๑๒. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

๕๔. ทฺวาทสเม สพฺพโสติ สพฺเพสุ. สตฺตสุ วิหาเรสูติ สตฺตสุ ปริเวเณสุ. ปริภาสตีติ ปริภวติ ภยํ อุปทํเสติ. วิหึสตีติ วิเหเฐติ. วิตุทตีติ วิชฺฌติ. โรเสติ วาจายาติ วาจาย ฆฏฺเฏติ. ปกฺกมนฺตีติ ทิสา ปกฺกมนฺติ. น สณฺฐหนฺตีติ นปฺปติฏฺฐหนฺติ. ริญฺจนฺตีติ ฉฑฺเฑนฺติ วิสฺสชฺเชนฺติ. ปพฺพาเชยฺยามาติ นีหเรยฺยาม. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. อลนฺติ ยุตฺตเมตํ, ยํ ตํ ปพฺพาเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. กึ เต อิมินาติ กึ ตว อิมินา ชาติภูมิยํ วาเสน. ตีรทสฺสึ สกุณนฺติ ทิสากากํ. มุญฺจนฺตีติ ทิสาทสฺสนตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺติ. สามนฺตาติ อวิทูเร. สมนฺตาติปิ ปาโฐ, สมนฺตโตติ อตฺโถ. อภินิเวโสติ ปตฺถริตฺวา ฐิตสาขานํ นิเวโส. มูลสนฺตานกานนฺติ มูลานํ นิเวโส.

อาฬฺหกถาลิกาติ ตณฺฑุลาฬฺหกสฺส ภตฺตปจนถาลิกา. ขุทฺทํ มธุนฺติ ขุทฺทมกฺขิกาหิ กตํ ทณฺฑกมธุํ. อเนลกนฺติ นิทฺโทสํ. น จ สุทํ อญฺญมญฺญสฺส ผลานิ หึสนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺส โกฏฺฐาเส ผลานิ น หึสนฺติ. อตฺตโน โกฏฺฐาเสหิ มูลํ วา ตจํ วา ปตฺตํ วา ฉินฺทนฺโต นาม นตฺถิ, อตฺตโน อตฺตโน สาขาย เหฏฺฐา ปติตาเนว ปริภุญฺชนฺติ. อญฺญสฺส โกฏฺฐาสโต อญฺญส โกฏฺฐาสํ ปริวตฺติตฺวา คตมฺปิ ‘‘น อมฺหากํ สาขาย ผล’’นฺติ ญตฺวา โน ขาทนฺติ. ยาวทตฺถํ ภกฺขิตฺวาติ กณฺฐปฺปมาเณน ขาทิตฺวา. สาขํ ภญฺชิตฺวาติ ฉตฺตปฺปมาณมตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ฉายํ กตฺวา ปกฺกามิ. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. ปกฺกมิสฺสตีติ ปกฺกนฺโต. นาทาสีติ เทวตาย อานุภาเวน ผลเมว น คณฺหิ. เอวญฺหิ สา อธิฏฺฐาสิ.

เตนุปสงฺกมีติ ชนปทวาสีหิ คนฺตฺวา, ‘‘มหาราช, รุกฺโข ผลํ น คณฺหิ, อมฺหากํ นุ โข โทโส ตุมฺหาก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เนว มยฺหํ โทโส อตฺถิ, น ชานปทานํ, อมฺหากํ วิชิเต อธมฺโม นาม น วตฺตติ, เกน นุ โข การเณน รุกฺโข น ผลิโต, สกฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน สกฺโก เทวานมินฺโท เตนุปสงฺกมิ. ปวตฺเตสีติ ปริวตฺเตสิ. อุมฺมูลมกาสีติ อุทฺธํมูลํ อกาสิ. อปิ นุ ตฺวนฺติ อปิ นุ ตว. อฏฺฐิตาเยวาติ อฏฺฐิตาย เอว. สจฺฉวีนีติ สมานจฺฉวีนิ ปกติฏฺฐาเน ฐิตานิ. น ปจฺจกฺโกสตีติ นปฺปฏิกฺโกสติ. โรสนฺตนฺติ ฆฏฺเฏนฺตํ. ภณฺฑนฺตนฺติ ปหรนฺตํ.

สุเนตฺโตติ เนตฺตา วุจฺจนฺติ อกฺขีนิ, เตสํ สุนฺทรตาย สุเนตฺโต. ติตฺถกโรติ สุคติโอคาหนติตฺถสฺส การโก. วีตราโคติ วิกฺขมฺภนวเสน วิคตราโค. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนํ, โสตาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ขนฺตินฺติ อตฺตโน คุณขณนํ. ยถามํ สพฺรหฺมจารีสูติ ยถา อิมํ สพฺรหฺมจารีสุ อกฺโกสนปริภาสนํ, อญฺญํ เอวรูปํ คุณขนฺตึ น วทามีติ อตฺโถ. น โน สมสพฺรหฺมจารีสูติ เอตฺถ สมชโน นาม สกชโน วุจฺจติ. ตสฺมา น โน สเกสุ สมานพฺรหฺมจารีสุ จิตฺตานิ ปทุฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

โชติปาโล จ โควินฺโทติ นาเมน โชติปาโล ฐาเนน มหาโควินฺโท. สตฺตปุโรหิโตติ เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ ปุโรหิโต. อหึสกา อตีตํเสติ เอเต ฉ สตฺถาโร อตีตํเส อหึสกา อเหสุํ. นิรามคนฺธาติ โกธามคนฺเธน นิรามคนฺธา. กรุเณวิมุตฺตาติ กรุณชฺฌาเน อธิมุตฺตา, กรุณาย จ กรุณาปุพฺพภาเค จ ฐิตา. เยเตติ เอเต, อยเมว วา ปาโฐ. น สาธุรูปํ อาสีเทติ สาธุสภาวํ น ฆฏฺเฏยฺย. ทิฏฺฐิฏฺฐานปฺปหายินนฺติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตปฺปหายินํ. สตฺตโมติ อรหตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตโม. อวีตราโคติ อวิคตราโค. เอเตน อนาคามิภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปญฺจินฺทฺริยา มุทูติ ปญฺจ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทูนิ. ตสฺส หิ ตานิ สกทาคามึ อุปาทาย มุทูนิ นาม โหนฺติ. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคหญาณํ. ปุพฺเพว อุปหญฺญตีติ ปฐมตรญฺเญว อุปหญฺญติ. อกฺขโตติ คุณขณเนน อกฺขโต อนุปหโต หุตฺวา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ธมฺมิกวคฺโค ปญฺจโม.