๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

๔๕๖. อิทานิ วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺเธนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เยสํ ปทานํ วิปฺปโยโค น รุหติ, ตานิ อิมสฺมึ วาเร น คหิตานิ. กานิ ปน ตานีติ? ธมฺมายตนาทีนิ. ธมฺมายตนสฺส หิ ขนฺธาทีสุ เอเกนาปิ วิปฺปโยโค น รุหติ. ธมฺมธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ อิทมุทฺทานํ –

‘‘ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ, ชีวิตินฺทฺริยเมว จ;

นามรูปปทญฺเจว, สฬายตนเมว จ.

‘‘ชาติอาทิตฺตยํ เอกํ, ปทํ วีสติเม ติเก;

ติกาวสานิกํ เอกํ, สตฺต จูฬนฺตเร ปทา.

‘‘ทเสว โคจฺฉเก โหนฺติ, มหนฺตรมฺหิ จุทฺทส;

ฉ ปทานิ ตโต อุทฺธํ สพฺพานิปิ สมาสโต;

ปทานิ จ น ลพฺภนฺติ, จตฺตาลีสญฺจ สตฺต จา’’ติ.

ปริโยสาเน จ – ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตูติ คาถาปิ อิมเมวตฺถํ ทีเปตุํ วุตฺตา. อิมานิ ปน ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ. เตสุ ขนฺธาทิวิภาโค วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺโพติ.

วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

ธาตุปฺปเภทกุสโล, ยํ ธาตุกถํ ตถาคโต อาห;

ตสฺสา นยมุขเภท-ปฺปกาสนํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

อิมินา นยมุขเภท-ปฺปกาสเนน หิ วิภาวินา สกฺกา;

ญาตุํ สพฺเพปิ นยา, สงฺเขปกถาว อิติ วุตฺตา.

เอเกกสฺส ปน สเจ, ปทสฺส วิตฺถารเมว ภาเสยฺยํ;

วจนญฺจ อติวิย พหุํ, ภเวยฺย อตฺโถ จ อวิเสโส.

อิติ อูนภาณวารทฺวยาย, ยํ ตนฺติยา มยา เอตํ;

กุรุนา ปตฺตํ ปุญฺญํ, สุขาย ตํ โหตุ โลกสฺสาติ.

ธาตุกถา-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก