๘. อฏฺฐมวคฺโค

๑. ฉคติกถาวณฺณนา

๕๐๓-๕๐๔. อิทานิ ฉคติกถา นาม โหติ. ตตฺถ อสุรกาเยน สทฺธึ ฉคติโยติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานญฺเจว อุตฺตราปถกานญฺจ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ สกวาที ‘‘ปญฺจ โข ปนิมา, สาริปุตฺต, คติโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) โลมหํสนปริยาเย ปริจฺฉินฺนานํ คตีนํ วเสน โจเทตุํ นนุ ปญฺจ คติโยติอาทิมาห. อิตโร สุตฺตวิโรธภเยน ปฏิชานาติ. กสฺมา ปน สกวาที ฉ คติโย น สมฺปฏิจฺฉติ, นนุ ‘‘จตูหาปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ เอตฺถ อสุรกาโยปิ คหิโตติ. สจฺจํ คหิโต, น ปเนสา คติ. กสฺมา? วิสุํ อภาวโต. อสุรกายสฺมิญฺหิ กาลกญฺจิกา อสุรา เปตคติยา สงฺคหิตา, เวปจิตฺติปริสา เทวคติยา, อสุรกาโยติ วิสุํ เอกา คติ นาม นตฺถิ.

อิทานิ เอตเมว อตฺถํ ทสฺเสตุํ นนุ กาลกญฺจิกาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สมานวณฺณาติ สทิสรูปสณฺฐานา พีภจฺฉา วิรูปา ทุทฺทสฺสิกา. สมานโภคาติ สทิสเมถุนสมาจารา. สมานาหาราติ สทิสเขฬสิงฺฆาณิกปุพฺพโลหิตาทิอาหารา. สมานายุกาติ สทิสอายุปริจฺเฉทา. อาวาหวิวาหนฺติ กญฺญาคหณญฺเจว กญฺญาทานญฺจ. สุกฺกปกฺเข สมานวณฺณาติ สทิสรูปสณฺฐานา อภิรูปา ปาสาทิกา ทสฺสนียา ปภาสมฺปนฺนา. สมานโภคาติ สทิสปญฺจกอามคุณโภคา. สมานาหาราติ สทิสสุธาโภชนาทิอาหารา. เสสํ วุตฺตนยเมว. นนุ อตฺถิ อสุรกาโยติ อิทํ อสุรกายสฺเสว สาธกํ. ตสฺส ปน วิสุํ คติปริจฺเฉทาภาเวน น คติสาธกนฺติ.

ฉคติกถาวณฺณนา.

๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา

๕๐๕. อิทานิ อนฺตราภวกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘อนฺตรา ปรินิพฺพายี’’ติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา ‘‘อนฺตราภโว นาม อตฺถิ, ยตฺถ สตฺโต ทิพฺพจกฺขุโก วิย อทิพฺพจกฺขุโก, อิทฺธิมา วิย อนิทฺธิมา มาตาปิติสมาคมญฺเจว อุตุสมยญฺจ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วา อติเรกสตฺตาหํ วา ติฏฺฐตี’’ติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานญฺเจว สมฺมิติยานญฺจ; เต สนฺธาย อตฺถีติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ เย จ ภควตา ตโย ภวา วุตฺตา, เตสํ วเสน โจเทตุํ กามภโวติอาทิมาห. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ยทิ เต อนฺตราภโว นาม โกจิ ภโว อตฺถิ, เตน กามภวาทีนํเยว อญฺญตเรน ภวิตพฺพํ ปญฺจโวการภวาทินา วิย, เตน ตํ ปุจฺฉามิ – ‘‘กึ เต อยํ อนฺตราภโว นาม กามภโว, อุทาหุ รูปภโว อรูปภโว วา’’ติ? อิตโร ตถา อนิจฺฉนฺโต สพฺพํ ปฏิกฺขิปติ. กามภวสฺส จาติอาทิ ยทิ อนฺตราภโว นาม อตฺถิ, อิเมสํ ภวานํ อนฺตรา ทฺวินฺนํ สีมานํ สีมนฺตริกา วิย ภเวยฺยาติ โจเทตุํ อารทฺธํ. ปรวาที ปน ตถา อนิจฺฉนฺโต สพฺพปเญฺห ปฏิกฺขิปติ เกวลํ ลทฺธิยา, น สหธมฺเมน. เตเนว นํ สกวาที ‘โน วต เร’ติ ปฏิเสเธติ.

๕๐๖. ปญฺจมี สา โยนีติอาทีนิปิ ยถาปริจฺฉินฺนโยนิอาทีสุ โส สโมธานํ น คจฺฉติ, อถ เตน ตโต ตโต อติเรเกน ภวิตพฺพนฺติ โจเทตุํ วุตฺตานิ. อนฺตราภวูปคํ กมฺมนฺติ ยทิ โสปิ เอโก ภโว, ยถา กามภวูปคาทีนิ กมฺมานิ อตฺถีติ สตฺถารา วิภชิตฺวา ทสฺสิตานิ, เอวํ ตทุปเคนาปิ กมฺเมน ภวิตพฺพนฺติ โจทนตฺถํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปรสมเย อนฺตราภวูปคํ นาม ปาฏิเยกฺกํ กมฺมํ นตฺถิ, ยํ ยํ ภวํ อุปปชฺชิสฺสติ, ตทุปเคเนว กมฺเมน อนฺตราภเว นิพฺพตฺตตีติ เตสํ ลทฺธิ, ตสฺมา ‘นเหว’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ. อตฺถิ อนฺตราภวูปคา สตฺตาติ ปุฏฺโฐปิ กามภวูปคาเยว นาม เตติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปติ. ชายนฺตีติอาทีนิ ปุฏฺโฐปิ ตตฺถ ชาติชรามรณานิ เจว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรญฺจ อนิจฺฉนฺโต ปฏิกฺขิปติ. รูปาทิวเสน ปุฏฺโฐปิ ยสฺมา อนฺตราภวสตฺตสฺส อนิทสฺสนํ รูปํ, เวทนาทโยปิ อญฺเญสํ วิย น โอฬาริกาติ ตสฺส ลทฺธิ, ตสฺมา ปฏิกฺขิปติ. อิมินาว การเณน ปญฺจโวการภวภาเวปิ ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ.

๕๐๗. อิทานิ กามภโว ภโว คตีติอาทิ ภวสํสนฺทนํ นาม โหติ. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ยทิ เต อนฺตราภโว นาม โกจิ ภโว ภเวยฺย, ยถา กามภวาทีสุ ภวคติอาทิเภโท ลพฺภติ, ตถา ตตฺราปิ ลพฺเภถ. ยถา วา ตตฺถ น ลพฺภติ, ตถา อิเมสุปิ น ลพฺเภถ. สมานสฺมิญฺหิ ภวภาเว เอเตเสฺวเวส วิภาโค อตฺถิ, น อิตรสฺมินฺติ โก เอตฺถ วิเสสเหตูติ. อิตโร ปุน ลทฺธิมตฺตวเสน ตํ ตํ ปฏิชานาติ เจว ปฏิกฺขิปติ จ.

๕๐๘. สพฺเพสญฺเญว สตฺตานํ อตฺถิ อนฺตราภโวติ ปุฏฺโฐ ยสฺมา นิรยูปคอสญฺญสตฺตูปคอรูปูปคานํ อนฺตราภวํ น อิจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิกฺขิปติ. เตเนว การเณน ปฏิโลเม ปฏิชานาติ. อานนฺตริยสฺสาติอาทิ เยสํ โส อนฺตราภวํ น อิจฺฉติ, เต ตาว วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ ปาฬิอนุสาเรเนว เวทิตพฺพํ สทฺธึ สุตฺตสาธเนนาติ.

อนฺตราภวกถาวณฺณนา.

๓. กามคุณกถาวณฺณนา

๕๑๐. อิทานิ กามคุณกถา นาม โหติ. ตตฺถ สกสมเย ตาว กามธาตูติ วตฺถุกามาปิ วุจฺจนฺติ – กิเลสกามาปิ กามภโวปิ. เอเตสุ หิ วตฺถุกามา กมนียฏฺเฐน กามา, สภาวนิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตูติ กามธาตุ. กิเลสกามา กมนียฏฺเฐน เจว กมนฏฺเฐน จ กามา, ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน ธาตูติ กามธาตุ. กามภโว กมนียฏฺเฐน กมนฏฺเฐน วตฺถุกามปวตฺติเทสฏฺเฐนาติ ตีหิ การเณหิ กาโม, ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน ธาตูติ กามธาตุ. ปรสมเย ปน – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ คหิตํ. ตสฺมา เยสํ อยํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ เอตรหิ ปุพฺพเสลิยานํ; เต สนฺธาย กามธาตุนานตฺตํ โพเธตุํ ปญฺเจวาติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ลทฺธิวเสน ปฏิญฺญา อิตรสฺส. นนุ อตฺถีติอาทิ กิเลสกามทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ตปฺปฏิสํยุตฺโตติ กามคุณปฏิสํยุตฺโต, กามคุณารมฺมโณติ อตฺโถ. โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺเจวาติ อิเมสุ ตปฺปฏิสํยุตฺตฉนฺทาทีสุ สติ ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ น วตฺตพฺพํ. เอเตปิ หิ ฉนฺทาทโย กมนียฏฺเฐน กามา จ ธาตุ จาติปิ กามธาตุ. กมนฏฺเฐน กามสงฺขาตา ธาตูติปิ กามธาตูติ อตฺโถ.

มนุสฺสานํ จกฺขุนฺติอาทิ วตฺถุกามทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปรวาที ฉนฺนมฺปิ อายตนานํ วตฺถุกามภาเวน นกามธาตุภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุน มโนติ ปุฏฺโฐ มหคฺคตโลกุตฺตรํ สนฺธาย นกามธาตุภาวํ ปฏิชานาติ. ยสฺมา ปน สพฺโพปิ เตภูมกมโน กามธาตุเยว, ตสฺมา นํ สกวาที สุตฺเตน นิคฺคณฺหาติ.

๕๑๑. กามคุณา ภโวติอาทิ ภวสฺส กามธาตุภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน กามคุณมตฺเต ภโวติ โวหาโร นตฺถิ, ตสฺมา ปรวาที นเหวาติ ปฏิกฺขิปติ. กามคุณูปคํ กมฺมนฺติอาทิ สพฺพํ กามคุณมตฺตสฺส นกามธาตุภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กามธาตุสงฺขาตกามภวูปคเมว หิ กมฺมํ อตฺถิ, กามภวูปคา เอว จ สตฺตา โหนฺติ. ตตฺถ ชายนฺติ ชิยนฺติ มิยนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, น กามคุเณสูติ อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

กามคุณกถาวณฺณนา.

๔. กามกถาวณฺณนา

๕๑๓-๕๑๔. อิทานิ กามกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย รูปายตนาทีนิ ปญฺเจวายตนานิ กามาติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานํ; เตสํ กิเลสกามสฺเสว นิปฺปริยาเยน กามภาวํ ทสฺเสตุํ ปญฺเจวาติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

กามกถาวณฺณนา.

๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา

๕๑๕-๕๑๖. อิทานิ รูปธาตุกถา นาม โหติ. ตตฺถ ‘‘รูปิโน ธมฺมา รูปธาตุ นามา’’ติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ; เต สนฺธาย รูปิโนติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ สกวาที ยสฺมา รูปธาตุ นาม รูปภโว, น รูปมตฺตเมว, ตสฺมา เตนตฺเถน โจเทตุํ รูปธาตูติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ กามคุณกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สาว กามธาตูติ ปุฏฺโฐ ภูมิปริจฺเฉเทน วิโรธํ ปสฺสมาโน ปฏิกฺขิปติ. ปุน ทฬฺหํ กตฺวา ปุฏฺโฐ อตฺตโน ลทฺธิวเสน ปฏิชานาติ. เอวํ สนฺเต ปน ทฺวีหิ ภเวหิ สมนฺนาคตตา อาปชฺชติ, เตน ตํ สกวาที กามภเวน จาติ อาทิมาห. อิตโร เอกสฺส ทฺวีหิ สมนฺนาคตาภาวโต ปฏิกฺขิปตีติ.

รูปธาตุกถาวณฺณนา.

๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา

๕๑๗-๕๑๘. อรูปธาตุกถายปิ อิมินาวุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อรูปธมฺเมสุ ปน เวทนากฺขนฺธเมว คเหตฺวา เวทนา ภโวติอาทินา นเยเนตฺถ เทสนา กตา. ตตฺถ กึ เต อรูปิโน ธมฺมาติ สงฺขํ คตา เวทนาทีสุ อญฺญตรา โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

อรูปธาตุกถาวณฺณนา.

๗. รูปธาตุยา อายตนกถาวณฺณนา

๕๑๙. อิทานิ รูปธาตุยา อายตนกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย’’ติ (ที. นิ. ๑.๘๗) สุตฺตํ นิสฺสาย พฺรหฺมกายิกานํ ฆานาทินิมิตฺตานิปิ อายตนาเนวาติ กปฺเปตฺวา สฬายตนิโก เตสํ อตฺตภาโวติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานญฺเจว สมฺมิติยานญฺจ; เต สนฺธาย สฬายตนิโกติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ลทฺธิวเสน ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ ยํ ตตฺถ อายตนํ นตฺถิ, ตสฺส วเสน โจเทตุํ อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติอาทิ อารทฺธํ. ตโต ปรวาที ยํ ตตฺถ อชฺฌตฺติกานํ ติณฺณํ อายตนานํ ฆานาทิกํ สณฺฐานนิมิตฺตํ ตเทว อายตนนฺติ ลทฺธิยา ปฏิชานาติ. พาหิรานํ คนฺธายตนาทีนํ วเสน ปุฏฺโฐ ฆานปฺปสาทาทโย ตตฺถ น อิจฺฉติ, ตสฺมา เตสํ โคจรํ ปฏิเสเธนฺโต ปฏิกฺขิปติ. ปฏิโลมปญฺหสํสนฺทนปเญฺหสุปิ อิมินาวุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๕๒๑. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ ตสฺมึเยว ปรสมเย เอกจฺเจ อาจริเย สนฺธาย วุตฺตํ. เต กิร ตตฺถ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ ปริปุณฺณานิ อิจฺฉนฺติ, อายตเนน จ นาม สกิจฺจเกน ภวิตพฺพนฺติ เตหิ ฆานาทีหิ เต คนฺธาทโย ฆายนฺติ สายนฺติ ผุสนฺตีติปิ อิจฺฉนฺติ. ตํ ลทฺธึ สนฺธาย ปรวาที อามนฺตาติ ปฏิชานาติ.

๕๒๒. อตฺถิ ตตฺถ มูลคนฺโธติอาทีนิ ปน ปุฏฺโฐ อตฺถิภาวํ สาเธตุํ อสกฺโกนฺโต ปฏิกฺขิปติ. นนุ อตฺถิ ตตฺถ ฆานนิมิตฺตนฺติอาทิ สณฺฐานมตฺตสฺเสว สาธกํ, น อายตนสฺส, ตสฺมา อุทาหฏมฺปิ อนุทาหฏสทิสเมวาติ.

รูปธาตุยา อายตนกถาวณฺณนา.

๘. อรูเป รูปกถาวณฺณนา

๕๒๔-๕๒๖. อิทานิ อรูเป รูปกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วจนโต อารุปฺปภเวปิ โอฬาริกรูปา นิสฺสฏํ สุขุมรูปํ อตฺถีติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ อนฺธกานํ; เต สนฺธาย อตฺถิ รูปนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

อรูเป รูปกถาวณฺณนา.

๙. รูปํ กมฺมนฺติกถาวณฺณนา

๕๒๗-๕๓๗. อิทานิ รูปํ กมฺมนฺติกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ กายวจีวิญฺญตฺติสงฺขาตํ รูปเมว กายกมฺมํ วจีกมฺมํ นาม, ตญฺจ กุสลสมุฏฺฐานํ กุสลํ, อกุสลสมุฏฺฐานํ อกุสลนฺติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ มหิสาสกานญฺเจว สมฺมิติยานญฺจ; เต สนฺธาย กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. อถ นํ สเจ ตํ กุสลํ, ยฺวายํ สารมฺมณาทิเภโท กุสลสฺส ลพฺภติ, อตฺถิ เต โส ตสฺสาติ โจเทตุํ สารมฺมณนฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ปตฺถนา ปณิธีติ เจตนาเยเวตํ เววจนํ. กุสลเจตนาเยว หิ ปกปฺปยมานา ปตฺถนาติ. ปกปฺปนวเสน ฐิตตฺตา ปณิธีติ จ วุจฺจติ. ปรโต ปน กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา สญฺญา เจตนา สทฺธาติอาทีสุ เวทนาทีนญฺเญว เจตฺถ ปตฺถนา ปณิธีติ ลพฺภติ, น เจตนาย. กสฺมา? ทฺวินฺนํ เจตนานํ เอกโต อภาวา, โสตปติตตฺตา ปน เอวํ ตนฺติ คตาติ เวทิตพฺพา. รูปายตนนฺติอาทิ ปุริมวาเร ‘‘สพฺพนฺตํ กุสล’’นฺติ สํขิตฺตสฺส ปเภททสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เสสา สํสนฺทนนยา, วจีกมฺมกถา ‘‘อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิต’’นฺติอาทิวิธานญฺจ สพฺพํ ปาฬิอนุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อสุจีติ ปเนตฺถ สุกฺกํ อธิปฺเปตํ. สุตฺตสาธนํ อุตฺตานตฺถเมว.

รูปํ กมฺมนฺติกถาวณฺณนา.

๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา

๕๔๐. อิทานิ ชีวิตินฺทฺริยกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ ชีวิตินฺทฺริยํ นาม จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อรูปธมฺโม, ตสฺมา รูปชีวิตินฺทฺริยํ นตฺถีติ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานญฺเจว สมฺมิติยานญฺจ; เต สนฺธาย ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. นตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายูติ ปเญฺห อุปาทินฺนรูปานมฺปิ ติณกฏฺฐาทีนมฺปิ สนฺตานวเสน ปวตฺติเมว อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนาติ อิจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิกฺขิปติ. อตฺถีติ ปเญฺหปิ อิมินา การเณน ปฏิชานาติ. อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ ปเญฺห อรูปธมฺมานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานํ นาม อตฺถีติ อิจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิชานาติ.

๕๔๑. รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ ปเญฺห สตฺตสนฺตาเน รูปิโน วา โหนฺตุ อรูปิโน วา, สพฺเพสํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ อรูปชีวิตินฺทฺริยเมว อิจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิชานาติ.

๕๔๒. นิโรธสมาปนฺนปเญฺหสุปิ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ อรูปชีวิตเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ จ ปฏิชานาติ จ. สกวาที ปน ตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต ยํ อรูปปวตฺเต อสติ อตฺถิ, รูเปน เตน ภวิตพฺพนฺติ โจเทตุํ หญฺจีติอาทิมาห. สงฺขารกฺขนฺธปเญฺห ผสฺสาทิสงฺขารกฺขนฺธํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, กายกมฺมาทิสงฺขารกฺขนฺธํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต ชีวิตินฺทฺริยนฺติ เอวมาทโยปิ ธมฺมา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติสฺส ลทฺธิ. สกวาที ปน ตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต ยทิ นิรุทฺเธปิ อรูปปวตฺเต สงฺขารกฺขนฺโธ อตฺถิ, จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ อตฺถิตา โหตูติ โจเทตุํ อตฺถิ เวทนากฺขนฺโธติ อาทิมาห. อิตโร อนฺโตสมาปตฺตึ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, สมาปชฺชนฺตสฺส จ วุฏฺฐหนฺตสฺส จ ปุพฺพาปรภาคํ สนฺธาย ปฏิชานาติ.

๕๔๓. อสญฺญสตฺตวาเรปิ เอเสว นโย. ตสฺส หิ ลทฺธิยา อสญฺญสตฺตานํ ปฏิสนฺธิกาเล จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, เตน สห จิตฺตวิปฺปยุตฺตอรูปชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิตฺวา ยาวตายุกํ ปวตฺตติ. ตสฺมา เตสํ ชีวิตินฺทฺริยํ นตฺถีติ ปุฏฺโฐ ปฏิกฺขิปติ, อตฺถีติ ปุฏฺโฐ ปฏิชานาติ. เวทนากฺขนฺธาทโยปิ เตสํ ปวตฺติวเสน ปฏิกฺขิปติ, จุติปฏิสนฺธิวเสน ปฏิชานาติ. สกวาที ปน ตํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘สเจ ตตฺถ เอกกฺขเณปิ เวทนาทโย อตฺถิ, ปญฺจโวการภวตฺตํ ปาปุณาตี’’ติ โจเทตุํ ปญฺจโวการภโวติ อาห. อิตโร สุตฺตวิโรธภยา ปฏิกฺขิปติ.

๕๔๔-๕๔๕. เอกเทสํ ภิชฺชตีติ ปเญฺห สมฺปยุตฺตํ ภิชฺชติ, วิปฺปยุตฺตํ ติฏฺฐตีติ ตสฺส ลทฺธิ, ตสฺมา ปฏิชานาติ. เทฺว ชีวิตินฺทฺริยานีติ ปุจฺฉา ปรวาทิสฺส, ปฏิญฺญา สกวาทิสฺส. รูปารูปวเสน หิ เทฺว ชีวิตินฺทฺริยานิ, เตหิเยว สตฺโต ชีวติ, เตสํ ภงฺเคน มรตีติ วุจฺจติ. จุติกฺขณสฺมิญฺหิ เทฺวปิ ชีวิตานิ สเหว ภิชฺชนฺติ.

ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา.

๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา

๕๔๖. อิทานิ กมฺมเหตุกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยน อรหตา ปุริมภเว อรหา อพฺภาจิกฺขิตปุพฺโพ, โส ตสฺส กมฺมสฺส เหตุ อรหตฺตา ปริหายตีติ เยสํ ลทฺธิ, เสยฺยถาปิ ปุพฺพเสลิยานญฺเจว สมฺมิติยานญฺจ; เต สนฺธาย กมฺมเหตูติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส. เสสํ ปริหานิกถายํ วุตฺตนยเมว.

หนฺท หิ อรหนฺตานํ อพฺภาจิกฺขตีติ อิทํ ยสฺส กมฺมสฺส เหตุ ปริหายติ, ตํ สมฺปฏิจฺฉาเปตุํ วทติ. อถ นํ สกวาที ตํ ปกฺขํ ปฏิชานาเปตฺวา ‘‘ยทิ เอวํ เยหิ อรหนฺโต น อพฺภาจิกฺขิตปุพฺพา, เต สพฺเพ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺยุ’’นฺติ โจเทตุํ เย เกจีติอาทิมาห. อิตโร ตสฺส กมฺมสฺส อรหตฺตํ สมฺปาปุณเน นิยามํ อปสฺสนฺโต ปฏิกฺขิปติ.

กมฺมเหตุกถาวณฺณนา.

อฏฺฐโม วคฺโค.