๓. อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา

๖๖๐-๖๖๒. อิทานิ อนนฺตราปยุตฺตกถา นาม โหติ. ตตฺถ อนนฺตราปยุตฺโต นาม เยน ขนฺธเภทโต อนนฺตรา วิปากทายกํ มาตุฆาตาทิ อานนฺตริยกมฺมํ อาณตฺตํ. ตตฺถ ยสฺส นิยตาย อาณตฺติยา อาณตฺโต ตํ กมฺมํ กริสฺสติ, โส อตฺถสาธิกาย เจตนาย อุปฺปาทิตตฺตา มิจฺฉตฺตนิยโต โหติ, อภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุํ. ยสฺส อนิยตาย อาณตฺติยา อาณตฺโต ตํ กมฺมํ กริสฺสติ, โส อตฺถสาธิกาย เจตนาย อนุปฺปาทิตตฺตา น มิจฺฉตฺตนิยโต, ภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุนฺติ อิทํ สกสมเย สนฺนิฏฺฐานํ. เยสํ ปน ‘‘อนิยตายปิ อาณตฺติยา อภพฺโพเยว สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุ’’นฺติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อุตฺตราปถกานํ; เตสํ ตํ ลทฺธึ ภินฺทิตุํ สกวาที ปุพฺพปกฺขํ ทตฺวา อนนฺตราปยุตฺโตติ ปรวาทินา อตฺตานํ ปุจฺฉาเปติ. เตเนตฺถ ปฐมปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, อตฺถสาธิกเจตนาย อภาวํ สนฺธาย ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. ตโต ปรวาที มาตุฆาตาทิกมฺมสฺส อาณตฺตตฺตาว ‘‘โส มิจฺฉตฺตนิยโต’’ติ มญฺญติ. ตสฺมา มิจฺฉตฺตนิยามญฺจาติ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. สกวาที ปน เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ นิยามานํ อโนกฺกนฺติมตฺตเมว สนฺธาย น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ.

นนุ ตํ กมฺมนฺติ มาตุฆาตาทิกมฺมํ. ตตฺถ อนิยตาณตฺตึ สนฺธาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. อนิยตมฺปิ หิ อาณตฺตึ ปโยเชตฺวา ฐิตสฺส ‘‘อนนุจฺฉวิกํ มยา กต’’นฺติ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชเตว, วิปฺปฏิสาโร ชายเตว. หญฺจีติอาทิ กุกฺกุจฺจุปฺปตฺติมตฺตํ คเหตฺวา ปรวาทินา ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ วุตฺตํ.

๖๖๑. อิทานิ ยสฺส อนิยตาณตฺติกสฺสาปิ อนนฺตราปยุตฺตสฺส ปรวาทินา สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนํ ปฏิสิทฺธํ, ตเมว ปุคฺคลํ คเหตฺวา อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล อภพฺโพติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, อตฺตโน ลทฺธิวเสน ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ สกวาที ‘‘อภพฺโพ นาม มาตุฆาตาทิกมฺมานํ การโก, กึ เต เตน ตานิ กมฺมานิ กตานี’’ติ โจเทตุํ มาตา ชีวิตา โวโรปิตาติอาทิมาห. อิตโร เตสํ วตฺถูนํ อโรคตาย ตถารูปํ กิริยํ อปสฺสนฺโต ‘‘น เหว’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ.

ตํ กมฺมํ ปฏิสํหริตฺวาติ อนิยตาณตฺติกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตญฺหิ ‘‘มา โข มยา อาณตฺตํ อากาสี’’ติ อาณตฺตํ นิวาเรนฺเตน ปฏิสํหฏํ นาม โหติ. ปฏิสํหฏตฺตาเยว เจตฺถ กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนทิตํ, วิปฺปฏิสาโร ปฏิวินีโต นาม โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ปเนตฺถ ปุริมาณตฺติยาเยว นิยตภาวํ มญฺญมาโน ปรวาที ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาติ. อถ นํ สกวาที ตสฺส กมฺมสฺส ปฏิสํหฏภาวํ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อตฺตโน ลทฺธึ ปติฏฺฐาเปตฺวา หญฺจีติอาทิมาห.

๖๖๒. ปุน อนนฺตราปยุตฺโตติ ปริโยสานปเญฺห ปฐมปเญฺห วิย ปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. นนุ ตํ กมฺมนฺติ อนุโยโค ปรวาทิสฺส, ปฏิสํหฏกาลโต ปุพฺเพ ปยุตฺตกาลํ สนฺธาย ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. ปยุตฺตปุพฺพตามตฺตํ คเหตฺวา อนิยตาณตฺติวเสน หญฺจีติ ลทฺธิปติฏฺฐาปนํ ปรวาทิสฺส. อยํ ปน ลทฺธิ อโยนิโส ปติฏฺฐิตตฺตา อปฺปติฏฺฐิตาว โหตีติ.

อนนฺตราปยุตฺตกถาวณฺณนา.