๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. อาหุเนยฺยวคฺโค

๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

๑. ฉกฺกนิปาตสฺส ปฐเม อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติ, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโนติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคสหคเตน โสมนสฺเสน สุมโน วา อนิฏฺฐารมฺมเณ โทสสหคเตน โทมนสฺเสน ทุมฺมโน วา น โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ มชฺฌตฺตารมฺมเณ อสมเปกฺขเนน อญฺญาณุเปกฺขาย อุเปกฺขกภาวํ อนาปชฺชิตฺวา สโต สมฺปชาโน หุตฺวา อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิหรติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส สตตวิหาโร กถิโต.

๒. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

๒-๔. ทุติเย อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว. อาสวานํ ขยา อนาสวนฺติ อาสวานํ ขเยน อนาสวํ, น จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วิย อภาเวนาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส อภิญฺญา ปฏิปาฏิยา กถิตา. ตติยจตุตฺเถสุ ขีณาสโว กถิโต.

๕-๗. อาชานียสุตฺตตฺตยวณฺณนา

๕-๗. ปญฺจเม องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ขโมติ อธิวาสโก. รูปานนฺติ รูปารมฺมณานํ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. ฉฏฺเฐ พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. สตฺตเม ชวสมฺปนฺโนติ ปทชเวน สมฺปนฺโน.

๘-๙. อนุตฺตริยสุตฺตาทิวณฺณนา

๘-๙. อฏฺฐเม อนุตฺตริยานีติ อญฺเญน อุตฺตริตเรน รหิตานิ นิรุตฺตรานิ. ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ รูปทสฺสเนสุ อนุตฺตรํ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. หตฺถิรตนาทีนญฺหิ ทสฺสนํ น ทสฺสนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ทสพลสฺส วา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วา กสิณอสุภนิมิตฺตาทีนํ วา อญฺญตรสฺส ทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณกถาสวนํ น สวนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ติณฺณํ วา รตนานํ คุณกถาสวนํ เตปิฏกพุทฺธวจนสวนํ วา สวนานุตฺตริยํ นาม. มณิรตนาทีนํ ลาโภ น ลาภานุตฺตริยํ, สตฺตวิธอริยธนลาโภ ปน ลาภานุตฺตริยํ นาม. หตฺถิสิปฺปาทิสิกฺขนํ น สิกฺขานุตฺตริยํ, สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ ปน สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ ปาริจริยา น ปาริจริยานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ ปาริจริยา ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณานุสฺสรณํ น อนุสฺสตานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ คุณานุสฺสรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม. อิติ อิมานิ ฉ อนุตฺตริยานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ. นวเม พุทฺธานุสฺสตีติ พุทฺธคุณารมฺมณา สติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

๑๐. มหานามสุตฺตวณฺณนา

๑๐. ทสเม มหานาโมติ ทสพลสฺส จูฬปิตุ ปุตฺโต เอโก สกฺยราชา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา ทาสปริชนปริวุโต คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา ยตฺถ สตฺถา, ตตฺถ อคมาสิ. อริยผลํ อสฺส อาคตนฺติ อาคตผโล. สิกฺขาตฺตยสาสนํ เอเตน วิญฺญาตนฺติ วิญฺญาตสาสโน. อิติ อยํ ราชา ‘‘โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉามี’’ติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห.

เนวสฺส ราคปริยุฏฺฐิตนฺติ น อุปฺปชฺชมาเนน ราเคน อุฏฺฐหิตฺวา คหิตํ. อุชุคตนฺติ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐาเน อุชุกเมว คตํ. ตถาคตํ อารพฺภาติ ตถาคตคุเณ อารพฺภ. อตฺถเวทนฺติ อฏฺฐกถํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปีติปาโมชฺชํ. ธมฺมเวทนฺติ ปาฬึ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปีติปาโมชฺชํ. ธมฺมูปสญฺหิตนฺติ ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ. ปมุทิตสฺสาติ ทุวิเธน ปาโมชฺเชน ปมุทิตสฺส. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวิธา ปีติ นิพฺพตฺตติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปิตํ โหติ. วิสมคตาย ปชายาติ ราคโทสโมหวิสมคเตสุ สตฺเตสุ. สมปฺปตฺโตติ สมํ อุปสมํ ปตฺโต หุตฺวา. สพฺยาปชฺฌายาติ สทุกฺขาย. ธมฺมโสตํ สมาปนฺโนติ วิปสฺสนาสงฺขาตํ ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน. พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวตีติ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ พฺรูเหติ วฑฺเฒติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ มหานาโม โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉิ. สตฺถาปิสฺส ตเมว กเถสิ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปนฺโนว กถิโตติ.

อาหุเนยฺยวคฺโค ปฐโม.

๒. สารณียวคฺโค

๑. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม สารณียาติ สริตพฺพยุตฺตกา. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺเตน จิตฺเตน กาตพฺพํ กายกมฺมํ. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ จ ปน ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติ. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺเตน จิตฺเตน อาภิสมาจาริกธมฺมปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ, ปตฺตปฏิคฺคหณํ, อาสนปญฺญาปนํ, อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

ภิกฺขูนํ เมตฺเตน จิตฺเตน อาจารปณฺณตฺติสิกฺขาปนํ, กมฺมฏฺฐานกถนํ, ธมฺมเทสนา, เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลาปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญาเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐาเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิวจนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม.

ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ จ กตฺวา วิวิตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม, เถรานํ ปน ปาทโธวนทานาทิเภทํ สพฺพมฺปิ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร’’ติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กหํ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กหํ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อปฺปาพาโธ’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

ลาภาติ จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา. ธมฺมิกาติ กุหนาทิเภทํ มิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจริยวตฺเตน อุปฺปนฺนา. อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปีติ ปจฺฉิมโกฏิยา ปตฺตปริยาปนฺนํ ปตฺตสฺส อนฺโตคตํ ทฺวตฺติกฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ. อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เอตฺถ เทฺว ปฏิวิภตฺตานิ นาม อามิสปฏิวิภตฺตํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตญฺจ. ตตฺถ ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน ปฏิวิภชนํ อามิสปฏิวิภตฺตํ นาม. ‘‘อสุกสฺส ทสฺสามิ, อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตํ นาม. ตทุภยมฺปิ อกตฺวา โย อปฺปฏิวิภตฺตํ ภุญฺชติ, อยํ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม. สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคีติ เอตฺถ สาธารณโภคิโน อิทํ ลกฺขณํ – ยํ ยํ ปณีตํ ลภติ, ตํ ตํ เนว ลาเภนลาภํ-นิชิคีสนตามุเขน คิหีนํ เทติ, น อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตู’’ติ คเหตฺวา ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ สงฺฆสนฺตกํ วิย ปสฺสติ.

อิมํ ปน สารณียธมฺมํ โก ปูเรติ, โก น ปูเรติ? ทุสฺสีโล ตาว น ปูเรติ. น หิ ตสฺส สนฺตกํ สีลวนฺตา คณฺหนฺติ. ปริสุทฺธสีโล ปน วตฺตํ อขณฺเฑนฺโต ปูเรติ. ตตฺริทํ วตฺตํ – โย หิ โอทิสฺสกํ กตฺวา มาตุ วา ปิตุ วา อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา เทติ, โส ทาตพฺพํ เทติ. สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ, ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหติ. สารณียธมฺโม หิ มุตฺตปลิโพธสฺส วฏฺฏติ. เตน ปน โอทิสฺสกํ เทนฺเตน คิลานคิลานุปฏฺฐากอาคนฺตุกคมิกานญฺเจว นวปพฺพชิตสฺส จ สงฺฆาฏิปตฺตคฺคหณํ อชานนฺตสฺส ทาตพฺพํ. เอเตสํ ทตฺวา อวเสสํ เถราสนโต ปฏฺฐาย โถกํ โถกํ อทตฺวา โย ยตฺตกํ คณฺหาติ, ตสฺส ตตฺตกํ ทาตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ อสติ ปุน ปิณฺฑาย จริตฺวา เถราสนโต ปฏฺฐาย ยํ ยํ ปณีตํ, ตํ ตํ ทตฺวา เสสํ ภุญฺชิตพฺพํ. ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฏฺฏติ.

อยํ ปน สารณียธมฺโม สุสิกฺขิตาย ปริสาย สุปูโร โหติ, สุสิกฺขิตาย หิ ปริสาย โย อญฺญโต ลภติ, โส น คณฺหาติ. อญฺญโต อลภนฺโตปิ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหติ, น อติเรกํ. อยํ ปน สารณียธมฺโม เอวํ ปุนปฺปุนํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ เทนฺตสฺสาปิ ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูเรติ, น ตโต โอรํ. สเจ หิ ทฺวาทสเม วสฺเส สารณียธมฺมปูรโก ปิณฺฑปาตปูรํ ปตฺตํ อาสนสาลายํ ฐเปตฺวา นฺหายิตุํ คจฺฉติ, สงฺฆตฺเถโร จ ‘‘กสฺเสโส ปตฺโต’’ติ วตฺวา ‘‘สารณียธมฺมปูรกสฺสา’’ติ วุตฺเต ‘‘อาหรถ น’’นฺติ สพฺพํ ปิณฺฑปาตํ วิจาเรตฺวาว ภุญฺชิตฺวา ริตฺตปตฺตํ ฐเปติ. อถ โข โส ภิกฺขุ ริตฺตปตฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยฺหํ อเสเสตฺวาว ปริภุญฺชึสู’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ, สารณียธมฺโม ภิชฺชติ, ปุน ทฺวาทส วสฺสานิ ปูเรตพฺโพ โหติ. ติตฺถิยปริวาสสทิโส เหส, สกึ ขณฺเฑ ชาเต ปุน ปูเรตพฺโพว. โย ปน ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม, ยสฺส เม ปตฺตคตํ อนาปุจฺฉาว สพฺรหฺมจารี ปริภุญฺชนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ ชเนติ, ตสฺส ปุณฺโณ นาม โหติ.

เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺส ปน เนว อิสฺสา น มจฺฉริยํ โหติ, มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, สุลภปจฺจโย. ปตฺตคตมสฺส ทิยฺยมานมฺปิ น ขียติ, ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ลภติ, ภเย วา ฉาตเก วา ปตฺเต เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺติ.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เสนคิริวาสี ติสฺสตฺเถโร กิร มหาคิริคามํ อุปนิสฺสาย วสติ, ปญฺญาส มหาเถรา นาคทีปํ เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา คิริคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา นิกฺขมึสุ. เถโร ปวิสนฺโต เต ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ลทฺธํ, ภนฺเต’’ติ? วิจริมฺหา, อาวุโสติ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหถา’’ติ. มยํ, อาวุโส, ปญฺญาส ชนา ปตฺตเตมนมตฺตมฺปิ น ลภิมฺหาติ. ภนฺเต, เนวาสิกา นาม ปฏิพลา โหนฺติ, อลภนฺตาปิ ภิกฺขาจารมคฺคสภาคํ ชานนฺตีติ. เถรา อาคเมสุํ. เถโร คามํ ปาวิสิ. ธุรเคเหเยว มหาอุปาสิกา ขีรภตฺตํ สชฺเชตฺวา เถรํ โอโลกยมานา ฐิตา เถรสฺส ทฺวารํ สมฺปตฺตสฺเสว ปตฺตํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ตํ อาทาย เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ สงฺฆตฺเถรํ อาห. เถโร ‘‘อเมฺหหิ เอตฺตเกหิ กิญฺจิ น ลทฺธํ, อยํ สีฆเมว คเหตฺวา อาคโต, กึ นุ โข’’ติ เสสานํ มุขํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกนากาเรเนว ญตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ธมฺเมน สเมน ลทฺโธ, นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ ทตฺวา อตฺตนาปิ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิ.

อถ นํ ภตฺตกิจฺจาวสาเน เถรา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กทา, อาวุโส, โลกุตฺตรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌี’’ติ? นตฺถิ เม, ภนฺเต, โลกุตฺตรธมฺโมติ. ฌานลาภีสิ, อาวุโสติ. เอตมฺปิ, ภนฺเต, นตฺถีติ? นนุ, อาวุโส, ปาฏิหาริยนฺติ. สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต, ตสฺส เม ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย สเจปิ ภิกฺขุสตสหสฺสํ โหติ, ปตฺตคตํ น ขียตีติ. สาธุ สาธุ, สปฺปุริส, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุยฺหนฺติ. อิทํ ตาว ปตฺตคตํ น ขียตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

อยเมว ปน เถโร เจติยปพฺพเต คิริภณฺฑมหาปูชาย ทานฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ทาเน กึ วรภณฺฑ’’นฺติ ปุจฺฉิ. เทฺว สาฏกา, ภนฺเตติ. เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ? ตํ สุตฺวา อมจฺโจ รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘เอโก ทหโร เอวํ วทตี’’ติ. ‘‘ทหรสฺส เอวํ จิตฺตํ, มหาเถรานํ ปน สุขุมสาฏกา วฏฺฏนฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘มหาเถรานํ ทสฺสามี’’ติ ฐเปสิ. ตสฺส ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปาฏิยา ฐิเต เทนฺตสฺส มตฺถเก ฐปิตาปิ เต สาฏกา หตฺถํ นาโรหนฺติ, อญฺเญว อาโรหนฺติ. ทหรสฺส ทานกาเล ปน หตฺถํ อารุฬฺหา. โส ตสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา อมจฺจสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ทหรํ นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทตฺวา สงฺฆํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทหรสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา ‘‘กทา, ภนฺเต, อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺถา’’ติ อาห. โส ปริยาเยนปิ อสนฺตํ อวทนฺโต ‘‘นตฺถิ มยฺหํ, มหาราช, โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. นนุ, ภนฺเต, ปุพฺเพว อวจุตฺถาติ. อาม, มหาราช, สารณียธมฺมปูรโก อหํ, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ. ‘‘สาธุ สาธุ, ภนฺเต, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุมฺหาก’’นฺติ วตฺวา ปกฺกามิ. อิทํ ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

พฺราหฺมณติสฺสภเย ปน ภาตรคามวาสิโน นาคตฺเถริยา อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ. เถรี ปจฺจูสสมเย ‘‘อติวิย อปฺปนิคฺโฆโส คาโม, อุปธาเรถ ตาวา’’ติ ทหรภิกฺขุนิโย อาห. ตา คนฺตฺวา สพฺเพสํ คตภาวํ ญตฺวา อาคมฺม เถริยา อาโรเจสุํ. สา สุตฺวา ‘‘มา ตุเมฺห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถ, อตฺตโน อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิกาเรสุเยว โยคํ กโรถา’’ติ วตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ ปารุปิตฺวา อตฺตทฺวาทสมา คามทฺวาเร นิโคฺรธรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทฺวาทสนฺนมฺปิ ภิกฺขุนีนํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, ‘‘อยฺเย, อญฺญตฺถ มา คจฺฉถ, นิจฺจํ อิเธว อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เถริยา ปน กนิฏฺฐภาตา นาคตฺเถโร นาม อตฺถิ. โส ‘‘มหนฺตํ ภยํ, น สกฺกา ยาเปตุํ, ปรตีรํ คมิสฺสามี’’ติ อตฺตทฺวาทสโมว อตฺตโน วสนฏฺฐานา นิกฺขนฺโต ‘‘เถรึ ทิสฺวา คมิสฺสามี’’ติ ภาตรคามํ อาคโต. เถรี ‘‘เถรา อาคตา’’ติ สุตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ อยฺยา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สา ‘‘อชฺช เอกทิวสํ วิหาเรว วสิตฺวา เสฺว คมิสฺสถา’’ติ อาห. เถรา วิหารํ อคมึสุ.

เถรี ปุนทิวเส รุกฺขมูเล ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เถรี’’ติ วตฺวา ตุณฺหี อฏฺฐาสิ. ธมฺมิโก, ตาต, ปิณฺฑปาโต, กุกฺกุจฺจํ อกตฺวา ปริภุญฺชถาติ. วฏฺฏิสฺสติ เถรีติ? สา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อากาเส อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘สตฺตตาลมตฺเต ฐิตมฺปิ ภิกฺขุนีภตฺตเมว เถรี’’ติ วตฺวา ‘‘ภยํ นาม สพฺพกาลํ น โหติ, ภเย วูปสนฺเต อริยวํสํ กถยมาโน, ‘โภ ปิณฺฑปาติก, ภิกฺขุนีภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วีตินามยิตฺถา’ติ จิตฺเตน อนุวทิยมาโน สนฺถมฺภิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถ เถริโย’’ติ มคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

รุกฺขเทวตาปิ ‘‘สเจ เถโร เถริยา หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิสฺสติ, น ตํ นิวตฺเตสฺสามิ. สเจ น ปริภุญฺชิสฺสติ, นิวตฺเตสฺสามี’’ติ จินฺตยมานา ฐตฺวา เถรสฺส คมนํ ทิสฺวา รุกฺขา โอรุยฺห ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ รุกฺขมูลํเยว อาเนตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ทฺวาทส ภิกฺขุนิโย ทฺวาทส จ ภิกฺขู สตฺต วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. อิทํ เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ เอตฺถ วตฺถุ. ตตฺร หิ เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ.

อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปฏิปาฏิยา เทฺว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาคพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. ยสฺส ปน สพฺเพน สพฺพํ อภินฺนานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติ. ตานิ ปเนตานิ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิ, พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ อาปนฺนปุพฺโพ’’ติ เกนจิ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ อปรามฏฺฐานิ, อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติ.

สีลสามญฺญคโต วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติ. โสตาปนฺนาทีนญฺหิ สีลํ สมุทฺทนฺตเรปิ เทวโลเกปิ วสนฺตานํ อญฺเญสํ โสตาปนฺนาทีนํ สีเลน สมานเมว โหติ, นตฺถิ มคฺคสีเล นานตฺตํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ยายํ ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา. ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต หุตฺวา วิหรตีติ.

๒. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา

๑๒. ทุติเย โย เต ธมฺเม ปูเรติ, ตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคหายาติ สงฺคณฺหนตฺถาย. อวิวาทายาติ อวิวทนตฺถาย. สามคฺคิยาติ สมคฺคภาวตฺถาย. เอกีภาวายาติ เอกภาวตฺถาย นินฺนานากรณาย. สํวตฺตนฺตีติ วตฺตนฺติ ปวตฺตนฺติ.

๓. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

๑๓. ตติเย นิสฺสารณียา ธาตุโยติ นิสฺสรณธาตุโยว. เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺตีติ เอตฺถ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา ติกจตุกฺกชฺฌานิกา เมตฺตาว เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ นาม. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานสทิสา กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐา กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา อาจิตา อุปจิตา. สุสมารทฺธาติ สุปฺปคุณกรเณน สุฏฺฐุ สมารทฺธา. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา ติฏฺฐติ. มา เหวนฺติสฺส วจนีโยติ ยสฺมา อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ, ตสฺมา ‘‘มา เอวํ ภณี’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ ยา อยํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส, พฺยาปาทโต นิสฺสฏาติ อตฺโถ. โย ปน เมตฺตาย ติกจตุกฺกชฺฌานโต วุฏฺฐิโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยมคฺคํ ปตฺวา ‘‘ปุน พฺยาปาโท นตฺถี’’ติ ตติยผเลน นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตนิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อนิมิตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ พลววิปสฺสนา. ทีฆภาณกา ปน อรหตฺตผลสมาปตฺตีติ วทนฺติ. สา หิ ราคนิมิตฺตาทีนญฺเจว รูปนิมิตฺตาทีนญฺจ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา อนิมิตฺตาติ วุตฺตา. นิมิตฺตานุสารีติ วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรณสภาวํ.

อสฺมีติ อสฺมิมาโน. อยมหมสฺมีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อยํ นาม อหํ อสฺมีติ. เอตฺตาวตา อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วิจิกิจฺฉาภูตํ กถํกถาสลฺลํ. มา เหวนฺติสฺส วจนีโยติ สเจ เต ปฐมมคฺควชฺฌา วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตพฺยากรณํ มิจฺฉา โหติ, ตสฺมา ‘‘มา อภูตํ คณฺหี’’ติ วาเรตพฺโพ. อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโตติ อรหตฺตมคฺโค. อรหตฺตมคฺคผลวเสน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ อรหตฺตมคฺโค ‘‘อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโต’’ติ วุตฺโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อภูตพฺยากรณํ นาม กถิตํ.

๔. ภทฺทกสุตฺตวณฺณนา

๑๔. จตุตฺเถ น ภทฺทกนฺติ น ลทฺธกํ. ตตฺถ โย หิ ภีตภีโต มรติ, ตสฺส น ภทฺทกํ มรณํ โหติ. โย อปาเย ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตสฺส น ภทฺทิกา กาลกิริยา โหติ. กมฺมาราโมติอาทีสุ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. วิหารกรณาทิมฺหิ นวกมฺเม อาราโม อสฺสาติ กมฺมาราโม. ตสฺมึเยว กมฺเม รโตติ กมฺมรโต. ตเทว กมฺมารามตํ ปุนปฺปุนํ ยุตฺโตติ อนุยุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ ภสฺสนฺติ อาลาปสลฺลาโป. นิทฺทาติ โสปฺปํ. สงฺคณิกาติ คณสงฺคณิกา. สา ‘‘เอกสฺส ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ โหติ ตติยโก’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺพา. สํสคฺโคติ ทสฺสนสวนสมุลฺลาปสมฺโภคกายสํสคฺควเสน ปวตฺโต สํสฏฺฐภาโว. ปปญฺโจติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานวเสน ปวตฺโต มทนาการสณฺฐิโต กิเลสปปญฺโจ. สกฺกายนฺติ เตภูมกวฏฺฏํ. สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ เหตุนา นเยน สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริวฏุมปริจฺเฉทกรณตฺถํ. มโคติ มคสทิโส. นิปฺปปญฺจปเทติ นิพฺพานปเท. อาราธยีติ ปริปูรยิ ตํ สมฺปาเทสีติ.

๕. อนุตปฺปิยสุตฺตวณฺณนา

๑๕. ปญฺจเม อนุตปฺปาติ อนุโสจิตพฺพา อนุตาปการี. อิเมสุ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ คาถาสุ จ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

๖. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

๑๖. ฉฏฺเฐ พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. เอตทโวจาติ สามิกสฺส เภสชฺชํ กตฺวา พฺยาธึ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตี อิทานิ สีหนาทํ นทิตฺวา สจฺจกิริยาย พฺยาธึ วูปสเมตุํ สนฺติเก นิสีทิตฺวา เอตํ ‘‘มา โข ตฺว’’นฺติอาทิวจนํ อโวจ. สาเปกฺโขติ สตโณฺห. น นกุลมาตาติ เอตฺถ น-กาโร น สกฺขตีติ เอวํ ปรปเทน โยเชตพฺโพ. สนฺถริตุนฺติ นิจฺฉิทฺทํ กาตุํ, สณฺฐเปตุนฺติ อตฺโถ. เวณึ โอลิขิตุนฺติ เอฬกโลมานิ กปฺเปตฺวา วิชเฏตฺวา เวณึ กาตุํ.

อญฺญํ ฆรํ คมิสฺสตีติ อญฺญํ สามิกํ คณฺหิสฺสติ. โสฬส วสฺสานิ คหฏฺฐกํ พฺรหฺมจริยํ สมาจิณฺณนฺติ อิโต โสฬสวสฺสมตฺถเก คหฏฺฐพฺรหฺมจริยวาโส สมาจิณฺโณ. ทสฺสนกามตราติ อติเรเกน ทสฺสนกามา. อิเมหิ ตีหิ องฺเคหิ สีหนาทํ นทิตฺวา ‘‘อิมินา สจฺเจน ตว สรีเร พฺยาธิ ผาสุ โหตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ.

อิทานิ ภควนฺตํ สกฺขึ กตฺวา อตฺตโน สีลาทิคุเณหิปิ สจฺจกิริยํ กาตุํ สิยา โข ปน เตติอาทิมาห. ตตฺถ ปริปูรการินีติ สมตฺตการินี. เจโตสมถสฺสาติ สมาธิกมฺมฏฺฐานสฺส. โอคาธปฺปตฺตาติ โอคาธํ อนุปฺปเวสํ ปตฺตา. ปติคาธปฺปตฺตาติ ปติคาธํ ปติฏฺฐํ ปตฺตา. อสฺสาสปฺปตฺตาติ อสฺสาสํ อวสฺสยํ ปตฺตา. เวสารชฺชปฺปตฺตาติ โสมนสฺสญาณํ ปตฺตา. อปรปฺปจฺจยาติ ปรปฺปจฺจโย วุจฺจติ ปรสทฺธา ปรปตฺติยายนา, ตาย วิรหิตาติ อตฺโถ. อิเมหิ ตีหิ องฺเคหิ อตฺตโน คุเณ อารพฺภ สจฺจกิริยํ อกาสิ. คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. ยาวตาติ ยตฺติกาโย. ตาสํ อญฺญตราติ ตาสํ อนฺตเร เอกา. อนุกมฺปิกาติ หิตานุกมฺปิกา. โอวาทิกาติ โอวาททายิกา. อนุสาสิกาติ อนุสิฏฺฐิทายิกา.

๗. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา

๑๗. สตฺตเม ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอกีภาวาย ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติโต ผลสมาปตฺติวิหารโต วุฏฺฐิโต. ยถาวิหารนฺติ อตฺตโน อตฺตโน วสนวิหารํ. นวาติ ปพฺพชฺชาย นวกา. เต ปญฺจสตมตฺตา อเหสุํ. กากจฺฉมานาติ กากสทฺทํ กโรนฺตา ทนฺเต ขาทนฺตา. เถราติ ถิรภาวํ ปตฺตา. เตน โนติ เตน นุ. เสยฺยสุขาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว. รฏฺฐิโกติ โย รฏฺฐํ ภุญฺชติ. เปตฺตณิโกติ โย ปิตรา ภุตฺตานุภุตฺตํ ภุญฺชติ. เสนาปติโกติ เสนาย เชฏฺฐโก. คามคามณิโกติ คามโภชโก. ปูคคามณิโกติ คณเชฏฺฐโก. อวิปสฺสโก กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ อเนสโก อคเวสโก หุตฺวา. โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานนฺติ สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํ.

๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา

๑๘. อฏฺฐเม มจฺฉิกนฺติ มจฺฉฆาตกํ. หตฺถินา ยาตีติ หตฺถิยายี. ปรโตปิ เอเสว นโย. วชฺเฌติ วธิตพฺเพ. วธายนีเตติ วธาย อุปนีเต. ปาปเกน มนสาติ ลามเกน วธกจิตฺเตน. ปาฬิยํ ปน วธายุปนีเตติ ลิขนฺติ. มาควิโกติ มิคฆาตโก. โก ปน วาโท มนุสฺสภูตนฺติ โย มนุสฺสภูตํ ปาปเกน มนสา อนุเปกฺขติ, ตสฺส สมฺปตฺติยา อภาเว กิเมว วตฺตพฺพํ. อิทํ ปาปกสฺส กมฺมุโน อนิฏฺฐผลภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เยสํ ปน ตาทิสํ กมฺมํ กโรนฺตานมฺปิ ยสปฏิลาโภ โหติ, เตสํ ตํ อกุสลํ นิสฺสาย กุสลํ วิปจฺจตีติ เวทิตพฺพํ. เตน ปนสฺส อกุสลกมฺเมน อุปหตตฺตา วิปาโก น จิรฏฺฐิติโก โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต อกุสลปกฺโขว กถิโต.

๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

๑๙. นวเม นาติเกติ เอวํนามเก คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกามเย ปาสาเท. อมโตคธาติ นิพฺพาโนคธา, นิพฺพานปติฏฺฐาติ อตฺโถ. ภาเวถ โนติ ภาเวถ นุ. มรณสฺสตินฺติ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานํ. อโห วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ ตุมฺหากํ สาสเน มม กิจฺจํ พหุ กตํ อสฺส. ตทนฺตรนฺติ ตํ อนฺตรํ ขณํ โอกาสํ. อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามีติ เอตฺถ อสฺสาโส วุจฺจติ อนฺโต ปวิสนวาโต, ปสฺสาโส พหิ นิกฺขมนวาโต. อิติ อยํ ภิกฺขุ ยาว อนฺโต ปวิฏฺฐวาโต พหิ นิกฺขมติ, พหิ นิกฺขนฺโต วาโต อนฺโต ปวิสติ, ตาว ชีวิตํ ปตฺเถนฺโต เอวมาห. ทนฺธนฺติ มนฺทํ ครุกํ อสีฆปฺปวตฺตํ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. อิมสฺมึ สุตฺเต มรณสฺสติ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตาติ.

๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

๒๐. ทสเม ปติคตายาติ ปฏิปนฺนาย. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ เอตฺถ ติวิโธ อนฺตราโย ชีวิตนฺตราโย, สมณธมฺมนฺตราโย, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโย เจว มคฺคนฺตราโย จาติ. ตํ สพฺพมฺปิ สนฺธาเยวมาห. พฺยาปชฺเชยฺยาติ อชิณฺณกาทิวเสน วิปชฺเชยฺย. อธิมตฺโตติ พลวา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยควีริยํ. อุสฺสาโหติ อุสฺสาปนวีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ สมฺปาทนวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนุกฺกณฺฐนา อปฺปฏิสงฺฆรณา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สารณียวคฺโค ทุติโย.

๓. อนุตฺตริยวคฺโค

๑-๒. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๑-๒๒. ตติยสฺส ปฐเม สามคามเกติ สามกานํ อุสฺสนฺนตฺตา เอวํลทฺธนาเม คามเก. โปกฺขรณิยายนฺติ โปกฺขรณิยานามเก วิหาเร. อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ รตฺติยา ปฐมยามํ อติกฺกมฺม มชฺฌิมยาเม สมฺปตฺเต. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิกฺกนฺตอติมนาปวณฺณา. เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. โปกฺขรณิยํ โอภาเสตฺวาติ โปกฺขรณิยานามกํ มหาวิหารํ อตฺตโน โอภาเสน ผริตฺวา. สมนุญฺโญติ สมานอนุญฺโญ สมานจิตฺโต. โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ลามกมิตฺตตา. อิมสฺมึ สุตฺเต ปริหานิยธมฺมาว กถิตา. ทุติเย อปริหานิยธมฺมา โลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

๓. ภยสุตฺตวณฺณนา

๒๓. ตติเย กามราครตฺตายนฺติ กามราครตฺโต อยํ. ฉนฺทราควินิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน วินิพทฺโธ. ภยาติ จิตฺตุตฺราสภยา. ปงฺกาติ กิเลสปงฺกโต. สงฺโค ปงฺโก จ อุภยนฺติ สงฺโค จ ปงฺโก จ อิทมฺปิ อุภยํ. เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ, ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโนติ ยสฺมึ สงฺเค จ ปงฺเก จ ปุถุชฺชโน สตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธ. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธ อุปาทาเน. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ สมฺภเว ปจฺจยภูเต. อนุปาทา วิมุจฺจนฺตีติ อนุปาทิยิตฺวา วิมุจฺจนฺติ. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน, นิพฺพานารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ฐาเน วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตเมว ปตฺโต เอส ภิกฺขุ. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต เต เขมปฺปตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ เขมปฺปตฺตาติ เขมภาวํ ปตฺตา. สุขิโนติ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ อพฺภนฺตเร กิเลสาภาเวน ทิฏฺฐธมฺเมเยว อภินิพฺพุตา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏํ กถิตํ.

๔. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๔. จตุตฺเถ ปทาเลยฺยาติ ภินฺเทยฺย. ฉวายาติ ลามิกาย. สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหตีติ อาหารสปฺปายอุตุสปฺปายานิ ปริคฺคเหตฺวา สมาธึ สมาปชฺชิตุํ กุสโล โหติ เฉโก สมตฺโถ ปฏิพโล. สมาธิสฺส ฐิติกุสโลติ สมาธิสฺส ฐิติยํ กุสโล, สมาธึ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโลติ สมาธิสฺส วุฏฺฐาเน กุสโล, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส กลฺลิตกุสโลติ สมาธิสฺส กลฺลตาย กุสโล, สมาธิจิตฺตํ หาเสตุํ กลฺลํ กาตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส โคจรกุสโลติ สมาธิสฺส อสปฺปาเย อนุปการเก ธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการเก เสวนฺโตปิ, ‘‘อยํ สมาธินิมิตฺตารมฺมโณ อยํ ลกฺขณารมฺมโณ’’ติ ชานนฺโตปิ สมาธิสฺส โคจรกุสโล นาม โหติ. สมาธิสฺส อภินีหารกุสโลติ อุปริอุปริสมาปตฺติสมาปชฺชนตฺถาย ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ อภินีหริตุํ สกฺโกนฺโต สมาธิสฺส อภินีหารกุสโล นาม โหติ. โส ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย ทุติยํ สมาปชฺชติ, ทุติยชฺฌานา…เป… ตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย จตุตฺถํ สมาปชฺชตีติ.

๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

๒๕. ปญฺจเม อนุสฺสติฏฺฐานานีติ อนุสฺสติการณานิ. อิติปิ โส ภควาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วิตฺถาริตาเนว. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวาติ อิทํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อารมฺมณํ กริตฺวา. วิสุชฺฌนฺตีติ ปรมวิสุทฺธึ นิพฺพานํ ปาปุณนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

๖. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา

๒๖. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ ปญฺจกามคุณสมฺพาเธ. โอกาสาธิคโมติ เอตฺถ โอกาสา วุจฺจนฺติ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, เตสํ อธิคโม. วิสุทฺธิยาติ วิสุชฺฌนตฺถาย. โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายาติ โสกานญฺจ ปริเทวานญฺจ สมติกฺกมตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยปรินิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยตฺถาย.

สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. อากาสสเมนาติ อลคฺคนฏฺเฐน เจว อปลิพุทฺธฏฺเฐน จ อากาสสทิเสน. วิปุเลนาติ น ปริตฺตเกน. มหคฺคเตนาติ มหนฺตภาวํ คเตน, มหนฺเตหิ วา อริยสาวเกหิ คเตน, ปฏิปนฺเนนาติ อตฺโถ. อปฺปมาเณนาติ ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาเณน. อเวเรนาติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรรหิเตน. อพฺยาปชฺเฌนาติ โกธทุกฺขวชฺชิเตน. สพฺพเมตํ พุทฺธานุสฺสติจิตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ปรโตปิ เอเสว นโย. วิสุทฺธิธมฺมาติ วิสุชฺฌนสภาวา. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ.

๗. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา

๒๗. สตฺตเม มโนภาวนียสฺสาติ เอตฺถ มนํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ มโนภาวนีโย. ทสฺสนายาติ ทสฺสนตฺถํ. นิสฺสรณนฺติ นิคฺคมนํ วูปสมนํ. ธมฺมํ เทเสตีติ กามราคปฺปชหนตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ กเถติ. ทุติยวาราทีสุ พฺยาปาทปฺปหานาย เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ, ถินมิทฺธปฺปหานาย ถินมิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐานํ, อาโลกสญฺญํ วา วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนํ วา อญฺญตรํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานาย สมถกมฺมฏฺฐานํ, วิจิกิจฺฉาปหานาย ติณฺณํ รตนานํ คุณกถํ กเถนฺโต ธมฺมํ เทเสตีติ เวทิตพฺโพ. อาคมฺมาติ อารพฺภ. มนสิกโรโตติ อารมฺมณวเสน จิตฺเต กโรนฺตสฺส. อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ อนนฺตราเยน อาสวานํ ขโย โหติ.

๘. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา

๒๘. อฏฺฐเม มณฺฑลมาเฬติ โภชนสาลาย. จาริตฺตกิลมโถติ ปิณฺฑปาตจริยาย อุปฺปนฺนกิลมโถ. ภตฺตกิลมโถติ ภตฺตทรโถ. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารปจฺจนฺเต ฉายาย. ยเทวสฺส ทิวา สมาธินิมิตฺตํ มนสิกตํ โหตีติ ยํ เอว ตสฺส ตโต ปุริมทิวสภาเค สมถนิมิตฺตํ จิตฺเต กตํ โหติ. ตเทวสฺส ตสฺมึ สมเย สมุทาจรตีติ ตํเยว เอตสฺส ตสฺมึ สมเย ทิวาวิหาเร นิสินฺนสฺส มโนทฺวาเร สญฺจรติ. โอชฏฺฐายีติ โอชาย ฐิโต ปติฏฺฐิโต. ผาสุกสฺส โหตีติ ผาสุกํ อสฺส โหติ. สมฺมุขาติ กเถนฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน. สุตนฺติ โสเตน สุตํ. ปฏิคฺคหิตนฺติ จิตฺเตน ปฏิคฺคหิตํ.

๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

๒๙. นวเม อุทายินฺติ ลาฬุทายิตฺเถรํ. สุโณมหํ, อาวุโสติ, อาวุโส, นาหํ พธิโร, สุณามิ ภควโต วจนํ, ปญฺหํ ปน อุปปริกฺขามีติ. อธิจิตฺตนฺติ สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตํ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานนฺติ อิทํ ฌานตฺตยสงฺขาตํ อนุสฺสติการณํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตีติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารตฺถาย ปวตฺตติ. อาโลกสญฺญนฺติ อาโลกนิมิตฺเต อุปฺปนฺนสญฺญํ. ทิวา สญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ สญฺญํ ฐเปติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถาเนน ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิกตา, รตฺติมฺปิ ตเถว ตํ มนสิ กโรติ. ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา วาเนน รตฺตึ อาโลกสญฺญา มนสิกตา, ทิวาปิ ตํ ตเถว มนสิ กโรติ. วิวเฏนาติ ปากเฏน. อปริโยนทฺเธนาติ นีวรเณหิ อโนนทฺเธน. สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณตฺถาย สโหภาสกํ จิตฺตํ พฺรูเหติ วฑฺเฒติ. ยํ ปน ‘‘อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ ถินมิทฺธวิโนทนาโลกสญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ทิพฺพจกฺขุญาณาโลกนฺติ เวทิตพฺพํ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตสฺส ญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย.

อิมเมว กายนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กายคตาสติกมฺมฏฺฐาเน วุตฺตํ. กามราคปฺปหานายาติ ปญฺจกามคุณิกสฺส ราคสฺส ปหานตฺถาย. เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺยาติ ยถา ปสฺเสยฺย. สรีรนฺติ มตสรีรํ. สิวถิกาย ฉฑฺฑิตนฺติ สุสาเน อปวิทฺธํ. เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมตํ. ทฺวีหํ มตสฺส อสฺสาติ ทฺวีหมตํ. ตีหํ มตสฺส อสฺสาติ ตีหมตํ. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ. วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นีลฏฺฐาเน นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ นวหิ วา วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ. วิปุพฺพกํ ชาตํ ตถาภาวํ คตนฺติ วิปุพฺพกชาตํ.

โส อิมเมว กายนฺติ โส ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน กายํ เตน กาเยน สทฺธึ ญาเณน อุปสํหรติ อุปเนติ. กถํ? อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโตติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อายุ อุสฺมา วิญฺญาณนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ อตฺถิตาย อยํ กาโย ฐานคมนาทิขโม โหติ, อิเมสํ ปน วิคมา อยมฺปิ เอวํธมฺโม เอวํปูติกสภาโวเยวาติ. เอวํภาวีติ เอวเมวํ อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสติ. เอวํ อนตีโตติ เอวํ อุทฺธุมาตาทิภาวํ อนติกฺกนฺโต.

ขชฺชมานนฺติ อุทราทีสุ นิสีทิตฺวา อุทรมํสโอฏฺฐมํสอกฺขิกมํสาทีนิ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทิยมานํ. สมํสโลหิตนฺติ เสสาวเสสมํสโลหิตยุตฺตํ. นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตนฺติ มํเส ขีเณปิ โลหิตํ น สุสฺสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘นิมฺมํสโลหิตมกฺขิต’’นฺติ. อญฺเญนาติ อญฺเญน ทิสาภาเคน. หตฺถฏฺฐิกนฺติ จตุสฏฺฐิเภทมฺปิ หตฺถฏฺฐิกํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ วิปฺปกิณฺณํ. ปาทฏฺฐิกาทีสุปิ เอเสว นโย. เตโรวสฺสิกานีติ อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานิ. ปูตีนีติ อพฺโภกาเส ฐิตานิ วาตาตปวุฏฺฐิสมฺผสฺเสน เตโรวสฺสิกาเนว ปูตีนิ โหนฺติ, อนฺโตภูมิคตานิ ปน จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. จุณฺณกชาตานีติ จุณฺณวิจุณฺณํ หุตฺวา วิปฺปกิณฺณานิ. สพฺพตฺถ โส อิมเมวาติ วุตฺตนเยน ขชฺชมานาทีนํ วเสน โยชนา กาตพฺพา. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ อสฺมีติ ปวตฺตสฺส นววิธสฺส มานสฺส สมุคฺฆาตตฺถาย. อเนกธาตุปฏิเวธายาติ อเนกธาตูนํ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. สโตว อภิกฺกมตีติ คจฺฉนฺโต สติปญฺญาหิ สมนฺนาคโตว คจฺฉติ. สโตว ปฏิกฺกมตีติ ปฏินิวตฺตนฺโตปิ สติปญฺญาหิ สมนฺนาคโตว นิวตฺตติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สติสมฺปชญฺญายาติ สติยา จ ญาณสฺส จ อตฺถาย. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สติญาณานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ.

๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

๓๐. ทสเม อุจฺจาวจนฺติ ยํ กิญฺจิ มหนฺตขุทฺทกํ, อุจฺจนีจํ วา. หีนนฺติ นิหีนํ. คมฺมนฺติ คามวาสิกานํ ทสฺสนํ. โปถุชฺชนิกนฺติ ปุถุชฺชนานํ สนฺตกํ. อนริยนฺติ น อริยํ น อุตฺตมํ น ปริสุทฺธํ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถสนฺนิสฺสิตํ. น นิพฺพิทายาติ น วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย. น วิราคายาติ น ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. น นิโรธายาติ น ราคาทีนํ อปฺปวตฺตินิโรธาย. น อุปสมายาติ น ราคาทีนํ วูปสมนตฺถาย. น อภิญฺญายาติ น อภิชานนตฺถาย. น สมฺโพธายาติ น สมฺโพธิสงฺขาตสฺส จตุมคฺคญาณสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. น นิพฺพานายาติ น นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย.

นิวิฏฺฐสทฺโธติ ปติฏฺฐิตสทฺโธ. นิวิฏฺฐเปโมติ ปติฏฺฐิตเปโม. เอกนฺตคโตติ เอกนฺตํ คโต, อจลปฺปตฺโตติ อตฺโถ. อภิปฺปสนฺโนติ อติวิย ปสนฺโน. เอตทานุตฺตริยนฺติ เอตํ อนุตฺตรํ. หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขตีติ หตฺถินิมิตฺตํ สิกฺขิตพฺพํ หตฺถิสิปฺปํ สิกฺขติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุจฺจาวจนฺติ มหนฺตขุทฺทกํ สิปฺปํ สิกฺขติ.

อุปฏฺฐิตา ปาริจริเยติ ปาริจริยาย ปจฺจุปฏฺฐิตา. ภาวยนฺติ อนุสฺสตินฺติ อนุตฺตรํ อนุสฺสตึ ภาเวนฺติ. วิเวกปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ นิพฺพานนิสฺสิตํ กตฺวา. เขมนฺติ นิรุปทฺทวํ. อมตคามินนฺติ นิพฺพานคามินํ, อริยมคฺคํ ภาเวนฺตีติ อตฺโถ. อปฺปมาเท ปโมทิตาติ สติยา อวิปฺปวาสสงฺขาเต อปฺปมาเท อาโมทิตา ปโมทิตา. นิปกาติ เนปกฺเกน สมนฺนาคตา. สีลสํวุตาติ สีเลน สํวุตา ปิหิตา. เต เว กาเลน ปจฺเจนฺตีติ เต เว ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ชานนฺติ. ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตีติ ยสฺมึ ฐาเน สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ นิรุชฺฌติ, ตํ อมตํ มหานิพฺพานํ เต ภิกฺขู ชานนฺตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฉ อนุตฺตริยานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ.

อนุตฺตริยวคฺโค ตติโย.

๔. เทวตาวคฺโค

๑. เสขสุตฺตวณฺณนา

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม เสขสฺสาติ สตฺตวิธสฺส เสขสฺส. ปุถุชฺชเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ปริหานายาติ อุปรูปริคุณปริหานาย.

๒-๓. อปริหานสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๓๒-๓๓. ทุติเย สตฺถุคารวตาติ สตฺถริ ครุภาโว. ธมฺมคารวตาติ นววิเธ โลกุตฺตรธมฺเม ครุภาโว. สงฺฆคารวตาติ สงฺเฆ ครุภาโว. สิกฺขาคารวตาติ ตีสุ สิกฺขาสุ ครุภาโว. อปฺปมาทคารวตาติ อปฺปมาเท ครุภาโว. ปฏิสนฺถารคารวตาติ ธมฺมามิสวเสน ทุวิเธ ปฏิสนฺถาเร ครุภาโว. สตฺถา ครุ อสฺสาติ สตฺถุครุ. ธมฺโม ครุ อสฺสาติ ธมฺมครุ. ติพฺพคารโวติ พหลคารโว. ปฏิสนฺถาเร คารโว อสฺสาติ ปฏิสนฺถารคารโว. ตติเย สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก สคารโว. หิโรตฺตปฺปํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตํ.

๔. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

๓๔. จตุตฺเถ ติสฺโส นาม ภิกฺขูติ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริโก. มหิทฺธิโก มหานุภาโวติ อิชฺฌนฏฺเฐน มหตี อิทฺธิ อสฺสาติ มหิทฺธิโก. อนุผรณฏฺเฐน มหา อานุภาโว อสฺสาติ มหานุภาโว. จิรสฺสํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิมํ ปริยายมกาสีติ เอวรูปํ โลเก ปกติยา ปิยสมุทาหารวจนํ โหติ. โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติยํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต, กึ มคฺคมูโฬฺหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. อยํ ปน อาคตปุพฺพตฺตาเยว เอวมาห. เถโร หิ กาเลน กาลํ พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติเยว. ตตฺถ ปริยายมกาสีติ วารํ อกาสิ. ยทิทํ อิธาคมนายาติ โย อยํ อิธาคมนาย วาโร, ตํ จิรสฺสํ อกาสีติ วุตฺตํ โหติ. อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ มหารหํ พฺรหฺมปลฺลงฺกํ ปญฺญาเปตฺวา เอวมาห. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจเลน มคฺคปฺปสาเทน. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺคญาณํ กถิตํ.

๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา

๓๕. ปญฺจเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญาติ ทุกฺขานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ทุกฺเข อนตฺตสญฺญาติ อนตฺตานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ปหานสญฺญาติ ปหานานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. วิราคสญฺญาติ วิราคานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. นิโรธสญฺญาติ นิโรธานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา.

๖. วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา

๓๖. ฉฏฺเฐ วิวาทมูลานีติ วิวาทสฺส มูลานิ. โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ. ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ, อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา เทฺว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตถา ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ, อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา เทฺว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ยํ พหุเกหิ คหิตํ, ตํ คจฺฉนฺติ. ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วิหรนฺตา อปาเย นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ. อชฺฌตฺตํ วาติ ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย. พหิทฺธาติ ปเรสํ ปริสาย.

มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปรสฺส สกฺการาทีนิ อิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที, อเหตุวาที, อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

๗. ทานสุตฺตวณฺณนา

๓๗. สตฺตเม เวฬุกณฺฑกีติ เวฬุกณฺฑกนครวาสินี. ฉฬงฺคสมนฺนาคตนฺติ ฉหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ ทานํ เทติ. ปุพฺเพว ทานา สุมโนติ ทานํ ทสฺสามีติ มาสฑฺฒมาสโต ปฏฺฐาย โสมนสฺสปฺปตฺโต โหติ. เอตฺถ หิ ปุพฺเพเจตนา ทสฺสามีติ จิตฺตุปฺปาทกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘อิโต อุฏฺฐิเตน ทานํ ทสฺสามี’’ติ เขตฺตคฺคหณํ อาทึ กตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ลพฺภติ. ททํ จิตฺตํ ปสาเทตีติ เอวํ วุตฺตา มุญฺจเจตนา ปน ทานกาเลเยว ลพฺภติ. ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ อยํ ปน อปรเจตนา อปราปรํ อนุสฺสรนฺตสฺส ลพฺภติ. วีตราคาติ วิคตราคา ขีณาสวา. ราควินยาย วา ปฏิปนฺนาติ ราควินยปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. อุกฺกฏฺฐเทสนา เจสา, น เกวลํ ปน ขีณาสวานํ, อนาคามิ-สกทาคามิ-โสตาปนฺนานมฺปิ อนฺตมโส ตทหุปพฺพชิตสฺส ภณฺฑคาหกสามเณรสฺสาปิ ทินฺนา ทกฺขิณา ฉฬงฺคสมนฺนาคตาว โหติ. โสปิ หิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถเมว ปพฺพชิโต.

ยญฺญสฺส สมฺปทาติ ทานสฺส ปริปุณฺณตา. สญฺญตาติ สีลสญฺญเมน สญฺญตา. สยํ อาจมยิตฺวานาติ อตฺตนาว หตฺถปาเท โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. สเกหิ ปาณิภีติ อตฺตโน หตฺเถหิ. สเยหีติปิ ปาโฐ. สทฺโธติ รตนตฺตยคุเณ สทฺทหนฺโต. มุตฺเตน เจตสาติ ลาภมจฺฉริยาทีหิ วิมุตฺเตน จิตฺเตน. อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกนฺติ นิทฺทุกฺขํ อุฬารสุขโสมนสฺสํ เทวโลกํ.

๘. อตฺตการีสุตฺตวณฺณนา

๓๘. อฏฺฐเม อทฺทสํ วา อสฺโสสึ วาติ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา มา อทฺทสํ, อสุกสฺมึ นาม ฐาเน วสตีติ มา อสฺโสสึ, กเถนฺตสฺส วา วจนํ มา อสฺโสสึ. กถญฺหิ นามาติ เกน นาม การเณน. อารมฺภธาตูติ อารภนวเสน ปวตฺตวีริยํ. นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขมนสภาวํ วีริยํ. ปรกฺกมธาตูติ ปรกฺกมสภาโว. ถามธาตูติ ถามสภาโว. ฐิติธาตูติ ฐิติสภาโว. อุปกฺกมธาตูติ อุปกฺกมสภาโว. สพฺพํ เจตํ เตน เตนากาเรน ปวตฺตสฺส วีริยสฺเสว นามํ.

๙-๑๐. นิทานสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๙-๔๐. นวเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. สมุทยายาติ ปิณฺฑกรณตฺถาย. นิทานนฺติ ปจฺจโย. โลภเชนาติ โลภโต ชาเตน. น ปญฺญายนฺตีติ ‘‘เอวรูเปน กมฺเมน นิพฺพตฺตา’’ติ น ทิสฺสนฺติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทสเม นิจุลวเนติ มหามุจลินฺทวเน. สทฺธมฺโมติ สาสนสทฺธมฺโม.

๑๑. ทารุกฺขนฺธสุตฺตวณฺณนา

๔๑. เอกาทสเม เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสิภาวํ ปตฺโต. ปถวีเตฺวว อธิมุจฺเจยฺยาติ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ สลฺลกฺเขยฺย. ยํ นิสฺสายาติ ยํ วิชฺชมานํ ถทฺธาการํ ปถวีธาตุํ นิสฺสาย อมุํ ทารุกฺขนฺธํ ปถวีเตฺวว อธิมุจฺเจยฺย, สา เอตฺถ ปถวีธาตุ อตฺถีติ. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ. ยเถว หิ ตสฺมึ ถทฺธาการา ปถวีธาตุ อตฺถิ, เอวํ ยูสาการา อาโปธาตุ, อุณฺหาการา เตโชธาตุ, วิตฺถมฺภนาการา วาโยธาตุ, รตฺตวณฺณมฺหิ สาเร ปทุมปุปฺผวณฺณา สุภธาตุ, ปูติภูเต จุณฺเณ เจว เผคฺคุปปฏิกาสุ จ อมนุญฺญวณฺณา อสุภธาตุ, ตํ นิสฺสาย อมุํ ทารุกฺขนฺธํ อสุภนฺเตฺวว อธิมุจฺเจยฺย สลฺลกฺเขยฺยาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต มิสฺสกวิหาโร นาม กถิโต.

๑๒. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

๔๒. ทฺวาทสเม คามนฺตวิหารินฺติ คามนฺตเสนาสนวาสึ. สมาหิตํ นิสินฺนนฺติ ตสฺมึ คามนฺตเสนาสเน สมาธึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนํ. อิทานิมนฺติ อิทานิ อิมํ. สมาธิมฺหา จาเวสฺสตีติ สมาธิโต อุฏฺฐาเปสฺสติ. น อตฺตมโน โหมีติ น สกมโน โหมิ. ปจลายมานนฺติ นิทฺทายมานํ. เอกตฺตนฺติ เอกสภาวํ, เอกคฺคตาภูตํ อรญฺญสญฺญํเยว จิตฺเต กริสฺสตีติ อตฺโถ. อนุรกฺขิสฺสตีติ อนุคฺคณฺหิสฺสติ. อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิโมเจสฺสตีติ อญฺญสฺมึ กาเล อวิมุตฺตํ จิตฺตํ อิทานิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิโมจยิสฺสติ. ริญฺจตีติ วชฺเชติ วิสฺสชฺเชติ. ปฏิปณาเมตฺวาติ ปนุทิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา. อุจฺจารปสฺสาวกมฺมายาติ อุจฺจารปสฺสาวกรณตฺถาย. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สตฺถารา อรญฺญเสนาสนสฺส วณฺโณ กถิโต. สุตฺตสฺส ปน ปฐมโกฏฺฐาเส ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

เทวตาวคฺโค จตุตฺโถ.

๕. ธมฺมิกวคฺโค

๑. นาคสุตฺตวณฺณนา

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธินฺติ อิทํ ‘‘อายามานนฺทา’’ติ เถรํ อามนฺเตตฺวา คตตฺตา วุตฺตํ, สตฺถา ปน อนูเนหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ตตฺถ อคมาสีติ เวทิตพฺโพ. เตนุปสงฺกมีติ เตเหว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. ปริสิญฺจิตฺวาติ โวหารวจนเมตํ, นฺหายิตฺวาติ อตฺโถ. ปุพฺพาปยมาโนติ รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อุตฺตราสงฺคจีวรํ ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถิมโลกธาตุํ อภิมุโข โวทกภาเวน คตฺตานิ ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโน อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ เตน เตน ฐาเนน โอตริตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺถารํเยว ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อิติ ตสฺมึ สมเย อากาสโต ปตมานํ รตฺตสุวณฺณกุณฺฑลํ วิย สูริโย ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปฏิปชฺชิ, ปริสุทฺธรชตมณฺฑโล วิย ปาจีนโลกธาตุโต จนฺโท อพฺภุคฺคญฺฉิ, มชฺฌฏฺฐาเนปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชตฺวา ปุพฺพโกฏฺฐกนทีตีเร โลกํ อลงฺกุรุมาโน อฏฺฐาสิ.

เตน โข ปน สมเยน…เป… เสโต นาม นาโคติ เสตวณฺณตาย เอวํ ลทฺธนาโม หตฺถินาโค. มหาตูริยตาฬิตวาทิเตนาติ มหนฺเตน ตูริยตาฬิตวาทิเตน. ตตฺถ ปฐมํ สงฺฆฏฺฏนํ ตาฬิตํ นาม โหติ, ตโต ปรํ วาทิตํ. ชโนติ หตฺถิทสฺสนตฺถํ สนฺนิปติตมหาชโน. ทิสฺวา เอวมาหาติ องฺคปจฺจงฺคานิ ฆํสิตฺวา นฺหาเปตฺวา อุตฺตาเรตฺวา พหิตีเร ฐเปตฺวา คตฺตานิ โวทกานิ กตฺวา หตฺถาลงฺกาเรน อลงฺกตํ ตํ มหานาคํ ทิสฺวา อิทํ ‘‘อภิรูโป วต, โภ’’ติ ปสํสาวจนมาห. กายุปปนฺโนติ สรีรสมฺปตฺติยา อุปปนฺโน, ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺโคติ อตฺโถ. อายสฺมา อุทายีติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโร. เอตทโวจาติ ตํ มหาชนํ หตฺถิสฺส วณฺณํ ภณนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ชโน อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺตหตฺถิโน วณฺณํ กเถติ, น พุทฺธหตฺถิสฺส. อหํ ทานิ อิมินา หตฺถินาเคน อุปมํ กตฺวา พุทฺธนาคสฺส วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘หตฺถิเมว นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ มหนฺตนฺติ อาโรหสมฺปนฺนํ. พฺรหนฺตนฺติ ปริณาหสมฺปนฺนํ. เอวมาหาติ เอวํ วทติ. อถ ภควา ยสฺมา อยํ นาคสทฺโท หตฺถิมฺหิเจว อสฺสโคณอุรครุกฺขมนุสฺเสสุ จาปิ ปวตฺตติ, ตสฺมา หตฺถิมฺปิ โขติอาทิมาห.

อาคุนฺติ ปาปกํ ลามกํ อกุสลธมฺมํ. ตมหํ นาโคติ พฺรูมีติ ตํ อหํ อิเมหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ทฺวาทสนฺนญฺจ อกุสลจิตฺตานํ อกรณโต นาโคติ วทามิ. อยญฺหิ น อาคุํ กโรตีติ อิมินา อตฺเถน นาโค. อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามีติ อิมาหิ จตุสฏฺฐิปทาหิ โสฬสหิ คาถาหิ อนุโมทามิ อภินนฺทามิ.

มนุสฺสภูตนฺติ เทวาทิภาวํ อนุปคนฺตฺวา มนุสฺสเมว ภูตํ. อตฺตทนฺตนฺติ อตฺตนาเยว ทนฺตํ, น อญฺเญหิ ทมถํ อุปนีตํ. ภควา หิ อตฺตนา อุปฺปาทิเตเนว มคฺคทมเถน จกฺขุโตปิ ทนฺโต, โสตโตปิ, ฆานโตปิ, ชิวฺหาโตปิ, กายโตปิ, มนโตปีติ อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทนฺโต สนฺโต นิพฺพุโต ปรินิพฺพุโต. เตนาห – ‘‘อตฺตทนฺต’’นฺติ. สมาหิตนฺติ ทุวิเธนาปิ สมาธินา สมาหิตํ. อิริยมานนฺติ วิหรมานํ. พฺรหฺมปเถติ เสฏฺฐปเถ, อมตปเถ, นิพฺพานปเถ. จิตฺตสฺสูปสเม รตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน ปญฺจ นีวรณานิ วูปสเมตฺวา, ทุติยชฺฌาเนน วิตกฺกวิจาเร, ตติยชฺฌาเนน ปีตึ, จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ วูปสเมตฺวา ตสฺมึ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ อภิรตํ.

นมสฺสนฺตีติ กาเยน นมสฺสนฺติ, วาจาย นมสฺสนฺติ, มนสา นมสฺสนฺติ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา นมสฺสนฺติ, สกฺกโรนฺติ ครุํ กโรนฺติ. สพฺพธมฺมานปารคุนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธายตนธาตุธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน ปารคตํ ปารปฺปตฺตํ มตฺถกปฺปตฺตํ. เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺตีติ ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย สุขปฺปตฺตา จ สพฺเพว ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิโน เทวาปิ ตุเมฺห นมสฺสนฺติ. อิติ เม อรหโต สุตนฺติ อิติ มยา จตูหิ การเณหิ อรหาติ ลทฺธโวหารานํ ตุมฺหากํเยว สนฺติเก สุตนฺติ ทีเปติ.

สพฺพสํโยชนาตีตนฺติ สพฺพานิ ทสวิธสํโยชนานิ อติกฺกนฺตํ. วนา นิพฺพนมาคตนฺติ กิเลสวนโต นิพฺพนํ กิเลสวนรหิตํ นิพฺพานํ อาคตํ สมฺปตฺตํ. กาเมหิ เนกฺขมฺมรตนฺติ ทุวิเธหิ กาเมหิ นิกฺขนฺตตฺตา ปพฺพชฺชา อฏฺฐ สมาปตฺติโย จตฺตาโร จ อริยมคฺคา กาเมหิ เนกฺขมฺมํ นาม, ตตฺถ รตํ อภิรตํ. มุตฺตํ เสลาว กญฺจนนฺติ เสลธาตุโต มุตฺตํ กญฺจนสทิสํ.

สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกญฺหิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย โสตาปนฺโน อจฺจรุจิ นาม, โสตาปนฺนํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สกทาคามี…เป… ขีณาสวํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อจฺจรุจิ นาม. หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเยติ ยถา หิมวา ปพฺพตราชา อญฺเญ ปพฺพเต อติโรจติ, เอวํ อติโรจตีติ อตฺโถ. สจฺจนาโมติ ตจฺฉนาโม ภูตนาโม อาคุํ อกรเณเนว นาโคติ เอวํ อวิตถนาโม.

โสรจฺจนฺติ สุจิสีลํ. อวิหึสาติ กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ. ปาทา นาคสฺส เต ทุเวติ เต พุทฺธนาคสฺส ทุเว ปุริมปาทา.

ตโปติ ธุตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ อริยมคฺคสีลํ. จรณา นาคสฺส ตฺยาปเรติ เต พุทฺธนาคสฺส อปเร เทฺว ปจฺฉิมปาทา. สทฺธาหตฺโถติ สทฺธามยาย โสณฺฑาย สมนฺนาคโต. อุเปกฺขาเสตทนฺตวาติ ฉฬงฺคุเปกฺขามเยหิ เสตทนฺเตหิ สมนฺนาคโต.

สติ คีวาติ ยถา นาคสฺส องฺคปจฺจงฺคสฺมึ สิราชาลานํ คีวา ปติฏฺฐา, เอวํ พุทฺธนาคสฺส โสรจฺจาทีนํ ธมฺมานํ สติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สติ คีวา’’ติ. สิโร ปญฺญาติ ยถา หตฺถินาคสฺส สิโร อุตฺตมงฺโค, เอวํ พุทฺธนาคสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ. เตน หิ โส สพฺพธมฺเม ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สิโร ปญฺญา’’ติ. วีมํสา ธมฺมจินฺตนาติ ยถา หตฺถินาคสฺส อคฺคโสณฺโฑ วีมํสา นาม โหติ. โส ตาย ถทฺธมุทุกํ ขาทิตพฺพาขาทิตพฺพญฺจ วีมํสติ, ตโต ปหาตพฺพํ ปชหติ, อาทาตพฺพํ อาทิยติ, เอวเมว พุทฺธนาคสฺส ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทกญาณสงฺขาตา ธมฺมจินฺตนา วีมํสา. เตน หิ ญาเณน โส ภพฺพาภพฺเพ ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีมํสา ธมฺมจินฺตนา’’ติ. ธมฺมกุจฺฉิสมาตโปติ ธมฺโม วุจฺจติ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ, กุจฺฉิเยว สมาตโป กุจฺฉิสมาตโป. สมาตโป นาม สมาตปนฏฺฐานํ. ธมฺโม กุจฺฉิสมาตโป อสฺสาติ ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺมึ ฐิตสฺส หิ เต เต อิทฺธิวิธาทิธมฺมา อิชฺฌนฺติ, ตสฺมา โส กุจฺฉิสมาตโปติ วุตฺโต. วิเวโกติ กายจิตฺตอุปธิวิเวโก. ยถา นาคสฺส วาลธิ มกฺขิกา วาเรติ, เอวํ ตถาคตสฺส วิเวโก คหฏฺฐปพฺพชิเต วาเรติ. ตสฺมา โส วาลธีติ วุตฺโต.

ฌายีติ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายี. อสฺสาสรโตติ นาคสฺส หิ อสฺสาสปสฺสาสา วิย พุทฺธนาคสฺส ผลสมาปตฺติ, ตตฺถ รโต, อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิย ตาย วินา น วตฺตตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สํวุโตติ สพฺพทฺวาเรสุ สํวุโต. อนวชฺชานีติ สมฺมาอาชีเวน อุปฺปนฺนโภชนานิ. สาวชฺชานีติ ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนโภชนานิ.

อณุํถูลนฺติ ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ. สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ฉินฺทิตฺวาน. นุปลิปฺปติ โลเกนาติ โลเกน สทฺธึ ตณฺหามานทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิปฺปติ. มหาคินีติ มหาอคฺคิ. วิญฺญูหิ เทสิตาติ อิธ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโรว วิญฺญู ปณฺฑิโต, เตน เทสิตาติ อตฺโถ. วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา, นาคํ นาเคน เทสิตนฺติ อุทายิตฺเถรนาเคน เทสิตํ พุทฺธนาคํ อิตเร ขีณาสวา นาคา วิชานิสฺสนฺติ.

สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสตีติ โพธิปลฺลงฺเก กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต, ยมกสาลนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อุทายิตฺเถโร โสฬสหิ คาถาหิ จตุสฏฺฐิยา ปเทหิ ทสพลสฺส วณฺณํ กเถนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ภควา อนุโมทิ. เทสนาวสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสูติ.

๒. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

๔๔. ทุติเย กถํ กถํ นามาติ เกน เกน การเณน. อญฺเญยฺโยติ อาชานิตพฺโพ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม ธมฺเม. สมสมคติกาติ สมภาเวเนว สมคติกา. ภวิสฺสนฺตีติ ชาตา. สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ สกทาคามิปุคฺคโล หุตฺวา ตุสิตภวเนเยว นิพฺพตฺโต. กถํ กถํ นามาติ เกน เกน นุ โข การเณน, กึ นุ โข ชานิตฺวา เทสิโต, อุทาหุ อชานิตฺวาติ. เถโร การณํ อชานนฺโต เอวํ โข ปเนตํ ภคินิ ภควตา พฺยากตนฺติ อาห.

อมฺมกา อมฺมกปญฺญาติ อิตฺถี หุตฺวา อิตฺถิสญฺญาย เอว สมนฺนาคตา. เก จ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาเณติ เอตฺถ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาณํ วุจฺจติ ปุริสปุคฺคลานํ ติกฺขมุทุวเสน อินฺทฺริยปโรปริยญาณํ. ตสฺมา กา จ พาลา มิคสาลา, เก จ ปุริสปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยญาเณ อปฺปฏิหตวิสยา สมฺมาสมฺพุทฺธา, อุภยเมตํ ทูเร สุวิทูเรติ อยเมตฺถ สงฺเขโป.

อิทานิ มิคสาลาย อตฺตโน ทูรภาวํ ทสฺเสนฺโต ฉยิเม, อานนฺทาติอาทิมาห. โสรโต โหตีติ ปาปโต สุฏฺฐุ โอรโต วิรโต โหติ. สุรโตติปิ ปาโฐ. อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺตวาเสนาติ เตน สทฺธึ เอกโตวาเสน สพฺรหฺมจารี อภินนฺทนฺติ ตุสฺสนฺติ. เอกนฺตวาเสนาติปิ ปาโฐ, สตตวาเสนาติ อตฺโถ. สวเนนปิ อกตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ อสุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหตีติ เอตฺถ พาหุสจฺจํ วุจฺจติ วีริยํ, วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อกตํ โหตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ. สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภติ. หานคามีเยว โหตีติ ปริหานิเมว คจฺฉติ.

ปมาณิกาติ ปุคฺคเลสุ ปมาณคฺคาหกา. ปมินนฺตีติ ปเมตุํ ตุเลตุํ อารภนฺติ. เอโก หีโนติ เอโก คุเณหิ หีโน. เอโก ปณีโตติ เอโก คุเณหิ ปณีโต. ตํ หีติ ตํ ปมาณกรณํ.

อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ธมฺมโสโต นิพฺพหตีติ สูรํ หุตฺวา ปวตฺตมานวิปสฺสนาญาณํ นิพฺพหติ, อริยภูมึ สมฺปาเปติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ตํ อนฺตรํ ตํ การณํ อญฺญตฺร ตถาคเตน โก ชาเนยฺยาติ อตฺโถ.

โกธมาโนติ โกโธ จ มาโน จ. โลภธมฺมาติ โลโภเยว. วจีสงฺขาราติ อาลาปสลฺลาปวเสน วจนาเนว. โย วา ปนสฺส มาทิโสติ โย วา ปน อญฺโญปิ มยา สทิโส สมฺมาสมฺพุทฺโธเยว อสฺส, โส ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คเณฺหยฺยาติ อตฺโถ. ขญฺญตีติ คุณขณนํ ปาปุณาติ. อิเม โข, อานนฺท, ฉ ปุคฺคลาติ เทฺว โสรตา, เทฺว อธิคตโกธมานโลภธมฺมา, เทฺว อธิคตโกธมานวจีสงฺขาราติ อิเม ฉ ปุคฺคลา. คตินฺติ ญาณคตึ. เอกงฺคหีนาติ เอเกเกน คุณงฺเคน หีนา. ปูรโณ สีเลน วิเสสี อโหสิ, อิสิทตฺโต ปญฺญาย. ปูรณสฺส สีลํ อิสิทตฺตสฺส ปญฺญาฐาเน ฐิตํ, อิสิทตฺตสฺส ปญฺญา ปูรณสฺส สีลฏฺฐาเน ฐิตาติ.

๓. อิณสุตฺตวณฺณนา

๔๕. ตติเย ทาลิทฺทิยนฺติ ทลิทฺทภาโว. กามโภคิโนติ กาเม ภุญฺชนกสตฺตสฺส. อสฺสโกติ อตฺตโน สนฺตเกน รหิโต. อนาฬฺหิโกติ น อฑฺโฒ. อิณํ อาทิยตีติ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต อิณํ อาทิยติ. วฑฺฒึ ปฏิสฺสุณาตีติ ทาตุํ อสกฺโกนฺโต วฑฺฒึ ทสฺสามีติ ปฏิชานาติ. อนุจรนฺติปิ นนฺติ ปริสมชฺฌคณมชฺฌาทีสุ อาตปฐปนปํสุโอกิรณาทีหิ วิปฺปการํ ปาเปนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธนฺติ. สทฺธา นตฺถีติ โอกปฺปนกสทฺธามตฺตกมฺปิ นตฺถิ. หิรี นตฺถีติ หิรียนาการมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. โอตฺตปฺปํ นตฺถีติ ภายนาการมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. วีริยํ นตฺถีติ กายิกวีริยมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. ปญฺญา นตฺถีติ กมฺมสฺสกตปญฺญามตฺตกมฺปิ นตฺถิ. อิณาทานสฺมึ วทามีติ อิณคฺคหณํ วทามิ. มา มํ ชญฺญูติ มา มํ ชานาตุ.

ทาลิทฺทิยํ ทุกฺขนฺติ ธนทลิทฺทภาโว ทุกฺขํ. กามลาภาภิชปฺปินนฺติ กามลาภํ ปตฺเถนฺตานํ. ปาปกมฺมวินิพฺพโยติ ปาปกมฺมวฑฺฒโก. สํสปฺปตีติ ปริปฺผนฺทติ. ชานนฺติ ชานนฺโต. ยสฺส วิปฺปฏิสารชาติ เย อสฺส วิปฺปฏิสารโต ชาตา. โยนิมญฺญตรนฺติ เอกํ ติรจฺฉานโยนึ. ททํ จิตฺตํ ปสาทยนฺติ จิตฺตํ ปสาเทนฺโต ททมาโน.

กฏคฺคาโหติ ชยคฺคาโห, อนปราธคฺคาโห โหติ. ฆรเมสิโนติ ฆราวาสํ ปริเยสนฺตสฺส วสมานสฺส วา. จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาโคติ สงฺขํ คตํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ. จาคา ปุญฺญนฺติ วา ปาโฐ. ปติฏฺฐิตาติ ปติฏฺฐิตสทฺธา นาม โสตาปนฺนสฺส สทฺธา. หิริมโนติ หิริสมฺปยุตฺตจิตฺโต. นิรามิสํ สุขนฺติ ตีณิ ฌานานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกสุขํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. อารทฺธวีริโยติ ปริปุณฺณปคฺคหิตวีริโย. ฌานานิ อุปสมฺปชฺชาติ จตฺตาริ ฌานานิ ปตฺวา. เอโกทิ นิปโก สโตติ เอกคฺคจิตฺโต กมฺมสฺสกตญาณสตีหิ จ สมนฺนาคโต.

เอวํ ญตฺวา ยถาภูตนฺติ เอวํ เอตฺตกํ การณํ ยถาสภาวํ ชานิตฺวา. สพฺพสํโยชนกฺขเยติ นิพฺพาเน. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ อิทํ วุตฺตํ โหติ – สพฺพสํโยชนกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน สพฺพโส อนุปาทิยิตฺวา สมฺมา เหตุนา นเยน มคฺคจิตฺตํ วิมุจฺจติ. ‘‘เอตํ ญตฺวา ยถาภูตํ, สพฺพสํโยชนกฺขย’’นฺติปิ ปาฬิยํ ลิขิตํ, ตสฺส เอตํ สพฺพสํโยชนกฺขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ญตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมปจฺฉิเมหิ ปน สทฺธึ น ฆฏียติ.

ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺสาติ ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส ขีณาสวสฺส. ญาณํ โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. ตาทิโนติ ตํสณฺฐิตสฺส. อกุปฺปาติ อกุปฺปารมฺมณตฺตา กุปฺปการณานํ กิเลสานญฺจ อภาเวน อกุปฺปา. วิมุตฺตีติ มคฺควิมุตฺติปิ ผลวิมุตฺติปิ. ภวสํโยชนกฺขเยติ ภวสํโยชนกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ภวสํโยชนานญฺจ ขยนฺเต อุปฺปนฺนา. เอตํ โข ปรมํ ญาณนฺติ เอตํ มคฺคผลญาณํ ปรมญาณํ นาม. สุขมนุตฺตรนฺติ เอตเทว มคฺคผลสุขํ อนุตฺตรํ สุขํ นาม. อาณณฺยมุตฺตมนฺติ สพฺเพสํ อณณานํ ขีณาสโว อุตฺตมอณโณ, ตสฺมา อรหตฺตผลํ อาณณฺยมุตฺตมนฺติ อรหตฺตผเลน เทสนาย กูฏํ คณฺหิ. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

๔. มหาจุนฺทสุตฺตวณฺณนา

๔๖. จตุตฺเถ เจตีสูติ เจติรฏฺเฐ. สยํชาติยนฺติ เอวํนามเก นิคเม. มหาจุนฺโทติ ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ธมฺเม โยโค อนุโยโค เอเตสนฺติ ธมฺมโยคา. ธมฺมกถิกานํ เอตํ นามํ. ฌายนฺตีติ ฌายี. อปสาเทนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ หึสนฺติ. ฌายนฺตีติ จินฺเตนฺติ. ปชฺฌายนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตานิ. กิมิเม ฌายนฺตีติ กึ นาม อิเม ฌายนฺติ. กินฺติเม ฌายนฺตีติ กิมตฺถํ อิเม ฌายนฺติ. กถํ อิเม ฌายนฺตีติ เกน การเณน อิเม ฌายนฺติ. อมตํ ธาตุํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺตีติ มรณวิรหิตํ นิพฺพานธาตุํ สนฺธาย กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตา อนุกฺกเมน ตํ นามกาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺติ. คมฺภีรํ อตฺถปทนฺติ คุฬฺหํ ปฏิจฺฉนฺนํ ขนฺธธาตุอายตนาทิอตฺถํ. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสนฺติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺมสนปฏิเวธปญฺญาปิ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติเยวาติ.

๕-๖. สนฺทิฏฺฐิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๔๗-๔๘. ปญฺจเม สนฺตํ วา อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺเต วิชฺชมานํ. โลโภติอาทีหิ ตีณิ อกุสลมูลานิ ทสฺสิตานิ. โลภธมฺมาติอาทีหิ ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา. ฉฏฺเฐ กายสนฺโทสนฺติ กายทฺวารสฺส ทุสฺสนาการํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ ปจฺจเวกฺขณาว กถิตา.

๗. เขมสุตฺตวณฺณนา

๔๙. สตฺตเม วุสิตวาติ วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารํ กิเลสภารํ อภิสงฺขารภารญฺจ โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ ขีณภวพนฺธโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา เหตุนา การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. ตสฺส น เอวํ โหติ อตฺถิ เม เสยฺโยติ วาติอาทีหิ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย ตโย มานา ปฏิกฺขิตฺตา. น หิ ขีณาสวสฺส ‘‘อตฺถิ มยฺหํ เสยฺโย, อตฺถิ สทิโส, อตฺถิ หีโน’’ติ มาโน โหติ. นตฺถิ เม เสยฺโยติอาทีหิปิ เตเยว ปฏิกฺขิตฺตา. น หิ ขีณาสวสฺส ‘‘อหเมว เสยฺโย, อหํ สทิโส, อหํ หีโน, อญฺเญ เสยฺยาทโย นตฺถี’’ติ เอวํ มาโน โหติ.

อจิรปกฺกนฺเตสูติ อรหตฺตํ พฺยากริตฺวา อจิรํเยว ปกฺกนฺเตสุ. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ อรหตฺตํ กเถนฺติ. หสมานกา มญฺเญ อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ หสมานา วิย กเถนฺติ. วิฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ ทุกฺขํ อาปชฺชนฺติ.

น อุสฺเสสุ น โอเมสุ, สมตฺเต โนปนียเรติ เอตฺถ อุสฺสาติ อุสฺสิตตา เสยฺยปุคฺคลา. โอมาติ หีนา. สมตฺโตติ สทิโส. อิติ อิเมสุ ตีสุปิ เสยฺยหีนสทิเสสุ ขีณาสวา มาเนน น อุปนียเร, น อุปเนนฺติ, น อุปคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ขีณา ชาตีติ ขีณา เตสํ ชาติ. วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺถํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. จรนฺติ สํโยชนวิปฺปมุตฺตาติ สพฺพสํโยชเนหิ วิมุตฺตา หุตฺวา จรนฺติ. สุตฺเตปิ คาถายมฺปิ ขีณาสโว กถิโต.

๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา

๕๐. อฏฺฐเม หตูปนิสํ โหตีติ หตูปนิสฺสยํ โหติ. สีลวิปนฺนสฺสาติ วิปนฺนสีลสฺส. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ตรุณวิปสฺสนาญาณํ. นิพฺพิทาวิราโคติ เอตฺถ นิพฺพิทา พลววิปสฺสนา, วิราโค อริยมคฺโค. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ เอตฺถ วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ, ญาณทสฺสนนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ โหตีติ สมฺปนฺนอุปนิสฺสยํ โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวโร กถิโต.

๙. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

๕๑. นวเม กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. อสฺสุตญฺเจวาติ อญฺญสฺมึ กาเล อสฺสุตปุพฺพํ. น สมฺโมสํ คจฺฉนฺตีติ วินาสํ น คจฺฉนฺติ. เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพาติ จิตฺเตน ผุสิตปุพฺพา. สมุทาจรนฺตีติ มโนทฺวาเร จรนฺติ. อวิญฺญาตญฺจ วิชานาตีติ อญฺญสฺมึ กาเล อวิญฺญาตการณํ ชานาติ. ปริยาปุณาตีติ วฬญฺเชติ กเถติ. เทเสตีติ ปกาเสติ. ปรํ วาเจตีติ ปรํ อุคฺคณฺหาเปติ.

อาคตาคมาติ ทีฆาทีสุ โย โกจิ อาคโม อาคโต เอเตสนฺติ อาคตาคมา. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ เทฺวปาติโมกฺขธรา. ปริปุจฺฉตีติ อนุสนฺธิปุพฺพาปรํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ อิทญฺจิทญฺจ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปริตุลติ ปริจฺฉินฺทติ. อิทํ, ภนฺเต, กถนฺติ, ภนฺเต, อิทํ อนุสนฺธิปุพฺพาปรํ กถํ โหตีติ ปุจฺฉติ. อิมสฺส กฺวตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถติ ปุจฺฉติ. อวิวฏนฺติ อวิวริตํ. วิวรนฺตีติ ปากฏํ กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. ตตฺถ ยสฺมึ ธมฺเม กงฺขา อุปฺปชฺชติ, เสฺวว กงฺขาฐานิโย นามาติ เวทิตพฺโพ.

๑๐. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

๕๒. ทสเม โภคาธิปฺปายาติ โภคสํหรณตฺถํ ฐปิตาธิปฺปายา ปวตฺตอชฺฌาสยา. ปญฺญูปวิจาราติ ปญฺญวนฺโต ภเวยฺยามาติ เอวํ ปญฺญตฺถาย ปวตฺตูปวิจารา. อยเมว เนสํ วิจาโร จิตฺเต อุปวิจรติ. พลาธิฏฺฐานาติ พลกายาธิฏฺฐานา. พลกายญฺหิ ลทฺธา เต ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ. ปถวิภินิเวสาติ ปถวิสามิโน ภวิสฺสามาติ เอวํ ปถวิอตฺถาย กตจิตฺตาภินิเวสา. อิสฺสริยปริโยสานาติ รชฺชาภิเสกปริโยสานา. อภิเสกญฺหิ ปตฺวา เต ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เสสปเทสุ ปเนตฺถ อยมธิปฺปาโย – พฺราหฺมณา ตาว มนฺเต ลภิตฺวา ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ, คหปติกา ยํกิญฺจิ สิปฺปํ, อิตฺถี กุลทายชฺชสามิกํ ปุตฺตํ, โจรา ยํกิญฺจิ อาวุธสตฺถํ, สมณา สีลปริปุณฺณา ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ. ตสฺมา มนฺตาธิฏฺฐานาติอาทีนิ วุตฺตานิ.