(๒.) ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

๘๙๑. ทุเกสุ โกธนิทฺเทสาทโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เหฏฺฐา อนาคเตสุ ปน อุปนาหนิทฺเทสาทีสุ ปุพฺพกาลํ โกธํ อุปนยฺหตีติ อปรกาลโกโธ อุปนาโห นาม. อุปนยฺหนากาโร อุปนยฺหนา. อุปนยฺหิตสฺส ภาโว อุปนยฺหิตตฺตํ. อฏฺฐปนาติ ปฐมุปฺปนฺนสฺส อนนฺตรฏฺฐปนา มริยาทฏฺฐปนา วา. ฐปนาติ ปกติฐปนา. สณฺฐปนาติ สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อาฆาตฏฺฐปนา. อนุสํสนฺทนาติ ปฐมุปฺปนฺเนน โกเธน สทฺธึ อนฺตรํ อทสฺเสตฺวา เอกีภาวกรณา. อนุปฺปพนฺธนาติ ปุริเมน สทฺธึ ปจฺฉิมสฺส ฆฏนา. ทฬฺหีกมฺมนฺติ ถิรกรณํ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อุปนนฺธนลกฺขโณ เวรํ อปฺปฏินิสฺสชฺชนรโส อุปนาโหติ วุจฺจติ; เยน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เวรํ นิสฺสชฺชิตุํ น สกฺโกติ; ‘เอวํ นาม มํ เอส วตฺตุํ อนนุจฺฉวิโก’ติ อปราปรํ อนุพนฺธติ; อาทิตฺตปูติอลาตํ วิย ชลเตว; โธวิยมานํ อจฺฉจมฺมํ วิย, วสาเตลมกฺขิตปิโลติกา วิย จ น ปริสุชฺฌติ.

๘๙๒. มกฺขนภาววเสน มกฺโข; ปรคุณมกฺขนาย ปวตฺเตนฺโตปิ อตฺตโน การณํ, คูถปหรณกํ คูโถ วิย, ปฐมตรํ มกฺเขตีติ อตฺโถ. ตโต ปรา เทฺว อาการภาวนิทฺเทสา. นิฏฺฐุรภาโว นิฏฺฐุริยํ; ‘ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถี’ติ เขฬปาตนนฺติ อตฺโถ. นิฏฺฐุริยกมฺมนฺติ นิฏฺฐุริยกรณํ. คหฏฺโฐ วา หิ คหฏฺฐํ, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุํ นิสฺสาย วสนฺโต อปฺปมตฺตเกเนว กุชฺฌิตฺวา ‘ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถี’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา ปาเทน มทฺทนฺโต วิย นิฏฺฐุริยํ นาม กโรติ. ตสฺส ตํ กมฺมํ นิฏฺฐุริยกมฺมนฺติ วุจฺจติ. ลกฺขณาทิโต ปเนส ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข, เตสํ วินาสนรโส, ปเรน สุกตานํ กิริยานํ อวจฺฉาทนปจฺจุปฏฺฐาโน.

ปฬาสตีติ ปฬาโส; ปรสฺส คุเณ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน คุเณหิ สมํ กโรตีติ อตฺโถ. ปฬาสสฺส อายนา ปฬาสายนา. ปฬาโส จ โส อตฺตโน ชยาหรณโต อาหาโร จาติ ปฬาสาหาโร. วิวาทฏฺฐานนฺติ วิวาทการณํ. ยุคคฺคาโหติ สมธุรคฺคหณํ. อปฺปฏินิสฺสคฺโคติ อตฺตนา คหิตสฺส อปฺปฏินิสฺสชฺชนํ. ลกฺขณาทิโต ปเนส ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส, ปรคุเณหิ อตฺตโน คุณานํ สมกรณรโส, ปเรสํ คุณปฺปมาเณน อุปฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐาโน. ปฬาสี หิ ปุคฺคโล ทุติยสฺส ธุรํ น เทติ, สมํ ปสาเรตฺวา ติฏฺฐติ, สากจฺฉมณฺฑเล อญฺเญน ภิกฺขุนา พหูสุ สุตฺเตสุ จ การเณสุ จ อาภเตสุปิ ‘ตว จ มม จ วาเท กึ นาม นานากรณํ? นนุ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย เอกสทิสเมว อมฺหากํ วจน’นฺติ วทติ. อิสฺสามจฺฉริยนิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว.

