(๑๐.) ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๖๖. ทสกนิทฺเทเส กิเลสา เอว กิเลสวตฺถูนิ. อาฆาตวตฺถูนิ ปเนตฺถ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทีนํ วเสน อวิโกเปตพฺเพ ขาณุกณฺฏกาทิมฺหิปิ อฏฺฐาเน อุปฺปนฺนาฆาเตน สทฺธึ วุตฺตานิ.

๙๗๐. มิจฺฉตฺเตสุ มิจฺฉาญาณนฺติ ปาปกิริยาสุ อุปายจินฺตาวเสน ปาปํ กตฺวา ‘สุกตํ มยา’ติ ปจฺจเวกฺขณากาเรน อุปฺปนฺโน โมโห. มิจฺฉาวิมุตฺตีติ อวิมุตฺตสฺเสว สโต วิมุตฺตสญฺญิตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา.

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา

๙๗๓. ตณฺหาวิจริตนิทฺเทเส ตณฺหาวิจริตานีติ ตณฺหาสมุทาจารา ตณฺหาปวตฺติโย. อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสฺมีติ โหตีติ ยเทตํ อชฺฌตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคาหโต ‘อสฺมี’ติ โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิตฺถสฺมีติ โหตีติอาทีสุ ปน เอวํ สมูหโต ‘อห’นฺติ คหเณ สติ ตโต อนุปนิธาย จ อุปนิธาย จาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปคมฺม สกภาวเมว อารมฺมณํ กตฺวา ‘อิตฺถสฺมี’ติ โหติ; ขตฺติยาทีสุ ‘อิทํปกาโร อห’นฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ – สมโต จ อสมโต จ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวสฺมีติ จ อญฺญถาสฺมีติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ; ยถา อยํ ขตฺติโย, ยถา อยํ พฺราหฺมโณ, เอวํ อหมฺปีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ; ยถายํ ขตฺติโย, ยถายํ พฺราหฺมโณ, ตโต อญฺญถา อหํ หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เสสํ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสฺมีติ สสฺสโต อสฺมิ. สาตสฺมีติ อสสฺสโต อสฺมิ. อสสฺมีติ สตสฺมีติ วา ปาโฐ. ตตฺถ อตฺถีติ อสํ; นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สีทตีติ สตํ; อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิติ อิมานิ เทฺว สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อิโต ปรานิ สิยนฺติอาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. ตานิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อปาหํ สิยนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ ‘‘อปิ นามาหํ ภเวยฺย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ. ตานิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. เอวเมเตสุ –

เทฺว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร, สุทฺธสีสา สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

เอเตสุ หิ สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตา เทฺว ทิฏฺฐิสีสา นาม. อสฺมีติ, ภวิสฺสนฺติ, สิยนฺติ, อปาหํ สิยนฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสาเอว. อิตฺถสฺมีติ อาทโย ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ. เอวเมเต เทฺว ทิฏฺฐิสีสา, จตฺตาโร สุทฺธสีสา, ทฺวาทส สีสมูลกาติ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา.

๙๗๔. อิทานิ ปฏิปาฏิยาว เต ธมฺเม ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ กถญฺจ อสฺมีติ โหตีติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กญฺจิ ธมฺมํ อนวการึ กริตฺวาติ รูปเวทนาทีสุ กญฺจิ เอกธมฺมมฺปิ อวินิพฺโภคํ กตฺวา, เอเกกโต อคฺคเหตฺวา, สมูหโตว คเหตฺวาติ อตฺโถ. อสฺมีติ ฉนฺทํ ปฏิลภตีติ ปญฺจกฺขนฺเธ นิรวเสสโต คเหตฺวา ‘อห’นฺติ ตณฺหํ ปฏิลภติ. มานทิฏฺฐีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ ตณฺหาวิจริตนิทฺเทโส, มานทิฏฺฐิโย ปน น วินา ตณฺหาย, ตสฺมา ตเทกฏฺฐวเสน อิธ วุตฺตา. ตณฺหาสีเสน วา ปปญฺจตฺตยมฺปิ อุทฺทิฏฺฐํ. ตํ อุทฺเทสานุรูเปเนว นิทฺทิสิตุมฺปิ มานทิฏฺฐิโย คหิตา. ตณฺหาปปญฺจํ วา ทสฺเสนฺโต เตเนว สทฺธึ เสสปปญฺเจปิ ทสฺเสตุํ เอวมาห.

ตสฺมึ สติ อิมานิ ปปญฺจิตานีติ ตสฺมึ ‘‘อสฺมีติ ฉนฺทํ ปฏิลภตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺเต ปปญฺจตฺตเย สติ ปุน อิมานิ ‘‘อิตฺถสฺมีติ วา’’ติอาทีนิ ปปญฺจิตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

ขตฺติโยสฺมีติอาทีสุ อภิเสกเสนามจฺจาทินา ‘ขตฺติโย อหํ’, มนฺตชฺเฌน โปโรหิจฺจาทินา ‘พฺราหฺมโณ อหํ’, กสิโครกฺขาทินา ‘เวสฺโส อหํ’, อสิตพฺยาภงฺคิตาย ‘สุทฺโท อหํ’, คิหิพฺยญฺชเนน ‘คหฏฺโฐ อห’นฺติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ อิตฺถสฺมีติ โหตีติ เอวํ ขตฺติยาทีสุ ขตฺติยาทิปฺปการํ อตฺตนิ อุปฺปาทยิตฺวา ‘อิตฺถํปกาโร อห’นฺติ โหติ.

ยถา โส ขตฺติโยติอาทีสุ ‘ยถา โส อภิเสกเสนามจฺจาทินา ขตฺติโย, ตถา ‘อหมฺปิ ขตฺติโย’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยนเย ‘ยถา โส อภิเสกเสนามจฺจาทินา ขตฺติโย, นาหํ ตถา ขตฺติโย; อหํ ปน ตโต หีโน วา เสฏฺโฐ วา’ติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภวิสฺสนฺติอาทินิทฺเทสาทีสุปิ เอเสว นโย.

๙๗๕. เอวํ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตานิ ภาเชตฺวา อิทานิ พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตานิ ภาเชตุํ ตตฺถ กตมานีติอาทิมาห. ตตฺถ พาหิรสฺส อุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทมฺปิ หิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อิมินาติ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วา. อวเสสํ ปน อุทฺเทสวาเร ตาว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๙๗๖. นิทฺเทสวาเร ปน อวการึ กริตฺวาติ วินิพฺโภคํ กตฺวา. อิมินา อสฺมีติ ฉนฺทํ ปฏิลภตีติอาทีสุ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ เอกเทสโต คเหตฺวา อิมินา ‘อห’นฺติ ฉนฺทาทีนิ ปฏิลภตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อิมินา ขตฺติโยสฺมีติอาทีสุ ‘อิมินา ฉตฺเตน วา ขคฺเคน วา อภิเสกเสนามจฺจาทินา วา ขตฺติโย อห’นฺติ เอวํ ปุริมนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินาติ ปทมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส.

ยถา โส ขตฺติโยติอาทีสุปิ อิมินาติ วุตฺตปทเมว วิเสโส. ตสฺมา ตสฺส วเสน ยถา ขตฺติโย, เอวํ อหมฺปิ อิมินา ขคฺเคน วา ฉตฺเตน วา อภิเสกเสนามจฺจาทินา วา ขตฺติโยติ เอวํ โยเชตฺวา สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา นิจฺโจสฺมีติ ปญฺจกฺขนฺเธ อนวการึ กตฺวา รูปาทีสุ เอกเมว ธมฺมํ ‘อห’นฺติ คเหตฺวา ‘อิมินา ขคฺเคน วา ฉตฺเตน วา อหํ นิจฺโจ ธุโว’ติ มญฺญติ. อุจฺเฉททิฏฺฐิยมฺปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

อิติ เอวรูปานิ อตีตานิ ฉตฺตึสาติ เอเกกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีเต ฉตฺตึส. อนาคตานิ ฉตฺตึสาติ เอเกกสฺเสว อนาคเต ฉตฺตึส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอเกกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาลาภวเสน พหุนํ วา ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึส. สพฺพสตฺตานํ ปน เอกํเสเนว อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เวทิตพฺพานิ. อนนฺตา หิ อสทิสตณฺหามานทิฏฺฐิเภทา สตฺตา. อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหตีติ เอตฺถ ปน อฏฺฐสตสงฺขาตํ ตณฺหาวิจริตํ โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ตณฺหาวิจริตนิทฺเทสวณฺณนา.

ทิฏฺฐิคตนิทฺเทสวณฺณนา

๙๗๗. ทิฏฺฐิคตนิทฺเทเส พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณติ พฺรหฺมชาลนามเก เวยฺยากรเณ, ทีฆนิกายสฺส ปฐมสุตฺตนฺเต. วุตฺตานิ ภควตาติ สตฺถารา สยํ อาหจฺจ ภาสิตานิ. จตฺตาโร สสฺสตวาทาติอาทีสุ ‘‘เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญาเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๙-๓๐) พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว ปเภโท จ อตฺโถ จ เวทิตพฺโพติ.

สมฺโมหวิโนทนิยา วิภงฺคฏฺฐกถาย

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.