๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

๑. สาสนกถาวณฺณนา

๘๗๘. อิทานิ สาสนกถา นาม โหติ. ตตฺถ ติสฺโส สงฺคีติโย สนฺธาย ‘‘สาสนํ นวํ กต’’นฺติ จ ‘‘อตฺถิ โกจิ ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กโรตี’’ติ จ ‘‘ลพฺภา ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กาตุ’’นฺติ จ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตราปถกานํ; เต สนฺธาย ตีสุปิ กถาสุ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. สติปฏฺฐานาติอาทิ สาสนํ นาม สติปฏฺฐานาทโย เจว อริยธมฺมา, กุสลาทีนญฺจ เทสนา. ตตฺถ เยสํ ภควตา เทสิตา สติปฏฺฐานาทโย, ฐเปตฺวา เต อญฺเญสํ วา สติปฏฺฐานาทีนํ กรเณน อกุสลาทีนํ วา กุสลาทิภาวกรเณน สาสนํ นวํกตํ นาม ภเวยฺย, กึ ตํ เอวํ กตํ เกนจิ, อตฺถิ วา โกจิ เอวํ กโรติ, ลพฺภา วา เอวํ กาตุนฺติ ตีสุปิ ปุจฺฉาสุ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ ยถาปาฬิเมว นิยฺยาตีติ.

สาสนกถาวณฺณนา.

๒. อวิวิตฺตกถาวณฺณนา

๘๗๙-๘๘๐. อิทานิ อวิวิตฺตกถา นาม โหติ. ตตฺถ ยสฺส ปุคฺคลสฺส โย ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺโน, โส เตน อวิวิตฺโต นามาติ อิทํ สกสมเย สนฺนิฏฺฐานํ. ยสฺมา ปน ปุถุชฺชเนน เตธาตุกา ธมฺมา อปริญฺญาตา, ตสฺมา โส เอกกฺขเณเยว สพฺเพหิปิ เตธาตุเกหิ ธมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เตสญฺเญว, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ผสฺเสหีติอาทิ สพฺเพสํ ผสฺสาทีนํ เอกกฺขเณ ปวตฺติโทสทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

อวิวิตฺตกถาวณฺณนา.

๓. สญฺโญชนกถาวณฺณนา

๘๘๑-๘๘๒. อิทานิ สญฺโญชนกถา นาม โหติ. ตตฺถ ยสฺมา อรหา สพฺพํ พุทฺธวิสยํ น ชานาติ, ตสฺมา ตสฺส ตตฺถ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาหิ อปฺปหีนาหิ ภวิตพฺพนฺติ สญฺญาย ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สญฺโญชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อตฺถิ กิญฺจิ สกฺกายทิฏฺฐีติอาทิ อรหโต สพฺพสํโยชนปฺปหานทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สพฺพํ พุทฺธวิสยนฺติ ปญฺหทฺวเย อรหโต สพฺพญฺญุตญฺญาณาภาเวน ปฏิเสโธ กโต, น อวิชฺชาวิจิกิจฺฉานํ อปฺปหาเนน. อิตโร ปน เตสํ อปฺปหีนตํ สนฺธาย เตน หีติ ลทฺธึ ปติฏฺฐเปติ. สา อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา อปฺปติฏฺฐิตาว โหตีติ.

สญฺโญชนกถาวณฺณนา.

๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา

๘๘๓-๘๘๔. อิทานิ อิทฺธิกถา นาม โหติ. ตตฺถ อิทฺธิ นาเมสา กตฺถจิ อิชฺฌติ, กตฺถจิ น อิชฺฌติ, อนิจฺจาทีนํ นิจฺจาทิกรเณ เอกนฺเตเนว น อิชฺฌติ. สภาคสนฺตตึ ปน ปริวตฺเตตฺวา วิสภาคสนฺตติกรเณ วา สภาคสนฺตติวเสเนว จิรตรปฺปวตฺตเน วา เยสํ อตฺถาย กริยติ, เตสํ ปุญฺญาทีนิ การณานิ นิสฺสาย กตฺถจิ อิชฺฌติ, ภิกฺขูนํ อตฺถาย ปานียสฺส สปฺปิขีราทิกรเณ วิย มหาธาตุนิธาเน ทีปาทีนํ จิรสนฺตานปฺปวตฺตเน วิย จาติ อิทํ สกสมเย สนฺนิฏฺฐานํ. ยํ ปน อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ รญฺโญ ปาสาทํ สุวณฺณนฺเตฺวว อธิมุจฺจิ, ตํ นิสฺสาย เยสํ ‘‘อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธี’’ติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ; เต สนฺธาย อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธีติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ตตฺถ อธิปฺปายอิทฺธีติ อธิปฺปายอิทฺธิ, ยถาธิปฺปายํ อิชฺฌนอิทฺธีติ อตฺโถ. อามนฺตาติ ลทฺธิมตฺเต ฐตฺวา ปฏิญฺญา ปรวาทิสฺส. อถ นํ อนิจฺจาทีนํ นิจฺจาทิตาย อนุยุญฺชิตุํ นิจฺจปณฺณา รุกฺขา โหนฺตูติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ลทฺธิปติฏฺฐาปเน สุวณฺโณ จ ปนาสีติ รญฺโญ ปุญฺญูปนิสฺสเยน อาสิ, น เกวลํ เถรสฺส อธิปฺปาเยเนว. ตสฺมา อสาธกเมตนฺติ.

อิทฺธิกถาวณฺณนา.

๕. พุทฺธกถาวณฺณนา

๘๘๕. อิทานิ พุทฺธกถา นาม โหติ. ตตฺถ ฐเปตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล สรีรเวมตฺตตํ อายุเวมตฺตตํ ปภาเวมตฺตตญฺจ เสเสหิ พุทฺธธมฺเมหิ พุทฺธานํ พุทฺเธหิ หีนาติเรกตา นาม นตฺถิ. เยสํ ปน อวิเสเสเนว อตฺถีติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ; เต สนฺธาย อตฺถิ พุทฺธานนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ พุทฺธธมฺเมหิ อนุยุญฺชิตุํ สติปฏฺฐานโตติอาทิมาห. อิตโร เตสํ วเสน หีนาติเรกตํ อปสฺสนฺโต ปฏิกฺขิปติเยวาติ.

พุทฺธกถาวณฺณนา.

๖. สพฺพทิสากถาวณฺณนา

๘๘๖. อิทานิ สพฺพทิสากถา นาม โหติ. ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ เหฏฺฐา อุปรีติ สมนฺตโต โลกธาตุสนฺนิวาสํ, สพฺพโลกธาตูสุ จ พุทฺธา อตฺถีติ อตฺตโน วิกปฺปสิปฺปํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สพฺพทิสาสุ พุทฺธา ติฏฺฐนฺตี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ มหาสงฺฆิกานํ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ปุรตฺถิมายาติ ปุฏฺโฐ สกฺยมุนึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ปุน ปุฏฺโฐ ลทฺธิวเสน อญฺญโลกธาตุยํ ฐิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กินฺนาโม โส ภควาติอาทิ ‘‘สเจ ตฺวํ ชานาสิ, นามาทิวเสน นํ กเถหี’’ติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

สพฺพทิสากถาวณฺณนา.

๗. ธมฺมกถาวณฺณนา

๘๘๗-๘๘๘. อิทานิ ธมฺมกถา นาม โหติ. ตตฺถ ยสฺมา รูปาทโย รูปาทิสภาเวน นิยตา น ตํ สภาวํ วิชหนฺติ, ตสฺมา สพฺพธมฺมา นิยตาติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานญฺเจว เอกจฺจานญฺจ อุตฺตราปถกานํ; เต สนฺธาย สพฺเพ ธมฺมาติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ ‘‘สเจ เต นิยตา, มิจฺฉตฺตนิยตา วา สิยุํ สมฺมตฺตนิยตา วา, อิโต อญฺโญ นิยาโม นาม นตฺถี’’ติ โจเทตุํ มิจฺฉตฺตนิยตาติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏิกฺเขโป จ ปฏิญฺญา จ ปรวาทิสฺส. รูปํ รูปฏฺเฐนาติอาทิ เยนตฺเถน นิยตาติ วทติ, ตสฺส วเสน โจเทตุํ วุตฺตํ. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – รูปญฺหิ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อธิปฺปาเยน วตฺตพฺพํ, อิโต อญฺญถา น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวา. รูปสภาโว หิ รูปฏฺโฐ, รูปสภาโว จ รูปเมว, น รูปโต อญฺโญ. เวทนาทีหิ ปนสฺส นานตฺตปญฺญาปนตฺถํ เอส โวหาโร โหตีติ. ตสฺมา ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติ วทนฺเตน รูปํ นิยตนฺติ วุตฺตํ โหติ. นิยตญฺจ นาม มิจฺฉตฺตนิยตํ วา สิยา สมฺมตฺตนิยตํ วา, อิโต อญฺโญ นิยาโม นาม นตฺถีติ. อถ กสฺมา ปฏิชานาตีติ? อตฺถนฺตรวเสน. รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ เอตฺถ หิ รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาวนฺติ อยมตฺโถ. ตสฺมา ปฏิชานาติ. อิโต อญฺญถา ปนสฺส นิยตตฺตํ นตฺถีติ ปุน เตเนว นเยน โจเทตุํ มิจฺฉตฺตนิยตนฺติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. เตน หิ รูปนฺติ ลทฺธิปิ อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา อปฺปติฏฺฐิตาว โหตีติ.

ธมฺมกถาวณฺณนา.

๘. กมฺมกถาวณฺณนา

๘๘๙-๘๙๑. อิทานิ กมฺมกถา นาม โหติ. ตตฺถ ‘‘ยสฺมา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺฐาทีหิ นิยตานิ, ตสฺมา สพฺเพ กมฺมา นิยตา’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เตสญฺเญว; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺฐเมว. สเจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม วิปากํ ทาตุํ สกฺโกติ เทติ, โน เจ อโหสิกมฺมํ นาม โหตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยามวเสน ปเนตํ อนิยตเมวาติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

กมฺมกถาวณฺณนา.

เอกวีสติโม วคฺโค.