๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา

๘๒๘-๘๓๑. อิทานิ กิเลสปชหนกถา นาม โหติ. ตตฺถ ‘‘ยสฺมา กิเลสปหานํ นาม อตฺถิ, ปหีนกิเลสสฺส จ อตีตาปิ กิเลสา ปหีนาว โหนฺติ, อนาคตาปิ, ปจฺจุปฺปนฺนาปิ, ตสฺมา อตีเตปิ กิเลเส ปชหติ, อนาคเตปิ, ปจฺจุปฺปนฺเนปี’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตราปถกานํ; เต สนฺธาย อตีเตติอาทิปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสํ ยถาปาฬิเมว นิยฺยาติ. นตฺถิ กิเลเส ชหตีติ อิมสฺมึ ปน ปรวาทิสฺส ปเญฺห ยสฺมา กจวรํ ปชหนฺตสฺส กจวเร ฉฑฺฑนวายาโม วิย กิเลเส ปชหนฺตสฺส น อตีตาทิเภเทสุ กิเลเสสุ วายาโม อตฺถิ, นิพฺพานารมฺมเณ ปน อริยมคฺเค ปวตฺติเต กิเลสา อนุปฺปนฺนาเยว นุปฺปชฺชนฺตีติ ปหีนา นาม โหนฺติ, ตสฺมา น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ. เตน หิ อตีเต กิเลเส ปชหตีติอาทิ ปน ยสฺมา ‘‘นตฺถิ กิเลสปชหนา’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา อตีตาทิเภเท ปชหตีติ ฉเลน วุตฺตํ.

กิเลสปชหนกถาวณฺณนา.

๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา

๘๓๒. อิทานิ สุญฺญตกถา นาม โหติ. ตตฺถ สุญฺญตาติ เทฺว สุญฺญตา ขนฺธานญฺจ อนตฺตลกฺขณํ นิพฺพานญฺจ. เตสุ อนตฺตลกฺขณํ ตาว เอกจฺจํ เอเกน ปริยาเยน สิยา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ, นิพฺพานํ, อปริยาปนฺนเมว. อิมํ ปน วิภาคํ อคฺคเหตฺวา ‘‘สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อนิมิตฺตนฺติ สพฺพนิมิตฺตรหิตํ นิพฺพานํ. ‘‘อปฺปณิหิโต’’ติปิ ตสฺเสว นามํ. กสฺมา ปเนตํ อาภตนฺติ? อวิภชฺชวาทีวาเท โทสาโรปนตฺถํ. ยสฺส หิ อวิภชิตฺวา ‘‘เอกเทเสเนว สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ ลทฺธิ, ตสฺส นิพฺพานมฺปิ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ อาปชฺชติ. อิมสฺส โทสสฺสาโรปนตฺถํ ‘‘อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิต’’นฺติ อาภตํ. อิตโร ตสฺส ปริยาปนฺนภาวํ อนิจฺฉนฺโต ปฏิกฺขิปติ. สงฺขารกฺขนฺโธ น อนิจฺโจติอาทิ นิพฺพานสงฺขาตาย สุญฺญตาย อนิจฺจภาวาปตฺติโทสทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

๘๓๓. สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตาติ ‘‘ยทิ อญฺญสฺส ขนฺธสฺส สุญฺญตา อญฺญกฺขนฺธปริยาปนฺนา, สงฺขารกฺขนฺธสุญฺญตายปิ เสสกฺขนฺธปริยาปนฺนาย ภวิตพฺพ’’นฺติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา น วตฺตพฺพาติอาทิ ‘‘ยทิ สงฺขารกฺขนฺธสุญฺญตา เสสกฺขนฺธปริยาปนฺนา น โหติ, เสสกฺขนฺธสุญฺญตาปิ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา น โหตี’’ติ ปฏิโลมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

๘๓๔. สุญฺญมิทํ, ภิกฺขเว, สงฺขาราติ สุตฺตํ ปรสมยโต อาภตํ. ตตฺถ สงฺขาราติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ปญฺจกฺขนฺธา, เต จ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตฺตา สุญฺญตาติ สาสนาวจรํ โหติ, น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา อนุญฺญาตํ. ยสฺมา ปเนตํ น สุญฺญตาย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนภาวํ ทีเปติ, ตสฺมา อสาธกนฺติ.

สุญฺญตกถาวณฺณนา.

๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา

๘๓๕-๘๓๖. อิทานิ สามญฺญผลกถา นาม โหติ. ตตฺถ มคฺควีถิยมฺปิ ผลสมาปตฺติวีถิยมฺปิ อริยมคฺคสฺส วิปากจิตฺตํ สามญฺญผลํ นามาติ สกสมเย สนฺนิฏฺฐานํ. เยสํ ปน ตถา อคฺคเหตฺวา ‘‘กิเลสปหานญฺเจว ผลุปฺปตฺติ จ สามญฺญผลํ, ตสฺมา อสงฺขต’’นฺติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานํ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา ยถา ปาฬิเมว นิยฺยาตีติ.

สามญฺญผลกถาวณฺณนา.

๔. ปตฺติกถาวณฺณนา

๘๓๗-๘๔๐. อิทานิ ปตฺติกถา นาม โหติ. ตตฺถ ‘‘ยํ ยํ ปฏิลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิลาโภ ปตฺติ นาม. สา จ อสงฺขตา’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานญฺเญว; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสมิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา ยถาปาฬิเมว นิยฺยาตีติ. น วตฺตพฺพนฺติอาทิ ยาย ลทฺธิยา ปตฺติ อสงฺขตาติ มญฺญติ, ตํ ปกาเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ สกวาที ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต เกวลํ ปตฺติยา รูปาทิภาวํ น สมฺปฏิจฺฉติ. น หิ ปตฺติ นาม โกจิ ธมฺโม อตฺถิ, น ปน อสงฺขตภาวํ อนุชานาติ. อิตโร ปน ปฏิกฺเขปมตฺเตเนว อสงฺขตาติ ลทฺธึ ปติฏฺฐเปติ, สา อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา อปฺปติฏฺฐิตาเยวาติ.

ปตฺติกถาวณฺณนา.

๕. ตถตากถาวณฺณนา

๘๔๑-๘๔๓. อิทานิ ตถตากถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘รูปาทีนํ สพฺพธมฺมานํ รูปาทิสภาวตาสงฺขาตา ตถตา นาม อตฺถิ, สา จ สงฺขเตสุ รูปาทีสุ อปริยาปนฺนตฺตา อสงฺขตา’’ติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตราปถกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสมิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมวาติ.

ตถตากถาวณฺณนา.

๖. กุสลกถาวณฺณนา

๘๔๔-๘๔๖. อิทานิ กุสลกถา นาม โหติ. ตตฺถ อนวชฺชมฺปิ กุสลํ อิฏฺฐปากมฺปิ. อนวชฺชํ นาม กิเลสวิปฺปยุตฺตํ. อยํ นโย ฐเปตฺวา อกุสลํ สพฺพธมฺเม ภชติ. อิฏฺฐวิปากํ นาม อายตึ อุปปตฺติปวตฺเตสุ อิฏฺฐผลนิปฺผาทกํ ปุญฺญํ. อยํ นโย กุสลตฺติเก อาทิปทเมว ภชติ. เยสํ ปน อิมํ วิภาคํ อคฺคเหตฺวา อนวชฺชภาวมตฺเตเนว นิพฺพานํ กุสลนฺติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ, เตสํ อิฏฺฐวิปากฏฺเฐน นิพฺพานสฺส กุสลตาภาวํ ทีเปตุํ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, อตฺตโน ลทฺธิวเสน ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสมิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

กุสลกถาวณฺณนา.

๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา

๘๔๗. อิทานิ อจฺจนฺตนิยามกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๑๕) สุตฺตํ นิสฺสาย ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอกจฺจานํ อุตฺตราปถกานํ, เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. มาตุฆาตโกติอาทิ ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส จ มาตุฆาตกาทีนญฺจ สมาเน มิจฺฉตฺตนิยาเม มาตุฆาตกาทีหิปิ เต อจฺจนฺตนิยเตหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. อิตโร ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโก สํสารขาณุโก ภวนฺตเรปิ นิยโตว อิเม ปน เอกสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว’’ติ ลทฺธิยา น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ.

