๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทเส กมฺมนฺติ เจตนากมฺมเมว. กฏตฺตา จ รูปานนฺติ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปนฺนรูปานํ. กมฺมปจฺจเยนาติ อเนกานมฺปิ กปฺปโกฏีนํ มตฺถเก อตฺตโน ผลํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยนาติ อตฺโถ. กุสลากุสลญฺหิ กมฺมํ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ ผลํ น เทติ. ยทิ ทเทยฺย, ยํ มนุสฺโส เทวโลกูปคํ กุสลกมฺมํ กโรติ, ตสฺสานุภาเวน ตสฺมึเยว ขเณ เทโว ภเวยฺย. ยสฺมึ ปน ขเณ ตํ กตํ, ตโต อญฺญสฺมึ ขเณ อวิชฺชมานมฺปิ เกวลํ กฏตฺตาเยว ทิฏฺเฐว ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ผลํ อุปฺปาเทติ นิรุทฺธาปิ ปุริมสิปฺปาทิกิริยา วิย กาลนฺตเร ปจฺฉิมสิปฺปาทิกิริยาย. ตสฺมา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโยติ วุจฺจติ. เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานนฺติ ยา กาจิ เจตนา อตฺตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ. ตํสมุฏฺฐานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ คณฺหาติ. กมฺมปจฺจเยนาติ อิทํ สหชาตเจตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. กุสลาทีสุ หิ ยา กาจิ สหชาตเจตนา เสสธมฺมานํ จิตฺตปโยคสงฺขาเตน กิริยาภาเวน อุปการิกา โหติ. ตสฺมา สหชาตกมฺมปจฺจโยติ วุจฺจติ. อยํ ตาเวตฺถ ปาฬิวณฺณนา.

อยํ ปน กมฺมปจฺจโย อตฺถโต จตุภูมิกเจตนามตฺตเมว. โส หิ ชาติเภทโต กุสโล อกุสโล วิปาโก กิริยาติ จตุธา ภิชฺชติ. ตตฺถ กุสโล ภูมิโต กามาวจราทิวเสน จตุธา ภิชฺชติ. อกุสโล เอกธาว วิปาโก จตุธา, กิริยา ติธาวาติ เอวเมตฺถ นานปฺปการเภทโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

เอวํ ภินฺเน ปเนตฺถ สหชาตา กามาวจรกุสลเจตนา ปญฺจโวกาเร อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ, จตุโวกาเร สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานญฺเญว สหชาตกมฺมปจฺจโย โหติ. อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา ปน อตฺตโน วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. สา จ โข ปญฺจโวกาเรเยว, น อญฺญตฺถ. สหชาตา รูปาวจรกุสลเจตนา อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ เอกนฺเตเนว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา ปน อตฺตโน วิปากานญฺเจว กฏตฺตารูปานญฺจ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. อรูปาวจรา ปน โลกุตฺตรา จ สหชาตา กุสลเจตนา ปญฺจโวกาเร อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ, จตุโวกาเร สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานญฺเญว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา ปเนสา ทุวิธาปิ อตฺตโน อตฺตโน วิปากกฺขนฺธานญฺเญว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. สหชาตา อกุสลเจตนา ปญฺจโวกาเร อตฺตนา สมฺปยุตฺตกฺขนฺธานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ จตุโวกาเร อรูปกฺขนฺธานญฺเญว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา ปน วิปากกฺขนฺธานญฺเจว กฏตฺตารูปานญฺจ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย.

กามาวจรรูปาวจรโต วิปากเจตนา อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ, ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจ สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. อรูปาวจรวิปากเจตนา อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเญว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. โลกุตฺตรวิปากเจตนา ปญฺจโวกาเร อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ, จตุโวกาเร อรูปสฺเสว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. เตภูมิกา กิริยเจตนา ปญฺจโวกาเร สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส จ สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย. ยา ปเนตฺถ อารุปฺเป อุปฺปชฺชติ, สา อรูปธมฺมานญฺเญว สหชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวเมตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ.

กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา.