๑. เอกกมาติกาทิวณฺณนา

๗๕๑. อิทานิ ตทนนฺตเร ญาณวิภงฺเค เอกวิเธน ญาณวตฺถูติอาทินา นเยน ปฐมํ เอกวิธาทีหิ ทสวิธปริโยสาเนหิ ทสหิ ปริจฺเฉเทหิ มาติกํ ฐเปตฺวา นิกฺขิตฺตปทานุกฺกเมน นิทฺเทโส กโต.

ตตฺถ เอกวิเธนาติ เอกปฺปกาเรน, เอกโกฏฺฐาเสน วา. ญาณวตฺถูติ เอตฺถ ปน ญาณญฺจ ตํ วตฺถุ จ นานปฺปการานํ สมฺปตฺตีนนฺติ ญาณวตฺถุ; โอกาสฏฺเฐน ญาณสฺส วตฺถูติปิ ญาณวตฺถุ. อิธ ปน ปุริเมเนวตฺเถน ญาณวตฺถุ เวทิตพฺพํ. เตเนว เอกวิธปริจฺเฉทาวสาเน ‘‘ยาถาวกวตฺถุวิภาวนา ปญฺญา – เอวํ เอกวิเธน ญาณวตฺถู’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจ วิญฺญาณาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ปญฺจ. น เหตูติอาทีนิ เหฏฺฐา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑.๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. สงฺเขปโต ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ นิทฺเทสวาเร อาวิ ภวิสฺสติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ทุกมาติกาทิปเทสุปิ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ ตตฺเถว อาวิ ภวิสฺสติ. นิกฺเขปปริจฺเฉทมตฺตํ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ หิ ‘‘น เหตุ อเหตุกา’’ติอาทีหิ ตาว ธมฺมสงฺคหมาติกาวเสน, ‘‘อนิจฺจา ชราภิภูตา’’ติอาทีหิ อมาติกาวเสนาติ สงฺเขปโต ทุวิเธหิ ปเภทโต อฏฺฐสตฺตติยา ปเทหิ เอกกมาติกา นิกฺขิตฺตา.

ทุกานุรูเปหิ ปน ปญฺจตึสาย ทุเกหิ ทุกมาติกา นิกฺขิตฺตา.

ติกานุรูเปหิ ‘‘จินฺตามยา ปญฺญา’’ติอาทีหิ จตูหิ พาหิรตฺติเกหิ, ‘‘วิปากา ปญฺญา’’ติอาทีหิ อนิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ มาติกาติเกหิ, วิตกฺกตฺติเก ปฐมปเทน นิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ เตรสหิ, ทุติยปเทน นิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ สตฺตหิ, ตติยปเทน นิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ ทฺวาทสหิ, ปีติตฺติเก จ ปฐมปเทน นิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ เตรสหิ, ตถา ทุติยปเทน, ตติยปเทน นิยมิตปญฺญาวเสน วุตฺเตหิ ทฺวาทสหีติ อฏฺฐาสีติยา ติเกหิ ติกมาติกา นิกฺขิตฺตา.

จตุกฺกมาติกา ปน ‘กมฺมสฺสกตญาณ’นฺติอาทีหิ เอกวีสติยา จตุกฺเกหิ, ปญฺจกมาติกา ทฺวีหิ ปญฺจเกหิ, ฉกฺกมาติกา เอเกน ฉกฺเกน, สตฺตกมาติกา ‘‘สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนี’’ติ เอวํ สงฺเขปโต วุตฺเตหิ เอกาทสหิ สตฺตเกหิ, อฏฺฐกมาติกา เอเกน อฏฺฐเกน, นวกมาติกา เอเกน นวเกน.