๘๔๘. วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺยาติ ‘‘อยํ นิยโต วา โน วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ปุจฺฉติ. อิตโร อนุปฺปตฺติการณํ อปสฺสนฺโต ปฏิชานาติ. นุปฺปชฺเชยฺยาติ ปุฏฺโฐ ปน ยํ ทิฏฺฐึ อาเสวนฺโต นิยามํ โอกฺกนฺโต, ตตฺถ อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ตโต ปหีนาติ ปุฏฺโฐ มคฺเคน อปฺปหีนตฺตา ปฏิกฺขิปติ, ตํ ทิฏฺฐึ อารพฺภ อสมุทาจารโต ปฏิชานาติ. อถ นํ ยสฺมา ปหานํ นาม วินา อริยมคฺเคน นตฺถิ, ตสฺมา ตสฺส วเสน โจเทตุํ โสตาปตฺติมคฺเคนาติอาทิมาห. โส เอกมคฺเคนาปิ อปฺปหีนตฺตา ปฏิกฺขิปติ. ปุน กตเมนาติ ปุฏฺโฐ มิจฺฉามคฺคํ สนฺธาย อกุสเลนาติอาทิมาห.

๘๔๙. อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทุติยนิยามุปฺปตฺตึ ปุจฺฉติ. อิตโร ยสฺมา ‘‘เยปิ เต โอกฺกลา วยภิญฺญา นตฺถิกวาทา อกิริยวาทา อเหตุกวาทา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๓) วจนโต ติสฺโสปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโย เอกสฺส อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ปฏิชานาติ.

๘๕๐. อถ นํ ‘‘น จ นาม โส อจฺจนฺตนิยาโม’’ติ โจเทตุํ หญฺจีติอาทิมาห. อจฺจนฺตนิยตสฺส หิ ทุติยนิยาโม นิรตฺถโก. นุปฺปชฺเชยฺยาติ ปเญฺห ยํ สสฺสตทิฏฺฐิยา สสฺสตนฺติ คหิตํ, ตเทว อุจฺฉิชฺชิสฺสตีติ คเหตฺวา อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ปหีนาติ ปุฏฺโฐ มคฺเคน อปฺปหีนตฺตา ปฏิกฺขิปติ, วุตฺตนเยน อนุปฺปชฺชนโต ปฏิชานาติ. สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺยาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ วิจิกิจฺฉาวาเร วุตฺตนยเมว.

๘๕๑-๘๕๒. น วตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, สุตฺตสฺส อตฺถิตาย ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. น ปน โส ภวนฺตเรปิ นิมุคฺโคว. อิมสฺมิญฺเญว หิ ภเว อภพฺโพ โส ตํ ทิฏฺฐึ ปชหิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย, ตสฺมา อสาธกเมตนฺติ. สพฺพกาลํ อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชตีติอาทิ วจนมตฺเต อภินิเวสํ อกตฺวา อตฺโถ ปริเยสิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ.

อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา.

๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

๘๕๓-๘๕๖. อิทานิ อินฺทฺริยกถา นาม โหติ. ตตฺถ โลกิยา สทฺธา สทฺธา เอว นาม, น สทฺธินฺทฺริยํ. ตถา โลกิยํ วีริยํ…เป… สติ… สมาธิ… ปญฺญา ปญฺญาเยว นาม, น ปญฺญินฺทฺริยนฺติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เหตุวาทานญฺเจว มหิสาสกานญฺจ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. นตฺถิ โลกิยา สทฺธาติอาทิ ยสฺมา โลกิยาปิ สทฺธาทโยว ธมฺมา อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ, น สทฺธาทีหิ อญฺญํ สทฺธินฺทฺริยาทิ นาม อตฺถิ, ตสฺมา โลกิยานมฺปิ สทฺธาทีนญฺเญว สทฺธินฺทฺริยาทิภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อตฺถิ โลกิโย มโนติอาทิ ยถา เต โลกิยาปิ มนาทโย ธมฺมา มนินฺทฺริยาทีนิ, เอวํ โลกิยา สทฺธาทโยปิ สทฺธินฺทฺริยานีติ อุปมาย ตสฺสตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ ยถาปาฬิเมว นิยฺยาตีติ.

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา.

เอกูนวีสติโม วคฺโค.