๘๙๔. มายานิทฺเทเส วาจํ ภาสตีติ ชานํเยว ‘ปณฺณตฺตึ วีติกฺกมนฺตา ภิกฺขู ภาริยํ กโรนฺติ, อมฺหากํ ปน วีติกฺกมฏฺฐานํ นาม นตฺถี’ติ อุปสนฺโต วิย ภาสติ. กาเยน ปรกฺกมตีติ ‘มยา กตํ อิทํ ปาปกมฺมํ มา เกจิ ชานึสู’ติ กาเยน วตฺตํ กโรติ. วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนโต จกฺขุโมหนมายา วิยาติ มายา. มายาวิโน ภาโว มายาวิตา. กตฺวา ปาปํ ปุน ปฏิจฺฉาทนโต อติจฺจ อาสรนฺติ เอตาย สตฺตาติ อจฺจาสรา. กายวาจากิริยาหิ อญฺญถา ทสฺสนโต วญฺเจตีติ วญฺจนา. เอตาย สตฺตา นิกโรนฺตีติ นิกติ; มิจฺฉากโรนฺตีติ อตฺโถ. ‘นาหํ เอวํ กโรมี’ติ ปาปานํ วิกฺขิปนโต วิกิรณา. ‘นาหํ เอวํ กโรมี’ติ ปริวชฺชนโต ปริหรณา. กายาทีหิ สํวรณโต คูหนา. สพฺพโตภาเคน คูหนา ปริคูหนา. ติณปณฺเณหิ วิย คูถํ กายวจีกมฺเมหิ ปาปํ ฉาเทตีติ ฉาทนา. สพฺพโตภาเคน ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา. น อุตฺตานํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อนุตฺตานีกมฺมํ. น ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตีติ อนาวิกมฺมํ. สุฏฺฐุ ฉาทนา โวจฺฉาทนา. กตปฏิจฺฉาทนวเสน ปุนปิ ปาปสฺส กรณโต ปาปกิริยา. อยํ วุจฺจตีติ อยํ กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา นาม วุจฺจติ; ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ภสฺมาปฏิจฺฉนฺโน วิย องฺคาโร, อุทกปฏิจฺฉนฺโน วิย ขาณุ, ปิโลติกาปลิเวฐิตํ วิย จ สตฺถํ โหติ.

สาเฐยฺยนิทฺเทเส สโฐติ อสนฺตคุณปริทีปนโต น สมฺมา ภาสิตา. สพฺพโตภาเคน สโฐ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถาติ ยํ ตสฺมึ ปุคฺคเล. สฐนฺติ อสนฺตคุณทีปนํ เกราฏิยํ. สฐตาติ สฐากาโร. กกฺกรตาติ ปทุมนาลิสฺส วิย อปรามสนกฺขโม ขรผรุสภาโว. กกฺกริยนฺติปิ ตสฺเสว เววจนํ. ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติยนฺติ ปททฺวเยน นิขณิตฺวา ฐปิตํ วิย ทฬฺหเกราฏิยํ วุตฺตํ. อิทํ วุจฺจตีติ อิทํ อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ นาม วุจฺจติ; เยน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส กุจฺฉึ วา ปิฏฺฐึ วา ชานิตุํ น สกฺกา.

วาเมน สูกโร โหติ, ทกฺขิเณน อชามิโค;

สเรน เนลโก โหติ, วิสาเณน ชรคฺคโวติ.

เอวํ วุตฺตยกฺขสูกรสทิโส โหติ. อวิชฺชาทินิทฺเทสา วุตฺตตฺถา เอว.

๙๐๒. อนชฺชวนิทฺเทเส อนชฺชโวติ อนุชุตากาโร. อนชฺชวภาโว อนชฺชวตา. ชิมฺหตาติ จนฺทวงฺกตา. วงฺกตาติ โคมุตฺตวงฺกตา. กุฏิลตาติ นงฺคลโกฏิวงฺกตา. สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กายวจีจิตฺตวงฺกตาว กถิตา.

อมทฺทวนิทฺเทเส น มุทุภาโว อมุทุตา. อมทฺทวากาโร อมทฺทวตา. กกฺขฬภาโว กกฺขฬิยํ. มทฺทวกรสฺส สิเนหสฺส อภาวโต ผรุสภาโว ผารุสิยํ. อนีจวุตฺติตาย อุชุกเมว ฐิตจิตฺตภาโว อุชุจิตฺตตา. ปุน อมุทุตาคหณํ ตสฺสา วิเสสนตฺถํ ‘อมุทุตาสงฺขาตา อุชุจิตฺตตา, น อชฺชวสงฺขาตา อุชุจิตฺตตา’ติ.

๙๐๓. อกฺขนฺตินิทฺเทสาทโย ขนฺตินิทฺเทสาทิปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพา.

๙๐๘. สํโยชนนิทฺเทเส อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปารูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปา รูปารูปภเวสุ, ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ, ยตฺถ อปฺปา ตตฺถ อปฺโป, ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาโต, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว พนฺธนํ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ พนฺธนํ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺถ เอเกกํ ปญฺจปญฺจวิธํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺโจรมฺภาคิยานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานี’’ติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานีติ.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา.