑนา เตสํ วา พาหิรปริกฺขารานํ มณฺเฑตฺวา ฐปนวเสน มณฺฑนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มณฺฑนา วิภูสนาติ เอตฺถ อูนฏฺฐานสฺส ปูรณวเสน มณฺฑนา, ฉวิราคาทิวเสน วิภูสนาติ เวทิตพฺพา. เกฬนาติ กีฬนา. ปริเกฬนาติ ปริกีฬนา. คิทฺธิกตาติ เคธยุตฺตตา. คิทฺธิกตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. จปลภาโว จปลตา. ตถา จาปลฺยํ. อิทํ วุจฺจตีติ อิทํ จาปลฺยํ นาม วุจฺจติ, เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล วสฺสสติโกปิ สมาโน ตทหุชาตทารโก วิย โหติ.

๘๕๕. อสภาควุตฺตินิทฺเทเส วิปฺปฏิกูลคฺคาหิตาติ อนนุโลมคฺคาหิตา. วิปจฺจนีกสาตตาติ วิปจฺจนีเกน ปฏิวิรุทฺธกรเณน สุขายนา. อนาทรภาโว อนาทริยํ. ตถา อนาทริยตา. อคารวสฺส ภาโว อคารวตา. เชฏฺฐกภาวสฺส อกรณํ อปฺปติสฺสวตา. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อสภาควุตฺติ นาม วุจฺจติ; วิสภาคชีวิกตาติ อตฺโถ; ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล มาตรํ ปิตรํ วา คิลานํ ปฏิวตฺติตฺวาปิ น โอโลเกติ; ปิตุสนฺตกสฺส การณา มาตรา สทฺธึ, มาตุสนฺตกสฺส การณา ปิตรา สทฺธึ กลหํ กโรติ; วิสภาคชีวิตํ ชีวติ, มาตาปิตูนํ สนฺตกสฺส การณา เชฏฺเฐน วา กนิฏฺเฐน วา ภาตรา สทฺธึ กลหํ กโรติ, นิลฺลชฺชวจนํ วทติ, อาจริยสฺส วา อุปชฺฌายสฺส วา วตฺตปฏิวตฺตํ น กโรติ, คิลานํ น อุปฏฺฐาติ, พุทฺธสฺส ภควโต เจติยทสฺสนฏฺฐาเน อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา กโรติ, เขฬมฺปิ สิงฺฆาณิกมฺปิ ฉฑฺเฑติ, ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนา อารุยฺห คจฺฉติ, พุทฺธสาวเกสุ น ลชฺชติ, สงฺเฆ จิตฺตีการํ น กโรติ, มาติมตฺตปิติมตฺตาทีสุ ครุฏฺฐานีเยสุ หิโรตฺตปฺปํ น ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตมานสฺส สพฺพา เปสา กิริยา มาตรีติอาทีสุปิ วตฺถูสุ อสภาควุตฺติตา นาม โหติ.

๘๕๖. อรตินิทฺเทเส ปนฺเตสูติ ทูเรสุ วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรตีติ รติปฏิกฺเขโป. อรติตาติ อรมณากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมณาติ อนภิรมณากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

๘๕๗. ตนฺทีนิทฺเทเส ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ. อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ.

๘๕๘. วิชมฺภิตานิทฺเทเส ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา หิ ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิสฺมิญฺจิเทว คเหตฺวา อุชุกํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายผนฺทนเมว กถิตํ.

๘๕๙. ภตฺตสมฺมทนิทฺเทเส ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ; พลวภตฺเตน หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภตฺเตน กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. ตสฺมิญฺหิ สมเย ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย โหติ, กาโย ชีรติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา.

๘๖๐. เจตโส ลีนตฺตนิทฺเทโส เหฏฺฐา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺโถเยว. อิเมหิ ปน สพฺเพหิปิ ปเทหิ กิเลสวเสน จิตฺตสฺส คิลานากาโร กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

๘๖๑. กุหนานิทฺเทเส ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺสาติ ลาภญฺจ สกฺการญฺจ กิตฺติสทฺทญฺจ นิสฺสิตสฺส, ปตฺถยนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปาปิจฺฉสฺสาติ อสนฺตคุณทีปนกามสฺส. อิจฺฉาปกตสฺสาติ อิจฺฉาย อปกตสฺส, อุปทฺทุตสฺสาติ อตฺโถ.

อิโต ปรํ ยสฺมา ปจฺจยปฏิเสวน สามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตวเสน มหานิทฺเทเส ติวิธํ กุหนวตฺถุ อาคตํ, ตสฺมา ติวิธมฺปิ ตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วาติ เอวมาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จีวราทีหิ นิมนฺติตสฺส ตทตฺถิกสฺเสว สโต ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ปฏิกฺขิปเนน, เต จ คหปติเก อตฺตนิ สุปฺปติฏฺฐิตสทฺเธ ญตฺวา ปุน เตสํ ‘อโห อยฺโย อปฺปิจฺโฉ, น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อิจฺฉติ, สุลทฺธํ วต โน อสฺส สเจ อปฺปมตฺตกํ กิญฺจิ ปฏิคฺคเณฺหยฺยา’ติ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ปณีตานิ จีวราทีนิ อุปเนนฺตานํ ตทนุคฺคหกามตํเยว อาวิกตฺวา ปฏิคฺคหเณน จ ตโต ปภุติ อสีติสกฏภาเรหิ อุปนามนเหตุภูตํ วิมฺหาปนํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๘๗) –

‘‘กตมํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิธ คหปติกา ภิกฺขุํ นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. โส ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อตฺถิโก จีวร …เป… ปริกฺขารานํ ภิยฺโยกมฺยตํ อุปาทาย จีวรํ ปจฺจกฺขาติ, ปิณฺฑปาตํ ปจฺจกฺขาติ, เสนาสนํ ปจฺจกฺขาติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปจฺจกฺขาติ. โส เอวมาห – ‘‘กึ สมณสฺส มหคฺเฆน จีวเรน? เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ สุสานา วา สงฺการกูฏา วา ปาปณิกา วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน ปิณฺฑปาเตน? เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ อุญฺฉาจริยาย ปิณฺฑิยาโลเปน ชีวิกํ กปฺเปยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน เสนาสเนน? เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ รุกฺขมูลิโก วา อสฺส โสสานิโก วา อพฺโภกาสิโก วา. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน? เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ ปูติมุตฺเตน วา หรีตกีขณฺเฑน วา โอสธํ กเรยฺยาติ. ตทุปาทาย ลูขํ จีวรํ ธาเรติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, ลูขํ เสนาสนํ ปฏิเสวติ, ลูขํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ. ตเมนํ คหปติกา เอวํ ชานนฺติ – ‘อยํ สมโณ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย ธุตวาโท’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย นิมนฺเตนฺติ จีวร…เป… ปริกฺขาเรหิ. โส เอวมาห – ‘ติณฺณํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ – สทฺธาย สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, เทยฺยธมฺมสฺส…เป… ทกฺขิเณยฺยานํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. ตุมฺหากญฺเจวายํ สทฺธา อตฺถิ, เทยฺยธมฺโม จ สํวิชฺชติ, อหญฺจ ปฏิคฺคาหโก. สจาหํ น ปฏิคฺคเหสฺสามิ, เอวํ ตุเมฺห ปุญฺเญน ปริพาหิรา ภวิสฺสถ; น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ, อปิจ ตุมฺหากํ เอว อนุกมฺปาย ปฏิคฺคณฺหามี’ติ. ตทุปาทาย พหุมฺปิ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ…เป… เภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิคฺคณฺหาติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ วุจฺจติ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ.

ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมปริทีปนวาจาย ตถา ตถา วิมฺหาปนํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห – ‘‘กตมํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ อริยธมฺมสนฺนิสฺสิตํ วาจํ ภาสติ – ‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ; ‘โย เอวรูปํ ปตฺตํ, โลหถาลกํ, ธมกรณํ, ปริสาวนํ, กุญฺจิกํ, อุปาหนํ, กายพนฺธนํ, อาโยคํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ; ‘ยสฺส เอวรูโป อุปชฺฌาโย, อาจริโย, สมานุปชฺฌาโย, สมานาจริยโก, มิตฺโต สนฺทิฏฺโฐ, สมฺภตฺโต, สหาโย; โย เอวรูเป วิหาเร วสติ – อฑฺฒโยเค, ปาสาเท, หมฺมิเย, คุหายํ, เลเณ, กุฏิยา, กูฏาคาเร, อฏฺเฏ, มาเฬ, อุโทสิเต, อุทฺทณฺเฑ, อุปฏฺฐานสาลายํ, มณฺฑเป, รุกฺขมูเล วสติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ.

‘‘อถ วา โกรชิกโกรชิโก ภากุฏิกภากุฏิโก กุหกกุหโก ลปกลปโก มุขสมฺภาวิโต ‘อยํ สมโณ อิมาสํ เอวรูปานํ สนฺตานํ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี’ติ ตาทิสํ คมฺภีรํ คูฬฺหํ นิปุณํ ปฏิจฺฉนฺนํ โลกุตฺตรํ สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตํ กถํ กเถติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ วุจฺจติ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ.

ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต สมฺภาวนาธิปฺปายกเตน อิริยาปเถน วิมฺหาปนํ อิริยาปถสนฺนิสฺสิตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห – ‘‘กตมํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ คมนํ สณฺฐเปติ, สยนํ สณฺฐเปติ, ปณิธาย คจฺฉติ, ปณิธาย ติฏฺฐติ, ปณิธาย นิสีทติ, ปณิธาย เสยฺยํ กปฺเปติ, สมาหิโต วิย คจฺฉติ, สมาหิโต วิย ติฏฺฐติ, นิสีทติ, เสยฺยํ กปฺเปติ, อาปาถกชฺฌายีว โหติ. ยา เอวรูปา อิริยาปถสฺส อาฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ วุจฺจติ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ.

ตตฺถ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตนาติ ปจฺจยปฏิเสวนนฺติ เอวํ สงฺขาเตน ปจฺจยปฏิเสวเนน. สามนฺตชปฺปิเตนาติ สมีเป ภณิเตน. อิริยาปถสฺสาติ จตุอิริยาปถสฺส. อาฐปนาติ อาทิฐปนา, อาทเรน วา ฐปนา. ฐปนาติ ฐปนากาโร. สณฺฐปนาติ อภิสงฺขรณา, ปาสาทิกภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกาติ ปธานปุริมฏฺฐิตภาวทสฺสเนน ภากุฏิกรณํ, มุขสงฺโกโจติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกรณํ สีลมสฺสาติ ภากุฏิโก; ภากุฏิกสฺส ภาโว ภากุฏิยํ. กุหนาติ วิมฺหาปนํ, กุหสฺส อายนา กุหายนา. กุหิตสฺส ภาโว กุหิตตฺตนฺติ.

๘๖๒. ลปนานิทฺเทเส อาลปนาติ วิหารํ อาคตมนุสฺเส ทิสฺวา กิมตฺถาย โภนฺโต อาคตา? กึ ภิกฺขู นิมนฺเตตุํ? ยทิ เอวํ คจฺฉถ; อหํ ปจฺฉโต ภิกฺขู คเหตฺวา อาคจฺฉามี’ติ เอวํ อาทิโตว ลปนา. อถ วา อตฺตานํ อุปเนตฺวา ‘อหํ ติสฺโส, มยิ ราชา ปสนฺโน, มยิ อสุโก จ อสุโก จ ราชมหามตฺโต ปสนฺโน’ติ เอวํ อตฺตุปนายิกา ลปนา อาลปนา. ลปนาติ ปุฏฺฐสฺส สโต วุตฺตปฺปการเมว ลปนํ. สลฺลปนาติ คหปติกานํ อุกฺกณฺฐเน ภีตสฺส โอกาสํ ทตฺวา สุฏฺฐุ ลปนา. อุลฺลปนาติ ‘มหากุฏุมฺพิโก, มหานาวิโก, มหาทานปตี’ติ เอวํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนา. สมุลฺลปนาติ สพฺพโตภาเคน อุทฺธํ กตฺวา ลปนา. อุนฺนหนาติ ‘อุปาสกา, ปุพฺเพ อีทิเส กาเล ทานํ เทถ; อิทานิ กึ น เทถา’ติ เอวํ ยาว ‘ทสฺสาม, ภนฺเต, โอกาสํ น ลภามา’ติอาทีนิ วทนฺติ ตาว อุทฺธํ นหนา, เวฐนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อุจฺฉุหตฺถํ ทิสฺวา ‘กุโต อาคตา, อุปาสกา’ติ ปุจฺฉติ. ‘อุจฺฉุเขตฺตโต, ภนฺเต’ติ. ‘กึ ตตฺถ อุจฺฉุ มธุร’นฺติ? ‘ขาทิตฺวา, ภนฺเต, ชานิตพฺพ’นฺติ. ‘น, อุปาสกา, ภิกฺขุสฺส ‘อุจฺฉุํ เทถา’ติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’ติ ยา เอวรูปา นิพฺเพเฐนฺตสฺสาปิ เวฐนกกถา, สา อุนฺนหนา. สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อุนฺนหนา สมุนฺนหนา. อุกฺกาจนาติ ‘เอตํ กุลํ มํเยว ชานาติ, สเจ เอตฺถ เทยฺยธมฺโม อุปฺปชฺชติ, มยฺหเมว เทตี’ติ เอวํ อุกฺขิปิตฺวา กาจนา อุกฺกาจนา; อุทฺทีปนาติ วุตฺตํ โหติ.

เตลกนฺทริกวตฺถุ เจตฺถ วตฺตพฺพํ. เทฺว กิร ภิกฺขู เอกํ คามํ ปวิสิตฺวา อาสนสาลาย นิสีทิตฺวา เอกํ กุมาริกํ ทิสฺวา ปกฺโกสึสุ. ตาย อาคตาย ตเตฺรโก เอกํ ปุจฺฉิ – ‘อยํ, ภนฺเต, กสฺส กุมาริกา’ติ? ‘อมฺหากํ อุปฏฺฐายิกาย เตลกนฺทริกาย ธีตา, อาวุโส. อิมิสฺสา มาตา มยิ เคหํ คเต สปฺปึ ททมานา ฆเฏเนว เทติ, อยมฺปิ มาตา วิย ฆเฏเนว เทตี’ติ อุกฺกาเจติ.

สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนา. อนุปฺปิยภาณิตาติ สจฺจานุรูปํ วา ธมฺมานุรูปํ วา อนปโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิยภณนเมว. จาฏุกมฺยตาติ นีจวุตฺติตา; อตฺตานํ เหฏฺฐโต ฐเปตฺวา วตฺตนํ. มุคฺคสูปฺยตาติ มุคฺคสูปสทิสตา. ยถา มุคฺเคสุ ปจฺจมาเนสุ โกจิเทว น ปจฺจติ, อวเสสา ปจฺจนฺติ; เอวํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส วจเน กิญฺจิเทว สจฺจํ โหติ, เสสํ อลิกํ – อยํ ปุคฺคโล มุคฺคสูโปฺยติ วุจฺจติ. ตสฺส ภาโว มุคฺคสูปฺยตา. ปาริภฏยตาติ ปาริภฏยภาโว. โย หิ กุลทารเก ธาตี วิย องฺเกน วา ขนฺเธน วา ปริภฏติ, ธาเรตีติ อตฺโถ; ตสฺส ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏยํ; ปาริภฏยสฺส ภาโว ปาริภฏยตาติ.

๘๖๓. เนมิตฺติกตานิทฺเทเส นิมิตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ ปเรสํ ปจฺจยทานสํโยชนกํ กายวจีกมฺมํ. นิมิตฺตกมฺมนฺติ นิมิตฺตสฺส กรณโกสลฺลํ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ปิณฺฑปาติโก อุปฏฺฐากกมฺมารสฺส เคหทฺวารํ คนฺตฺวา ‘กึ ภนฺเต’ติ ปุจฺฉิโต จีวรนฺตเรน หตฺถํ นีหริตฺวา วาสิปหรณาการํ อกาสิ. กมฺมาโร ‘สลฺลกฺขิตํ เม, ภนฺเต’ติ วาสึ กตฺวา อทาสิ. โอภาโสติ ปจฺจยปฏิสํยุตฺตกถา. โอภาสกมฺมนฺติ วจฺฉกปาลเก ทิสฺวา ‘กึ อิเม วจฺฉา ขีรโควจฺฉา, ตกฺกโควจฺฉา’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘ขีรโควจฺฉา, ภนฺเต’ติ วุตฺเต ‘น ขีรโควจฺฉา, ยทิ ขีรโควจฺฉา สิยุํ ภิกฺขูปิ ขีรํ ลเภยฺยุ’นฺติ เอวมาทินา นเยน เตสํ ทารกานํ มาตาปิตูนํ นิเวเทตฺวา ขีรทาปนาทิกํ โอภาสกรณํ. สามนฺตชปฺปาติ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ.

ชาตกภาณกวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอโก กิร ชาตกภาณกตฺเถโร ภุญฺชิตุกาโม อุปฏฺฐายิกาย เคหํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. สา อทาตุกามา ‘ตณฺฑุลา นตฺถี’ติ ภณนฺตี ตณฺฑุเล อาหริตุกามา วิย ปฏิวิสฺสกฆรํ คตา. ภิกฺขุ อนฺโตคพฺภํ ปวิสิตฺวา โอโลเกนฺโต กวาฏโกเณ อุจฺฉุํ, ภาชเน คุฬํ, ปิฏเก โลณมจฺฉผาลํ, กุมฺภิยํ ตณฺฑุเล, ฆเฏ ฆตํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา นิสีทิ. ฆรณี ‘ตณฺฑุลํ นาลตฺถ’นฺติ อาคตา. เถโร ‘อุปาสิเก, อชฺช ภิกฺขา น สมฺปชฺชิสฺสตี’ติ ปฏิกจฺเจว นิมิตฺตํ อทฺทส’นฺติ อาห. ‘กึ, ภนฺเต’ติ? ‘กวาฏโกเณ นิกฺขิตฺตํ อุจฺฉุํ วิย สปฺปํ อทฺทสํ; ‘ตํ ปหริสฺสามี’ติ โอโลเกนฺโต ภาชเน ฐปิตํ คุฬปิณฺฑํ วิย ปาสาณํ เลฑฺฑุเกน; ปหเฏน สปฺเปน กตํ, ปิฏเก นิกฺขิตฺตโลณมจฺฉผาลสทิสํ, ผณํ; ตสฺส ตํ เลฑฺฑุํ ฑํสิตุกามสฺส, กุมฺภิยา ตณฺฑุลสทิเส ทนฺเต; อถสฺส กุปิตสฺส, ฆเฏ ปกฺขิตฺตฆตสทิสํ, มุขโต นิกฺขมนฺตํ วิสมิสฺสกํ เขฬ’นฺติ. สา ‘น สกฺกา มุณฺฑกํ วญฺเจตุ’นฺติ อุจฺฉุํ ทตฺวา โอทนํ ปจิตฺวา ฆตคุฬมจฺเฉหิ สทฺธึ อทาสีติ. เอวํ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ สามนฺตชปฺปาติ เวทิตพฺพํ. ปริกถาติ ยถา ตํ ลภติ ตถา ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา กถนํ.

๘๖๔. นิปฺเปสิกตานิทฺเทเส อกฺโกสนาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนา. วมฺภนาติ ปริภวิตฺวา กถนํ. ครหนาติ ‘อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน’ติอาทินา นเยน โทสาโรปนา. อุกฺเขปนาติ ‘มา เอตํ เอตฺถ กเถถา’ติ วาจาย อุกฺขิปนํ. สพฺพโตภาเคน สวตฺถุกํ สเหตุกํ กตฺวา อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. อถวา อเทนฺตํ ‘อโห ทานปตี’ติ เอวํ อุกฺขิปนํ อุกฺเขปนา. ‘มหาทานปตี’ติ เอวํ สุฏฺฐุ อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. ขิปนาติ ‘กึ อิมสฺส ชีวิตํ พีชโภชิโน’ติ เอวํ อุปฺปณฺฑนา. สงฺขิปนาติ ‘กึ อิมํ อทายโกติ ภณถ โย นิจฺจกาลํ สพฺเพสมฺปิ นตฺถีติ วจนํ เทตี’ติ เอวํ สุฏฺฐุตรํ อุปฺปณฺฑนา. ปาปนาติ อทายกตฺตสฺส อวณฺณสฺส วา ปาปนํ. สพฺพโตภาเคน ปาปนา สมฺปาปนา. อวณฺณหาริกาติ ‘เอวํ เม อวณฺณภยาปิ ทสฺสตี’ติ เคหโต เคหํ, คามโต คามํ, ชนปทโต ชนปทํ อวณฺณหรณํ. ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิตา. เอสา หิ อภิมุขํ โอโลเกตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสขาทนํ วิย โหติ. ตสฺมา ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ วุตฺตา. อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตาติ อยํ ยสฺมา เวฬุเปสิกา วิย อพฺภงฺคํ ปรสฺส คุณํ นิปฺเปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ นิปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเณ นิปิสิตฺวา วิจุณฺเณตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา นิปฺเปสิกตาติ วุจฺจตีติ.

๘๖๕. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตานิทฺเทเส นิชิคีสนตาติ มคฺคนา. อิโต ลทฺธนฺติ อิมมฺหา เคหา ลทฺธํ. อมุตฺราติ อมุกมฺหิ เคเห. เอฏฺฐีติ อิจฺฉนา. คเวฏฺฐีติ มคฺคนา. ปริเยฏฺฐีติ ปุนปฺปุนํ มคฺคนา. อาทิโต ปฏฺฐาย ลทฺธํ ลทฺธํ ภิกฺขํ ตตฺร ตตฺร กุลทารกานํ ทตฺวา อนฺเต ขีรยาคุํ ลภิตฺวา คตภิกฺขุวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอสนาติอาทีนิ เอฏฺฐีติอาทีนํ เววจนานิ, ตสฺมา เอฏฺฐีติ เอสนา, คเวฏฺฐีติ คเวสนา, ปริเยฏฺฐีติ ปริเยสนา. อิจฺเจวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

๘๖๖. เสยฺยมานนิทฺเทเส ชาติยาติ ขตฺติยภาวาทิชาติสมฺปตฺติยา. โคตฺเตนาติ โคตมโคตฺตาทินา อุกฺกฏฺฐโคตฺเตน. โกลปุตฺติเยนาติ มหากุลภาเวน. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสมฺปนฺนสรีรตาย. สรีรญฺหิ โปกฺขรนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส วณฺณสมฺปตฺติยา อภิรูปภาเวนาติ อตฺโถ. ธเนนาติอาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. มานํ ชปฺเปตีติ เอเตสุ เยน เกนจิ วตฺถุนา ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ มานํ ปวตฺเตติ กโรติ.

๘๖๗. สทิสมานนิทฺเทเส มานํ ชปฺเปตีติ เอเตสุ เยน เกนจิ วตฺถุนา ‘สทิโสหมสฺมี’ติ มานํ ปวตฺเตติ. อยเมตฺถ อตฺถโต วิเสโส. ปาฬิยํ ปน นานากรณํ นตฺถิ.

๘๖๘. หีนมานนิทฺเทเส โอมานํ ชปฺเปตีติ เหฏฺฐามานํ ปวตฺเตติ. โอมาโนติ ลามโก เหฏฺฐามาโน. โอมญฺญนา โอมญฺญิตตฺตนฺติ อาการภาวนิทฺเทโส. หีฬนาติ ชาติอาทีหิ อตฺตชิคุจฺฉนา. โอหีฬนาติ อติเรกโต หีฬนา. โอหีฬิตตฺตนฺติ ตสฺเสว ภาวนิทฺเทโส. อตฺตุญฺญาติ อตฺตานํ หีนํ กตฺวา ชานนา. อตฺตาวญฺญาติ อตฺตานํ อวชานนา. อตฺตปริภโวติ ชาติอาทิสมฺปตฺตินามเมว ชาตาติ อตฺตานํ ปริภวิตฺวา มญฺญนา. เอวมิเม ตโย มานา ปุคฺคลํ อนิสฺสาย ชาติอาทิวตฺถุวเสเนว กถิตา. เตสุ เอเกโก ติณฺณมฺปิ เสยฺยสทิสหีนานํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ มาโน เสยฺยสฺเสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโน. ‘สทิโสหมสฺมี’ติ มาโน สทิสสฺเสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโน. ‘หีโนหมสฺมี’ติ มาโน หีนสฺเสว ยาถาวมาโน, เสสานํ อยาถาวมาโน.

๘๖๙. ตตฺถ กตโม เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติอาทโย ปน นว มานา ปุคฺคลํ นิสฺสาย กถิตา. เตสุ ตโย ตโย เอเกกสฺส อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ ทหตีติ ฐเปติ. ตํ นิสฺสายาติ ตํ เสยฺยโต ทหนํ นิสฺสาย. เอตฺถ ปน เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน ราชูนญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา โก มยา สทิโส อตฺถี’ติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ ‘สีลธุตงฺคาทีหิ โก มยา สทิโส อตฺถี’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

๘๗๐. เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ ‘สีลธุตงฺคาทีหิ อญฺเญน ภิกฺขุนา สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ.

๘๗๑. เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส หิ รญฺโญ รฏฺฐํ วา ธนํ วา วาหนานิ วา สมฺปนฺนานิ น โหนฺติ, โส ‘มยฺหํ ราชาติ โวหารสุขมตฺตเมว; กึ ราชา นาม อห’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ ‘อปฺปลาภสกฺกาโร อหํ. ธมฺมกถิโก พหุสฺสุโต มหาเถโรติ กถามตฺตเมว. กึ ธมฺมกถิโก นามาหํ, กึ พหุสฺสุโต นามาหํ, กึ มหาเถโร นามาหํ ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถี’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

๘๗๒. สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. อมจฺโจ หิ รฏฺฐิโย วา ‘โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อญฺโญ ราชปุริโส อตฺถี’ติ วา ‘มยฺหํ อญฺเญหิ สทฺธึ กึ นานากรณ’นฺติ วา ‘อมจฺโจติ นามมตฺตเมว มยฺหํ; ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ. กึ อมจฺโจ นามาห’นฺติ เอเต มาเน กโรติ.

๘๗๕. หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. ทาโส หิ ‘มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อญฺโญ ทาโส นาม อตฺถิ’ อญฺเญ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา นาม ชาตา. อหํ ปน ปเวณีอาคตตฺตา เสยฺโย’ติ วา ‘ปเวณีอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสตฺเตน อสุกทาเสน นาม สทฺธึ กึ มยฺหํ นานากรณ’นฺติ วา ‘กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺยํ อุปคโต. มาตาปิตุโกฏิยา ปน เม ทาสฏฺฐานํ นตฺถิ. กึ ทาโส นาม อห’นฺติ วา เอเต มาเน กโรติ. ยถา จ ทาโส เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอเต มาเน กโรนฺติเยว.

เอตฺถ จ ‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’ติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร เทฺว อยาถาวมานา. ตถา ‘สทิสสฺส สทิโสหมสฺมี’ติ ‘หีนสฺส หีโนหมสฺมี’ติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร เทฺว อยาถาวมานา. ตตฺถ ยาถาวมานา อรหตฺตมคฺควชฺฌา, อยาถาวมานา โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา.

๘๗๘. เอวํ สวตฺถุเก มาเน กเถตฺวา อิทานิ อวตฺถุกํ นิพฺพตฺติตมานเมว ทสฺเสตุํ ตตฺถ กตโม มาโนติอาทิ วุตฺตํ.

๘๗๙. อติมานนิทฺเทเส เสยฺยาทิวเสน ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา ชาติอาทีนํ วตฺถุวเสเนว นิทฺทิฏฺโฐ. ตตฺถ อติมญฺญตีติ ‘ชาติอาทีหิ มยา สทิโส นตฺถี’ติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญติ.

๘๘๐. มานาติมานนิทฺเทเส โย เอวรูโปติ โย เอโส ‘อยํ ปุพฺเพ มยา สทิโส, อิทานิ อหํ เสฏฺโฐ, อหํ หีนตโร’ติ อุปฺปนฺโน มาโน. อยํ ภาราติภาโร วิย ปุริมํ สทิสมานํ อุปาทาย มานาติมาโนติ ทสฺเสตุํ เอวมาห.

๘๘๑. โอมานนิทฺเทโส หีนมานนิทฺเทสสทิโสเยว. เวเนยฺยวเสน ปน โส ‘หีโนหมสฺมี’ติ มาโน นาม วุตฺโต – อยํ โอมาโน นาม. อปิเจตฺถ ‘ตฺวํ ชาติมา, กากชาติ วิย เต ชาติ; ตฺวํ โคตฺตวา, จณฺฑาลโคตฺตํ วิย เต โคตฺตํ; ตุยฺหํ สโร อตฺถิ, กากสฺสโร วิย เต สโร’ติ เอวํ อตฺตานํ เหฏฺฐา กตฺวา ปวตฺตนวเสน อยํ โอมาโนติ เวทิตพฺโพ.

๘๘๒. อธิมานนิทฺเทเส อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิตาติ จตฺตาริ สจฺจานิ อปฺปตฺวา ปตฺตสญฺญิตาย. อกเตติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺเจ อกเตเยว. อนธิคเตติ จตุสจฺจธมฺเม อนธิคเต. อสจฺฉิกเตติ อรหตฺเตน อปจฺจกฺขกเต. อยํ วุจฺจติ อธิมาโนติ อยํ อธิคตมาโน นาม วุจฺจติ.

อยํ ปน กสฺส อุปฺปชฺชติ, กสฺส นุปฺปชฺชตีติ? อริยสาวกสฺส ตาว นุปฺปชฺชติ. โส หิ มคฺคผลนิพฺพานปหีนกิเลสาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขเณน สญฺชาตโสมนสฺโส อริยคุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺโข. ตสฺมา โสตาปนฺนาทีนํ ‘อหํ สกทาคามี’ติอาทิวเสน มาโน นุปฺปชฺชติ; ทุสฺสีลสฺสาปิ นุปฺปชฺชติ; โส หิ อริยคุณาธิคเม นิราโสว. สีลวโตปิ ปริจฺจตฺตกมฺมฏฺฐานสฺส นิทฺทารามตาทิมนุยุตฺตสฺส นุปฺปชฺชติ.

ปริสุทฺธสีลสฺส ปน กมฺมฏฺฐาเน อปฺปมตฺตสฺส นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปจฺจยปริคฺคเหน วิติณฺณกงฺขสฺส ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส อุปฺปชฺชติ; อุปฺปนฺเน จ สุทฺธสมถลาภี วา สุทฺธวิปสฺสนาลาภี วา อนฺตรา ฐเปติ. โส หิ ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ วสฺสานิ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสนฺโต ‘อหํ โสตาปนฺโน’ติ วา ‘สกทาคามี’ติ วา ‘อนาคามี’ติ วา มญฺญติ. สมถวิปสฺสนาลาภี ปน อรหตฺเตเยว ฐเปติ. ตสฺส หิ สมาธิพเลน กิเลสา วิกฺขมฺภิตา, วิปสฺสนาพเลน สงฺขารา สุปริคฺคหิตา. ตสฺมา สฏฺฐิปิ วสฺสานิ อสีติปิ วสฺสานิ วสฺสสตมฺปิ กิเลสา น สมุทาจรนฺติ; ขีณาสวสฺเสว จิตฺตจาโร โหติ. โส เอวํ ทีฆรตฺตํ กิเลสสมุทาจารํ อปสฺสนฺโต อนฺตรา อฏฺฐตฺวาว ‘อรหา อห’นฺติ มญฺญติ, อุจฺจมาลงฺกวาสี มหานาคตฺเถโร วิย, หงฺกนกวาสี มหาทตฺตตฺเถโร วิย, จิตฺตลปพฺพเต นิงฺกโปณฺณปธานฆรวาสี จูฬสุมตฺเถโร วิย จ.

ตตฺริทํ เอกวตฺถุปริทีปนํ – ตลงฺครวาสี ธมฺมทินฺนตฺเถโร กิร นาม เอโก ปภินฺนปฏิสมฺภิโท มหาขีณาสโว มหโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาททายโก อโหสิ. โส เอกทิวสํ อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ‘กินฺนุ โข อมฺหากํ อาจริยสฺส อุจฺจตลิงฺกวาสีมหานาคตฺเถรสฺส สมณกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺโต, โน’ติ อาวชฺชนฺโต ปุถุชฺชนภาวเมวสฺส ทิสฺวา ‘มยิ อคจฺฉนฺเต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กริสฺสตี’ติ จ ญตฺวา อิทฺธิยา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส เถรสฺส สมีเป โอโรหิตฺวา วนฺทิตฺวา วตฺตํ ทสฺเสตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ‘กึ, อาวุโส ธมฺมทินฺน, อกาเล อาคโตสี’ติ จ วุตฺโต ‘ปญฺหํ, ภนฺเต, ปุจฺฉิตุํ อาคโตมฺหี’ติ อาห.

ตโต ‘ปุจฺฉาวุโส, ชานมาโน กถยิสฺสามี’ติ วุตฺโต ปญฺหาสหสฺสํ ปุจฺฉิ. เถโร ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อสชฺชมาโนว กเถสิ. ตโต ‘อติติกฺขํ เต, ภนฺเต, ญาณํ. กทา ตุเมฺหหิ อยํ ธมฺโม อธิคโต’ติ วุตฺโต ‘อิโต สฏฺฐิวสฺสกาเล, อาวุโส’ติ อาห. ‘สมาธิมฺปิ, ภนฺเต, วฬญฺเชถา’ติ? ‘น อิทํ, อาวุโส, ภาริย’นฺติ. ‘เตน หิ, ภนฺเต, เอกํ หตฺถึ มาเปถา’ติ. เถโร สพฺพเสตํ หตฺถึ มาเปสิ. ‘อิทานิ, ภนฺเต, ยถา อยํ หตฺถี อญฺจิตกณฺโณ ปสาริตนงฺคุฏฺโฐ โสณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิตฺวา เภรวํ โกญฺจนาทํ กโรนฺโต ตุมฺหากํ อภิมุโข อาคจฺฉติ ตถา ตํ กโรถา’ติ. เถโร ตถา กตฺวา เวเคน อาคจฺฉโต หตฺถิสฺส เภรวํ อาการํ ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปลายิตุํ อารทฺโธ. ตเมนํ ขีณาสวตฺเถโร หตฺถํ ปสาเรตฺวา จีวรกณฺเณ คเหตฺวา ‘ภนฺเต, ขีณาสวสฺส สารชฺชํ นาม โหตี’ติ อาห. โส ตสฺมึ กาเล อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา ‘อวสฺสโย เม, อาวุโส ธมฺมทินฺน, โหหี’ติ วตฺวา ปาทมูเล อุกฺกุฏิกํ นิสีทิ. ‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ อวสฺสโย ภวิสฺสามิจฺเจวาหํ อาคโต, มา จินฺตยิตฺถา’ติ กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. เถโร กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา จงฺกมํ อารุยฺห ตติเย ปทวาเร อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เถโร กิร โทสจริโต อโหสิ.

๘๘๓. อสฺมิมานนิทฺเทเส รูปํ อสฺมีติ มาโนติ ‘อหํ รูป’นฺติ อุปฺปนฺนมาโน. ฉนฺโทติ มานํ อนุคตจฺฉนฺโทว. ตถา อนุสโย. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

๘๘๔. มิจฺฉามานนิทฺเทเส ปาปเกน วา กมฺมายตเนนาติ อาทีสุ ปาปกํ กมฺมายตนํ นาม เกวฏฺฏมจฺฉพนฺธเนสาทาทีนํ กมฺมํ. ปาปกํ สิปฺปายตนํ นาม มจฺฉชาลขิปนกุมินกรเณสุ เจว ปาสโอฑฺฑนสูลาโรปนาทีสุ จ เฉกตา. ปาปกํ วิชฺชาฏฺฐานํ นาม ยา กาจิ ปรูปฆาตวิชฺชา. ปาปกํ สุตํ นาม ภารตยุทฺธสีตาหรณาทิปฏิสํยุตฺตํ. ปาปกํ ปฏิภานํ นาม ทุพฺภาสิตยุตฺตํ กปฺปนาฏกวิลปฺปนาทิปฏิภานํ. ปาปกํ สีลํ นาม อชสีลํ โคสีลํ. วตมฺปิ อชวตโควตเมว. ปาปิกา ทิฏฺฐิ ปน ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ ยา กาจิ ทิฏฺฐิ.

๘๘๕. ญาติวิตกฺกนิทฺเทสาทีสุ ‘มยฺหํ ญาตโย สุขชีวิโน สมฺปตฺติยุตฺตา’ติ เอวํ ปญฺจกามคุณสนฺนิสฺสิเตน เคหสิตเปเมน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺโกว ญาติวิตกฺโก นาม. ‘ขยํ คตา วยํ คตา สทฺธา ปสนฺนา’ติ เอวํ ปวตฺโต ปน ญาติวิตกฺโก นาม น โหติ.

๘๘๖. ‘อมฺหากํ ชนปโท สุภิกฺโข สมฺปนฺนสสฺโส’ติ ตุฏฺฐมานสฺส เคหสิตเปมวเสเนว อุปฺปนฺนวิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก นาม. ‘อมฺหากํ ชนปเท มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา วยํ คตา’ติ เอวํ ปวตฺโต ปน ชนปทวิตกฺโก นาม น โหติ.

๘๘๗. อมรตฺถาย วิตกฺโก, อมโร วา วิตกฺโกติ อมรวิตกฺโก. ตตฺถ ‘อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีหิ ทุกฺเข นิชฺชิณฺเณ สมฺปราเย อตฺตา สุขี โหติ อมโร’ติ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺตสฺส ตาย ทุกฺกรการิกาย ปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อมรตฺถาย วิตกฺโก นาม. ทิฏฺฐิคติโก ปน ‘สสฺสตํ วเทสี’ติอาทีนิ ปุฏฺโฐ ‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน’ อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ (ที. นิ. ๑.๖๒) วิกฺเขปํ อาปชฺชติ, ตสฺส โส ทิฏฺฐิคตปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. ยถา อมโร นาม มจฺโฉ อุทเก คเหตฺวา มาเรตุํ น สกฺกา, อิโต จิโต จ ธาวติ, คาหํ น คจฺฉติ; เอวเมว เอกสฺมึ ปกฺเข อสณฺฐหนโต น มรตีติ อมโร นาม โหติ. ตํ ทุวิธมฺปิ เอกโต กตฺวา อยํ วุจฺจติ อมรวิตกฺโกติ วุตฺตํ.

๘๘๘. ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโตติ อนุทฺทยตาปติรูปเกน เคหสิตเปเมน ปฏิสํยุตฺโต. สหนนฺทีติอาทีสุ อุปฏฺฐาเกสุ นนฺทนฺเตสุ โสจนฺเตสุ จ เตหิ สทฺธึ ทิคุณํ นนฺทติ, ทิคุณํ โสจติ; เตสุ สุขิเตสุ ทิคุณํ สุขิโต โหติ, ทุกฺขิเตสุ ทิคุณํ ทุกฺขิโต โหติ. อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสูติ เตสุ มหนฺเตสุ วา ขุทฺทเกสุ วา กมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ. อตฺตนา วา โยคํ อาปชฺชตีติ ตานิ ตานิ กิจฺจานิ สาเธนฺโต ปญฺญตฺตึ วีติกฺกมติ, สลฺเลขํ โกเปติ. โย ตตฺถาติ โย ตสฺมึ สํสฏฺฐวิหาเร, ตสฺมึ วา โยคาปชฺชเน เคหสิโต วิตกฺโก – อยํ ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม.

๘๘๙. ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโตติ จีวราทิลาเภน เจว สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน จ สทฺธึ อารมฺมณกรณวเสน ปฏิสํยุตฺโต.

๘๙๐. อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโตติ ‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น โปเถตฺวา วิเหเฐตฺวา กเถยฺยุ’นฺติ เอวํ อนวญฺญาตภาวปตฺถนาย สทฺธึ อุปฺปชฺชนวิตกฺโก. โย ตตฺถ เคหสิโตติ โย ตสฺมึ ‘มา มํ ปเร อวชานึสู’ติ อุปฺปนฺเน จิตฺเต ปญฺจกามคุณสงฺขาตเคหนิสฺสิโต หุตฺวา อุปฺปนฺนวิตกฺโก. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา.

(๒.) ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๙๑. ทุเกสุ โกธนิทฺเทสาทโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เหฏฺฐา อนาคเตสุ ปน อุปนาหนิทฺเทสาทีสุ ปุพฺพกาลํ โกธํ อุปนยฺหตีติ อปรกาลโกโธ อุปนาโห นาม. อุปนยฺหนากาโร อุปนยฺหนา. อุปนยฺหิตสฺส ภาโว อุปนยฺหิตตฺตํ. อฏฺฐปนาติ ปฐมุปฺปนฺนสฺส อนนฺตรฏฺฐปนา มริยาทฏฺฐปนา วา. ฐปนาติ ปกติฐปนา. สณฺฐปนาติ สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อาฆาตฏฺฐปนา. อนุสํสนฺทนาติ ปฐมุปฺปนฺเนน โกเธน สทฺธึ อนฺตรํ อทสฺเสตฺวา เอกีภาวกรณา. อนุปฺปพนฺธนาติ ปุริเมน สทฺธึ ปจฺฉิมสฺส ฆฏนา. ทฬฺหีกมฺมนฺติ ถิรกรณํ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อุปนนฺธนลกฺขโณ เวรํ อปฺปฏินิสฺสชฺชนรโส อุปนาโหติ วุจฺจติ; เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เวรํ นิสฺสชฺชิตุํ น สกฺโกติ; ‘เอวํ นาม มํ เอส วตฺตุํ อนนุจฺฉวิโก’ติ อปราปรํ อนุพนฺธติ; อาทิตฺตปูติอลาตํ วิย ชลเตว; โธวิยมานํ อจฺฉจมฺมํ วิย, วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย จ น ปริสุชฺฌติ.

๘๙๒. มกฺขนภาววเสน มกฺโข; ปรคุณมกฺขนาย ปวตฺเตนฺโตปิ อตฺตโน การณํ, คูถปหรณกํ คูโถ วิย, ปฐมตรํ มกฺเขตีติ อตฺโถ. ตโต ปรา เทฺว อาการภาวนิทฺเทสา. นิฏฺฐุรภาโว นิฏฺฐุริยํ; ‘ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถี’ติ เขฬปาตนนฺติ อตฺโถ. นิฏฺฐุริยกมฺมนฺติ นิฏฺฐุริยกรณํ. คหฏฺโฐ วา หิ คหฏฺฐํ, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุํ นิสฺสาย วสนฺโต อปฺปมตฺตเกเนว กุชฺฌิตฺวา ‘ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถี’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา ปาเทน มทฺทนฺโต วิย นิฏฺฐุริยํ นาม กโรติ. ตสฺส ตํ กมฺมํ นิฏฺฐุริยกมฺมนฺติ วุจฺจติ. ลกฺขณาทิโต ปเนส ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข, เตสํ วินาสนรโส, ปเรน สุกตานํ กิริยานํ อวจฺฉาทนปจฺจุปฏฺฐาโน.

ปฬาสตีติ ปฬาโส; ปรสฺส คุเณ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน คุเณหิ สมํ กโรตีติ อตฺโถ. ปฬาสสฺส อายนา ปฬาสายนา. ปฬาโส จ โส อตฺตโน ชยาหรณโต อาหาโร จาติ ปฬาสาหาโร. วิวาทฏฺฐานนฺติ วิวาทการณํ. ยุคคฺคาโหติ สมธุรคฺคหณํ. อปฺปฏินิสฺสคฺโคติ อตฺตนา คหิตสฺส อปฺปฏินิสฺสชฺชนํ. ลกฺขณาทิโต ปเนส ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส, ปรคุเณหิ อตฺตโน คุณานํ สมกรณรโส, ปเรสํ คุณปฺปมาเณน อุปฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐาโน. ปฬาสี หิ ปุคฺคโล ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมํ ปสาเรตฺวา ติฏฺฐติ, สากจฺฉมณฺฑเล อญฺเญน ภิกฺขุนา พหูสุ สุตฺเตสุ จ การเณสุ จ อาภเตสุปิ ‘ตว จ มม จ วาเท กึ นาม นานากรณํ? นนุ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย เอกสทิสเมว อมฺหากํ วจน’นฺติ วทติ. อิสฺสามจฺฉริยนิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว.

๘๙๔. มายานิทฺเทเส วาจํ ภาสตีติ ชานํเยว ‘ปณฺณตฺตึ วีติกฺกมนฺตา ภิกฺขู ภาริยํ กโรนฺติ, อมฺหากํ ปน วีติกฺกมฏฺฐานํ นาม นตฺถี’ติ อุปสนฺโต วิย ภาสติ. กาเยน ปรกฺกมตีติ ‘มยา กตํ อิทํ ปาปกมฺมํ มา เกจิ ชานึสู’ติ กาเยน วตฺตํ กโรติ. วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนโต จกฺขุโมหนมายา วิยาติ มายา. มายาวิโน ภาโว มายาวิตา. กตฺวา ปาปํ ปุน ปฏิจฺฉาทนโต อติจฺจ อาสรนฺติ เอตาย สตฺตาติ อจฺจาสรา. กายวาจากิริยาหิ อญฺญถา ทสฺสนโต วญฺเจตีติ วญฺจนา. เอตาย สตฺตา นิกโรนฺตีติ นิกติ; มิจฺฉากโรนฺตีติ อตฺโถ. ‘นาหํ เอวํ กโรมี’ติ ปาปานํ วิกฺขิปนโต วิกิรณา. ‘นาหํ เอวํ กโรมี’ติ ปริวชฺชนโต ปริหรณา. กายาทีหิ สํวรณโต คูหนา. สพฺพโตภาเคน คูหนา ปริคูหนา. ติณปณฺเณหิ วิย คูถํ กายวจีกมฺเมหิ ปาปํ ฉาเทตีติ ฉาทนา. สพฺพโตภาเคน ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา. น อุตฺตานํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อนุตฺตานีกมฺมํ. น ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อนาวิกมฺมํ. สุฏฺฐุ ฉาทนา โวจฺฉาทนา. กตปฏิจฺฉาทนวเสน ปุนปิ ปาปสฺส กรณโต ปาปกิริยา. อยํ วุจฺจตีติ อยํ กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา นาม วุจฺจติ; ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ภสฺมาปฏิจฺฉนฺโน วิย องฺคาโร, อุทกปฏิจฺฉนฺโน วิย ขาณุ, ปิโลติกาปลิเวฐิตํ วิย จ สตฺถํ โหติ.

สาเฐยฺยนิทฺเทเส สโฐติ อสนฺตคุณปริทีปนโต น สมฺมา ภาสิตา. สพฺพโตภาเคน สโฐ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถาติ ยํ ตสฺมึ ปุคฺคเล. สฐนฺติ อสนฺตคุณทีปนํ เกราฏิยํ. สฐตาติ สฐากาโร. กกฺกรตาติ ปทุมนาลิสฺส วิย อปรามสนกฺขโม ขรผรุสภาโว. กกฺกริยนฺติปิ ตสฺเสว เววจนํ. ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติยนฺติ ปททฺวเยน นิขณิตฺวา ฐปิตํ วิย ทฬฺหเกราฏิยํ วุตฺตํ. อิทํ วุจฺจตีติ อิทํ อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ นาม วุจฺจติ; เยน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส กุจฺฉึ วา ปิฏฺฐึ วา ชานิตุํ น สกฺกา.

วาเมน สูกโร โหติ, ทกฺขิเณน อชามิโค;

สเรน เนลโก โหติ, วิสาเณน ชรคฺคโวติ.

เอวํ วุตฺตยกฺขสูกรสทิโส โหติ. อวิชฺชาทินิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว.

๙๐๒. อนชฺชวนิทฺเทเส อนชฺชโวติ อนุชุตากาโร. อนชฺชวภาโว อนชฺชวตา. ชิมฺหตาติ จนฺทวงฺกตา. วงฺกตาติ โคมุตฺตวงฺกตา. กุฏิลตาติ นงฺคลโกฏิวงฺกตา. สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กายวจีจิตฺตวงฺกตาว กถิตา.

อมทฺทวนิทฺเทเส น มุทุภาโว อมุทุตา. อมทฺทวากาโร อมทฺทวตา. กกฺขฬภาโว กกฺขฬิยํ. มทฺทวกรสฺส สิเนหสฺส อภาวโต ผรุสภาโว ผารุสิยํ. อนีจวุตฺติตาย อุชุกเมว ฐิตจิตฺตภาโว อุชุจิตฺตตา. ปุน อมุทุตาคหณํ ตสฺสา วิเสสนตฺถํ ‘อมุทุตาสงฺขาตา อุชุจิตฺตตา, น อชฺชวสงฺขาตา อุชุจิตฺตตา’ติ.

๙๐๓. อกฺขนฺตินิทฺเทสาทโย ขนฺตินิทฺเทสาทิปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพา.

๙๐๘. สํโยชนนิทฺเทเส อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปารูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปา รูปารูปภเวสุ, ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ, ยตฺถ อปฺปา ตตฺถ อปฺโป, ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาโต, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว พนฺธนํ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ พนฺธนํ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺถ เอเกกํ ปญฺจปญฺจวิธํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺโจรมฺภาคิยานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานี’’ติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานีติ.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา.

(๓.) ติกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๐๙. ติกนิทฺเทเส ตีหิ อกุสลมูเลหิ วฏฺฏมูลสมุทาจาโร กถิโต. อกุสลวิตกฺกาทีสุ วิตกฺกนวเสน วิตกฺโก, สญฺชานนวเสน สญฺญา, สภาวฏฺเฐน ธาตูติ เวทิตพฺพา. ทุจฺจริตนิทฺเทเส ปฐมนโย กมฺมปถวเสน วิภตฺโต, ทุติโย สพฺพสงฺคาหิกกมฺมวเสน, ตติโย นิพฺพตฺติตเจตนาวเสเนว.

๙๑๔. อาสวนิทฺเทเส สุตฺตนฺตปริยาเยน ตโยว อาสวา กถิตา.

๙๑๙. เอสนานิทฺเทเส สงฺเขปโต ตตฺถ กตมา กาเมสนาติ อาทินา นเยน วุตฺโต กามคเวสนราโค กาเมสนา. โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโทติอาทินา นเยน วุตฺโต ภวคเวสนราโค ภเวสนา. สสฺสโต โลโกติอาทินา นเยน วุตฺตา ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส คเวสนา ทิฏฺฐิ พฺรหฺมจริเยสนาติ เวทิตพฺพา. ยสฺมา จ น เกวลํ ราคทิฏฺฐิโย เอว เอสนา, ตเทกฏฺฐํ ปน กมฺมมฺปิ เอสนา เอว, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ทุติยนโย วิภตฺโต. ตตฺถ ตเทกฏฺฐนฺติ สมฺปยุตฺเตกฏฺฐํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ กามราเคกฏฺฐํ กามาวจรสตฺตานเมว ปวตฺตติ; ภวราเคกฏฺฐํ ปน มหาพฺรหฺมานํ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตานํ ฌานงฺคานํ อสฺสาทนกาเล อกุสลกายกมฺมํ โหติ, ‘อโห สุขํ อโห สุข’นฺติ วาจํ ภินฺทิตฺวา อสฺสาทนกาเล วจีกมฺมํ, กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา มนสาว อสฺสาทนกาเล มโนกมฺมํ. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิวเสน สพฺเพสมฺปิ ทิฏฺฐิคติกานํ จงฺกมนาทิวเสน ตานิ โหนฺติเยว.

๙๒๐. วิธานิทฺเทเส ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) อาการสณฺฐานํ วิธา นาม. ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถู’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๕๑) โกฏฺฐาโส. ‘‘วิธาสุ น วิกมฺปตี’’ติอาทีสุ (เถรคา. ๑๐๗๙) มาโน. อิธาปิ มาโนว วิธา นาม. โส หิ เสยฺยาทิวเสน วิทหนโต วิธาติ วุจฺจติ. ฐปนฏฺเฐน วา วิธา. ตสฺมา ‘เสยฺโยหมสฺมี’ติ เอวํ อุปฺปนฺนา มานวิธา มานฐปนา เสยฺโยหมสฺมีติ วิธาติ เวทิตพฺพา. เสสปททฺวเยสุปิ เอเสว นโย.

๙๒๑. ภยนิทฺเทเส ชาตึ ปฏิจฺจ ภยนฺติ ชาติปจฺจยา อุปฺปนฺนภยํ. ภยานกนฺติ อาการนิทฺเทโส. ฉมฺภิตตฺตนฺติ ภยวเสน คตฺตจลนํ. โลมหํโสติ โลมานํ หํสนํ, อุทฺธคฺคภาโว. อิมินา ปททฺวเยน กิจฺจโต ภยํ ทสฺเสตฺวา ปุน เจตโส อุตฺราโสติ สภาวโต ทสฺสิตํ.

๙๒๒. ตมนิทฺเทเส วิจิกิจฺฉาสีเสน อวิชฺชา กถิตา. ‘‘ตมนฺธกาโร สมฺโมโห, อวิชฺโชโฆ มหพฺภโย’’ติ วจนโต หิ อวิชฺชา ตโม นาม. ติณฺณํ ปน อทฺธานํ วเสน เทสนาสุขตาย วิจิกิจฺฉาสีเสน เทสนา กตา. ตตฺถ ‘กึ นุ โข อหํ อตีเต ขตฺติโย อโหสึ อุทาหุ พฺราหฺมโณ เวสฺโส สุทฺโท กาโฬ โอทาโต รสฺโส ทีโฆ’ติ กงฺขนฺโต อตีตํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม. ‘กึ นุ โข อหํ อนาคเต ขตฺติโย ภวิสฺสามิ อุทาหุ พฺราหฺมโณ เวสฺโส…เป… ทีโฆ’ติ กงฺขนฺโต อนาคตํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม. ‘กึ นุ โข อหํ เอตรหิ ขตฺติโย อุทาหุ พฺราหฺมโณ เวสฺโส สุทฺโท; กึ วา อหํ รูปํ อุทาหุ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณ’นฺติ กงฺขนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กงฺขติ นาม.

ตตฺถ กิญฺจาปิ ขตฺติโย วา อตฺตโน ขตฺติยภาวํ, พฺราหฺมโณ วา พฺราหฺมณภาวํ, เวสฺโส วา เวสฺสภาวํ, สุทฺโท วา สุทฺทภาวํ อชานนโก นาม นตฺถิ, ชีวลทฺธิโก ปน สตฺโต ขตฺติยชีวาทีนํ วณฺณาทิเภทํ สุตฺวา ‘กีทิโส นุ โข อมฺหากํ อพฺภนฺตเร ชีโว – กึ นุ โข นีลโก อุทาหุ ปีตโก โลหิตโก โอทาโต จตุรํโส ฉฬํโส อฏฺฐํโส’ติ กงฺขนฺโต เอวํ กงฺขติ นาม.

๙๒๓. ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. อายตนฏฺโฐ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพปิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรมานาปิ เอเตสุเยว สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตานิเยว การณานิ, ตสฺมา ติตฺถานิ จ ตานิ สญฺชาตานีติอาทินา อตฺเถน อายตนานิ จาติ ติตฺถายตนานิ; เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต, อยํ ปน สมฺมุติกถา นาม โย ยถา ชานาติ ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ, ปฏิสํวิทิตํ กโรติ อนุภวติ วา. ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพ กตการณา, ปุพฺเพ กตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ นิคณฺฐสมโย. เอวํวาทิโน ปน เต กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ปิตฺตสมุฏฺฐานาทีสุ (มหานิ. ๕) จ อฏฺฐสุ อาพาเธสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา อฏฺฐมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีสุ จ ตีสุ กมฺเมสุ เทฺว ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ อปราปริยเวทนียเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ, กุสลากุสลวิปากกิริยสงฺขาตาสุ จ จตูสุ เจตนาสุ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ.

อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ อิสฺสรนิมฺมานการณา; พฺรหฺมุนา วา ปชาปตินา วา อิสฺสเรน นิมฺมิตตฺตา ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ พฺราหฺมณสมโย. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพ กเตน วา อเหตุอปฺปจฺจยา วา ปฏิสํเวเทตุํ นาม น สกฺกา; อิสฺสรนิมฺมานการณา เอว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ อาพาเธสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ. ตถา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีสุปิ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ.

อเหตุ อปฺปจฺจยาติ เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ วินา อการเณเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ อาชีวกสมโย. เอวํ วาทิโน เอเตปิ เหฏฺฐา วุตฺเตสุ การเณสุ จ พฺยาธีสุ จ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิกฺขิปนฺติ.

๙๒๔. กิญฺจนาติ ปลิโพธา. ราโค กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต พนฺธติ ปลิพุนฺเธติ, ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุจฺจติ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. องฺคณานีติ ‘‘อุทงฺคเณ ตตฺถ ปปํ อวินฺทุ’’นฺติ (ชา. ๑.๑.๒) อาคตฏฺฐาเน ภูมิปฺปเทโส องฺคณํ. ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๔; อ. นิ. ๑๐.๕๑) อาคตฏฺฐาเน ยํ กิญฺจิ มลํ วา ปงฺโก วา. ‘‘สางฺคโณว สมาโน’’ติ (ม. นิ. ๑.๕๗) อาคตฏฺฐาเน นานปฺปกาโร ติพฺพกิเลโส. อิธาปิ ตเทว กิเลสงฺคณํ อธิปฺเปตํ. เตเนว ราโค องฺคณนฺติอาทิมาห.

มลานีติ มลินภาวกรณานิ. ราโค มลนฺติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน จิตฺตํ มลินํ กโรติ, มลํ คาหาเปติ, ตสฺมา มลนฺติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย.

วิสมนิทฺเทเส ยสฺมา ราคาทีสุ เจว กายทุจฺจริตาทีสุ จ สตฺตา ปกฺขลนฺติ, ปกฺขลิตา จ ปน สาสนโตปิ สุคติโตปิ ปตนฺติ, ตสฺมา ปกฺขลนปาตเหตุโต ราโค วิสมนฺติอาทิ วุตฺตํ.

อคฺคีติ อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ. ราคคฺคีติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต อนุทหติ ฌาเปติ, ตสฺมา อคฺคีติ วุจฺจติ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วตฺถูนิ – เอกา กิร ทหรภิกฺขุนี จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อุโปสถาคารํ คนฺตฺวา ทฺวารปาลกรูปํ โอโลกยมานา ฐิตา. อถสฺสา อนฺโต ราโค อุปฺปนฺโน. สา เตเนว ฌายิตฺวา กาลมกาสิ. ภิกฺขุนิโย คจฺฉมานา ‘อยํ ทหรา ฐิตา, ปกฺโกสถ น’นฺติ อาหํสุ. เอกา คนฺตฺวา ‘กสฺมา ฐิตาสี’ติ หตฺเถ คณฺหิ. คหิตมตฺตา ปริวตฺติตฺวา ปติตา. อิทํ ตาว ราคสฺส อนุทหนตาย วตฺถุ. โทสสฺส ปน อนุทหนตาย มโนปโทสิกา เทวา ทฏฺฐพฺพา. โมหสฺส อนุทหนตาย ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา ทฏฺฐพฺพา. โมหนวเสน หิ เตสํ สติสมฺโมโส โหติ. ตสฺมา ขิฑฺฑาวเสน อาหารกาลํ อติวตฺติตฺวา กาลํ กโรนฺติ. กสาวาติ กสฏา นิโรชา. ราคาทีสุ จ กายทุจฺจริตาทีสุ จ เอกมฺปิ ปณีตํ โอชวนฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา ราโค กสาโวติอาทิ วุตฺตํ.

๙๒๕. อสฺสาททิฏฺฐีติ อสฺสาทสมฺปยุตฺตา ทิฏฺฐิ. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ กิเลสกาเมน วตฺถุกามปฏิเสวนโทโส นตฺถีติ วทติ. ปาตพฺยตนฺติ ปาตพฺพภาวํ ปริภุญฺชนํ อชฺโฌหรณํ. เอวํวาที หิ โส วตฺถุกาเมสุ กิเลสกามํ ปิวนฺโต วิย อชฺโฌหรนฺโต วิย ปริภุญฺชติ. อตฺตานุทิฏฺฐีติ อตฺตานํ อนุคตา ทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ลามกา ทิฏฺฐิ. อิทานิ ยสฺมา เอตฺถ ปฐมา สสฺสตทิฏฺฐิ โหติ, ทุติยา สกฺกายทิฏฺฐิ, ตติยา อุจฺเฉททิฏฺฐิ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ สสฺสตทิฏฺฐิ อสฺสาททิฏฺฐีติอาทิมาห.

๙๒๖. อรตินิทฺเทโส จ วิเหสานิทฺเทโส จ วุตฺตตฺโถเยว. อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมกรณนฺติ อตฺโถ. วิสมา จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. โทวจสฺสตาปาปมิตฺตตา นิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว. ปุถุนิมิตฺตารมฺมเณสุ ปวตฺติโต นานตฺเตสุ สญฺญา นานตฺตสญฺญา. ยสฺมา วา อญฺญาว กามสญฺญา, อญฺญา พฺยาปาทาทิสญฺญา, ตสฺมา นานตฺตา สญฺญาติปิ นานตฺตสญฺญา. โกสชฺชปมาทนิทฺเทเสสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส กุสลธมฺมภาวนาย อนนุโยควเสน ลีนวุตฺติตา โกสชฺชํ, ปมชฺชนวเสน ปมตฺตภาโว ปมาโทติ เวทิตพฺโพ. อสนฺตุฏฺฐิตาทินิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว.

๙๓๑. อนาทริยนิทฺเทเส โอวาทสฺส อนาทิยนวเสน อนาทรภาโว อนาทริยํ. อนาทริยนากาโร อนาทรตา. สครุวาสํ อวสนฏฺเฐน อคารวภาโว อคารวตา. สเชฏฺฐกวาสํ อวสนฏฺเฐน อปฺปติสฺสวตา. อนทฺทาติ อนาทิยนา. อนทฺทายนาติ อนาทิยนากาโร. อนทฺทาย อยิตสฺส ภาโว อนทฺทายิตตฺตํ. อสีลสฺส ภาโว อสีลฺยํ. อจิตฺตีกาโรติ ครุจิตฺตีการสฺส อกรณํ.

๙๓๒. อสฺสทฺธภาโว อสฺสทฺธิยํ. อสทฺทหนากาโร อสทฺทหนา. โอกปฺเปตฺวา อนุปวิสิตฺวา อคฺคหณํ อโนกปฺปนา. อปฺปสีทนฏฺเฐน อนภิปฺปสาโท.

อวทญฺญุตาติ ถทฺธมจฺฉริยวเสน ‘เทหิ, กโรหี’ติ วจนสฺส อชานตา.

๙๓๔. พุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จาติ เอตฺถ พุทฺธคฺคหเณน ปจฺเจกพุทฺธาปิ คหิตาว. อสเมตุกมฺยตาติ เตสํ สมีปํ อคนฺตุกามตา. สทฺธมฺมํ อโสตุกมฺยตาติ สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา สทฺธมฺโม นาม, ตํ อสุณิตุกามตา. อนุคฺคเหตุกมฺยตาติ น อุคฺคเหตุกามตา.

อุปารมฺภจิตฺตตาติ อุปารมฺภจิตฺตภาโว. ยสฺมา ปน โส อตฺถโต อุปารมฺโภว โหติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ตตฺถ กตโม อุปารมฺโภติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปารมฺภนวเสน อุปารมฺโภ. ปุนปฺปุนํ อุปารมฺโภ อนุปารมฺโภ อุปารมฺภนากาโร อุปารมฺภนา. ปุนปฺปุนํ อุปารมฺภนา อนุปารมฺภนา. อนุปารมฺภิตสฺส ภาโว อนุปารมฺภิตตฺตํ. อุญฺญาติ เหฏฺฐา กตฺวา ชานนา. อวญฺญาติ อวชานนา. ปริภวนํ ปริภโว. รนฺธสฺส คเวสิตา รนฺธคเวสิตา. รนฺธํ วา คเวสตีติ รนฺธคเวสี, ตสฺส ภาโว รนฺธคเวสิตา. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ปรวชฺชานุปสฺสนลกฺขโณ อุปารมฺโภ นาม วุจฺจติ, เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล, ยถา นาม ตุนฺนกาโร สาฏกํ ปสาเรตฺวา ฉิทฺทเมว โอโลเกติ, เอวเมว ปรสฺส สพฺเพปิ คุเณ มกฺเขตฺวา อคุเณสุเยว ปติฏฺฐาติ.

๙๓๖. อโยนิโส มนสิกาโรติ อนุปายมนสิกาโร. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ อนิจฺเจเยว วตฺถุสฺมึ ‘อิทํ นิจฺจ’นฺติ เอวํ ปวตฺโต. ทุกฺเข สุขนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สจฺจวิปฺปฏิกุเลน จาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนนุโลมวเสน. จิตฺตสฺส อาวฏฺฏนาติอาทีนิ สพฺพานิปิ อาวชฺชนสฺเสว เววจนาเนว. อาวชฺชนญฺหิ ภวงฺคจิตฺตํ อาวฏฺเฏตีติ จิตฺตสฺส อาวฏฺฏนา. อนุอนุ อาวฏฺเฏตีติ อนาวฏฺฏนา. อาภุชตีติ อาโภโค. ภวงฺคารมฺมณโต อญฺญํ อารมฺมณํ สมนฺนาหรตีติ สมนฺนาหาโร. ตเทวารมฺมณํ อตฺตานํ อนุพนฺธิตฺวา อุปฺปชฺชมาเน มนสิกโรตีติ มนสิกาโร. กโรตีติ ฐเปติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อนุปายมนสิกาโร อุปฺปถมนสิการลกฺขโณ อโยนิโสมนสิกาโร นาม วุจฺจติ. ตสฺส วเสน ปุคฺคโล ทุกฺขาทีนิ สจฺจานิ ยาถาวโต อาวชฺชิตุํ น สกฺโกติ.

กุมฺมคฺคเสวนานิทฺเทเส ยํ กุมฺมคฺคํ เสวโต เสวนา กุมฺมคฺคเสวนาติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ตตฺถ กตโม กุมฺมคฺโคติ ทุติยปุจฺฉา กตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.