๑๙-๒๔. ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานวณฺณนา

๑. อิทานิ กุสลาทีสุ ธมฺเมสุ ปจฺจยธมฺมํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส กุสลาทิภาวํ อปฺปฏิกฺเขปวเสน ธมฺมานํ ปจฺจนียานุโลมตาย ลทฺธนามํ ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจาติ กุสลสฺส ปจฺจยภาวํ วาเรติ. อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตีติ อกุสลสฺส อุปฺปตฺตึ อนุชานาติ. นกุสลญฺหิ อกุสลํ อพฺยากตํ วา, ตญฺจ สหชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาโน กุสโล นาม นตฺถิ, ตสฺมา อกุสลาพฺยากตวเสน เทสนา กตา. ตตฺถ ‘‘อกุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ เอวํ นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ วิสฺสชฺชนํ เวทิตพฺพํ. อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยาติ อยํ ปน ปโญฺห ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ วิสฺสชฺชิโตว. อิติ สพฺพปเญฺหสุ อวิสฺสชฺชิตสฺส อตฺถานุรูปํ วิสฺสชฺชิตสฺส จ ปาฬิอาคตเมว วิสฺสชฺชนํ. เอเกกสฺมิญฺจ ติกทุเก วารปฺปเภทปจฺจยคณนวิธานํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

เอตฺตาวตา จ –

ติกญฺจ ปฏฺฐานวรํ ทุกุตฺตมํ,

ทุกํ ติกญฺเจว ติกํ ทุกญฺจ;

ติกํ ติกญฺเจว ทุกํ ทุกญฺจ,

ฉ ปจฺจนียานุโลมมฺหิ นยา สุคมฺภีราติ. –

อฏฺฐกถายํ วุตฺตคาถาย ทีปิตา. ธมฺมปจฺจนียานุโลมปฏฺฐาเน ฉ นยา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ. ปจฺจยวเสน ปเนตฺถ เอเกกสฺมึ ปฏฺฐาเน อนุโลมาทโย จตฺตาโร จตฺตาโร นยาติ เอเกน ปริยาเยน จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตํ ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานญฺเญว เวทิตพฺพํ.

ปจฺจนียานุโลมปฏฺฐานวณฺณนา.

เอวํ ธมฺมานุโลมาทิวเสน จตูสุ วาเรสุ เอเกกสฺมึ จตุวีสติยา จตุวีสติยา นยานํ วเสน ฉนฺนวุติ นยา โหนฺติ. ตตฺถ ปจฺจยนเย อคฺคเหตฺวา เอเกกสฺมึ ปฏฺฐาเน ติกทุกาทีนญฺเญว ฉนฺนํ ฉนฺนํ นยานํ วเสเนตํ จตุวีสตินยปฏิมณฺฑิตํ สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณํ เวทิตพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘กุสลารมฺมโณ ธมฺโม อกุสลารมฺมโณ ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน อารมฺมณมาติกํ นาม ฐเปตฺวา ‘‘กุสลารมฺมโณ ธมฺโม กุสลารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน อารมฺมณปฏฺฐานํ นาม ทสฺเสตฺวา อปรมฺปิ ผสฺสาทีนํ วเสนปิ ผสฺสปฏฺฐานํ นาม อุทฺธริตฺวา ทสฺเสนฺติ. ตํ เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถาสุ สนฺทิสฺสตีติ อิธ น วิจาริตํ. สงฺคีติอารุฬฺหปาฬิวเสเนว ปเนตฺถ วณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา.

เอตฺตาวตา จ –

สมฺมูฬฺหา ยตฺถ ปชา, ตนฺตากุลาทิภาวมาปนฺนา;

เนกวิธทุกฺขคหนํ, สํสารํ นาติวตฺตนฺติ.

ปจฺจยเภเท กุสโล, โลเก ครุตมฺปิ ปจฺจยาการํ;

อตินิปฺปุณคมฺภีรํ, ชวนพฺภูมึ พุทฺธญาณสฺส.

กุสลาทิธมฺมเภทํ, นิสฺสาย นเยหิ วิวิธคณเนหิ;

วิตฺถาเรนฺโต สตฺตม-มภิธมฺมปฺปกรณํ สตฺถา.

สุวิหิตสนฺนิฏฺฐาโน, ปฏฺฐานํ นาม ยํ ปกาเสสิ;

สทฺธาย สมารทฺธา, ยา อฏฺฐกถา มยา ตสฺส.

อาจริยานํ วาทํ, อวิหาย วิภชฺชวาทิสิสฺสานํ;

อติพหุวิธนฺตราเย, โลกมฺหิ อนนฺตราเยน.

สา เอวํ อชฺช กตา, จุทฺทสมตฺเตหิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถํ ปกาสยนฺตี, ปฏฺฐานวรสฺส สกลสฺส.

สนฺนิฏฺฐานํ ปตฺตา ยเถว นิฏฺฐํ ตถา พหุชนสฺส;

สมฺปาปุณนฺตุ สีฆํ, กลฺยาณา สพฺพสงฺกปฺปา.

เอตฺตาวตา –

สตฺตปฺปกรณํ นาโถ, อภิธมฺมมเทสยิ;

เทวาติเทโว เทวานํ, เทวโลกมฺหิ ยํ ปุเร.

ตสฺส อฏฺฐกถา เอสา, สกลสฺสาปิ นิฏฺฐิตา;

จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺส, นิฏฺฐเปนฺเตน ตํ มยา.

ยํ ปตฺตํ กุสลํ ตสฺส, อานุภาเวน ปาณิโน;

สพฺเพ สทฺธมฺมราชสฺส, ญตฺวา ธมฺมํ สุขาวหํ.

ปาปุณนฺตุ วิสุทฺธาย, สุขาย ปฏิปตฺติยา;

อโสกมนุปายาสํ, นิพฺพานสุขมุตฺตมํ.

จิรํ ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม, ธมฺเม โหนฺตุ สคารวา;

สพฺเพปิ สตฺตา กาเลน, สมฺมา เทโว ปวสฺสตุ.

ยถา รกฺขึสุ โปราณา, สุราชาโน ตเถวิมํ;

ราชา รกฺขตุ ธมฺเมน, อตฺตโนว ปชํ ปชนฺติ.

ปฏฺฐานปฺปกรณ-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิตา จ ปญฺจปกรณฏฺฐกถาติ.

นิคมนกถา

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ สกลสฺสปิ อภิธมฺมปิฏกสฺส อฏฺฐกถา –

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ปญฺญาวิสุทฺธิยา.

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

อภิธมฺมปิฏก-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.