๑. ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา

๒๖. อิทานิ รูปํ รูปกฺขนฺโธติอาทินา นเยน นิทฺเทสวาโร อารทฺโธ. ตตฺถ รูปํ รูปกฺขนฺโธติ ยํกิญฺจิ รูปนฺติ วุจฺจติ. สพฺพํ ตํ รูปํ รูปกฺขนฺโธติ วจนโสธนตฺถํ ปุจฺฉติ. ปิยรูปํ สาตรูปํ, รูปํ, น รูปกฺขนฺโธติ ยํ ‘ปิยรูปํ สาตรูป’นฺติ เอตฺถ รูปนฺติ วุตฺตํ, ตํ รูปเมว, น รูปกฺขนฺโธติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จาติ โย ปน รูปกฺขนฺโธ, โส รูปนฺติปิ รูปกฺขนฺโธติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ เอตฺถ ปน ยสฺมา รูปกฺขนฺโธ นิยเมเนว รูปนฺติ วตฺตพฺโพ. ตสฺมา อามนฺตาติ อาห. อิมินา อุปาเยน สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โย ปน ยตฺถ วิเสโส ภวิสฺสติ, ตเถว ตํ วณฺณยิสฺสาม. สญฺญายมเก ตาว ทิฏฺฐิสญฺญาติ ‘ปปญฺจสญฺญา’ติอาทีสุ อาคตา ทิฏฺฐิสญฺญา. สงฺขารยมเก อวเสสา สงฺขาราติ ‘อนิจฺจา วต สงฺขารา’ติอาทีสุ อาคตา สงฺขารกฺขนฺธโต อวเสสา สงฺขตธมฺมา. ปฏิโลมวาเรปิ เอเสว นโยติ.

ปทโสธนวาโร นิฏฺฐิโต.

๒๘. ปทโสธนมูลจกฺกวาเร ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธติ เยเกจิ ขนฺธา, สพฺเพ เต เวทนากฺขนฺโธติ ปุจฺฉติ. เสสปุจฺฉาสุปิ เอเสว นโย. ปฏิโลเม น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ เอตฺถ เย ปญฺญตฺตินิพฺพานสงฺขาตา ธมฺมา ขนฺธา น โหนฺติ, เต ยสฺมา เวทนากฺขนฺโธปิ น โหนฺติ, ตสฺมา อามนฺตาติ อาห. เสสวิสฺสชฺชเนสุปิ เอเสว นโยติ.

ปทโสธนมูลจกฺกวาโร นิฏฺฐิโต.

๓๘. สุทฺธขนฺธวาเร รูปํ ขนฺโธติ ยํกิญฺจิ รูปนฺติ วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ ขนฺโธติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ ยสฺมา ปิยรูปสาตรูปสงฺขาตํ วา รูปํ โหตุ, ภูตุปาทารูปํ วา, สพฺพํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สงฺคหํ คจฺฉเตว. ตสฺมา อามนฺตาติ ปฏิชานาติ. ทุติยปเท ‘ขนฺธา รูป’นฺติ ปุจฺฉิตพฺเพ ยสฺมา รูปนฺติวจเนน รูปกฺขนฺโธว อธิปฺเปโต, ตสฺมา วจนํ อนาทิยิตฺวา อตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ขนฺธา รูปกฺขนฺโธติ อาห. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปรโต อายตนยมกาทีนํ นิทฺเทสวาเรปิ เอเสว นโย. สญฺญา ขนฺโธติ เอตฺถาปิ ทิฏฺฐิสญฺญา วา โหตุ, สญฺญา เอว วา, สพฺพายปิ ขนฺธภาวโต อามนฺตาติ วุตฺตํ. สงฺขารา ขนฺโธติ ปเทปิ เอเสว นโย. ขนฺธวินิมุตฺตโก หิ สงฺขาโร นาม นตฺถิ.

๓๙. ปฏิโลเม น รูปํ น ขนฺโธติ ยํ ธมฺมชาตํ รูปํ น โหติ, ตํ ขนฺโธปิ น โหตีติ ปุจฺฉติ. วิสฺสชฺชเน ปนสฺส รูปํ ฐเปตฺวา อวเสสา ขนฺธา น รูปํ, ขนฺธาติ รูปโต อญฺเญ เวทนาทโย ขนฺธา รูปเมว น โหนฺติ, ขนฺธา ปน โหนฺตีติ อตฺโถ. รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสาติ ปญฺจกฺขนฺธวินิมุตฺตํ นิพฺพานญฺเจว ปญฺญตฺติ จ. อิโต ปเรสุปิ ‘อวเสสา’ติ ปเทสุ เอเสว นโยติ.

สุทฺธขนฺธวาโร นิฏฺฐิโต.

๔๐-๔๔. สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาเร รูปํ ขนฺโธติอาทีนํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาโร นิฏฺฐิโต.

ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา.