๑. นาคสุตฺตวณฺณนา

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธินฺติ อิทํ ‘‘อายามานนฺทา’’ติ เถรํ อามนฺเตตฺวา คตตฺตา วุตฺตํ, สตฺถา ปน อนูเนหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ตตฺถ อคมาสีติ เวทิตพฺโพ. เตนุปสงฺกมีติ เตเหว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. ปริสิญฺจิตฺวาติ โวหารวจนเมตํ, นฺหายิตฺวาติ อตฺโถ. ปุพฺพาปยมาโนติ รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อุตฺตราสงฺคจีวรํ ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถิมโลกธาตุํ อภิมุโข โวทกภาเวน คตฺตานิ ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโน อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ เตน เตน ฐาเนน โอตริตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺถารํเยว ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อิติ ตสฺมึ สมเย อากาสโต ปตมานํ รตฺตสุวณฺณกุณฺฑลํ วิย สูริโย ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปฏิปชฺชิ, ปริสุทฺธรชตมณฺฑโล วิย ปาจีนโลกธาตุโต จนฺโท อพฺภุคฺคญฺฉิ, มชฺฌฏฺฐาเนปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชตฺวา ปุพฺพโกฏฺฐกนทีตีเร โลกํ อลงฺกุรุมาโน อฏฺฐาสิ.

เตน โข ปน สมเยน…เป… เสโต นาม นาโคติ เสตวณฺณตาย เอวํ ลทฺธนาโม หตฺถินาโค. มหาตูริยตาฬิตวาทิเตนาติ มหนฺเตน ตูริยตาฬิตวาทิเตน. ตตฺถ ปฐมํ สงฺฆฏฺฏนํ ตาฬิตํ นาม โหติ, ตโต ปรํ วาทิตํ. ชโนติ หตฺถิทสฺสนตฺถํ สนฺนิปติตมหาชโน. ทิสฺวา เอวมาหาติ องฺคปจฺจงฺคานิ ฆํสิตฺวา นฺหาเปตฺวา อุตฺตาเรตฺวา พหิตีเร ฐเปตฺวา คตฺตานิ โวทกานิ กตฺวา หตฺถาลงฺกาเรน อลงฺกตํ ตํ มหานาคํ ทิสฺวา อิทํ ‘‘อภิรูโป วต, โภ’’ติ ปสํสาวจนมาห. กายุปปนฺโนติ สรีรสมฺปตฺติยา อุปปนฺโน, ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺโคติ อตฺโถ. อายสฺมา อุทายีติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโร. เอตทโวจาติ ตํ มหาชนํ หตฺถิสฺส วณฺณํ ภณนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ชโน อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺตหตฺถิโน วณฺณํ กเถติ, น พุทฺธหตฺถิสฺส. อหํ ทานิ อิมินา หตฺถินาเคน อุปมํ กตฺวา พุทฺธนาคสฺส วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘หตฺถิเมว นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ มหนฺตนฺติ อาโรหสมฺปนฺนํ. พฺรหนฺตนฺติ ปริณาหสมฺปนฺนํ. เอวมาหาติ เอวํ วทติ. อถ ภควา ยสฺมา อยํ นาคสทฺโท หตฺถิมฺหิเจว อสฺสโคณอุรครุกฺขมนุสฺเสสุ จาปิ ปวตฺตติ, ตสฺมา หตฺถิมฺปิ โขติอาทิมาห.

อาคุนฺติ ปาปกํ ลามกํ อกุสลธมฺมํ. ตมหํ นาโคติ พฺรูมีติ ตํ อหํ อิเมหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ทฺวาทสนฺนญฺจ อกุสลจิตฺตานํ อกรณโต นาโคติ วทามิ. อยญฺหิ น อาคุํ กโรตีติ อิมินา อตฺเถน นาโค. อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามีติ อิมาหิ จตุสฏฺฐิปทาหิ โสฬสหิ คาถาหิ อนุโมทามิ อภินนฺทามิ.

มนุสฺสภูตนฺติ เทวาทิภาวํ อนุปคนฺตฺวา มนุสฺสเมว ภูตํ. อตฺตทนฺตนฺติ อตฺตนาเยว ทนฺตํ, น อญฺเญหิ ทมถํ อุปนีตํ. ภควา หิ อตฺตนา อุปฺปาทิเตเนว มคฺคทมเถน จกฺขุโตปิ ทนฺโต, โสตโตปิ, ฆานโตปิ, ชิวฺหาโตปิ, กายโตปิ, มนโตปีติ อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทนฺโต สนฺโต นิพฺพุโต ปรินิพฺพุโต. เตนาห – ‘‘อตฺตทนฺต’’นฺติ. สมาหิตนฺติ ทุวิเธนาปิ สมาธินา สมาหิตํ. อิริยมานนฺติ วิหรมานํ. พฺรหฺมปเถติ เสฏฺฐปเถ, อมตปเถ, นิพฺพานปเถ. จิตฺตสฺสูปสเม รตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน ปญฺจ นีวรณานิ วูปสเมตฺวา, ทุติยชฺฌาเนน วิตกฺกวิจาเร, ตติยชฺฌาเนน ปีตึ, จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ วูปสเมตฺวา ตสฺมึ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ อภิรตํ.

นมสฺสนฺตีติ กาเยน นมสฺสนฺติ, วาจาย นมสฺสนฺติ, มนสา นมสฺสนฺติ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา นมสฺสนฺติ, สกฺกโรนฺติ ครุํ กโรนฺติ. สพฺพธมฺมานปารคุนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธายตนธาตุธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน ปารคตํ ปารปฺปตฺตํ มตฺถกปฺปตฺตํ. เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺตีติ ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย สุขปฺปตฺตา จ สพฺเพว ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิโน เทวาปิ ตุเมฺห นมสฺสนฺติ. อิติ เม อรหโต สุตนฺติ อิติ มยา จตูหิ การเณหิ อรหาติ ลทฺธโวหารานํ ตุมฺหากํเยว สนฺติเก สุตนฺติ ทีเปติ.

สพฺพสํโยชนาตีตนฺติ สพฺพานิ ทสวิธสํโยชนานิ อติกฺกนฺตํ. วนา นิพฺพนมาคตนฺติ กิเลสวนโต นิพฺพนํ กิเลสวนรหิตํ นิพฺพานํ อาคตํ สมฺปตฺตํ. กาเมหิ เนกฺขมฺมรตนฺติ ทุวิเธหิ กาเมหิ นิกฺขนฺตตฺตา ปพฺพชฺชา อฏฺฐ สมาปตฺติโย จตฺตาโร จ อริยมคฺคา กาเมหิ เนกฺขมฺมํ นาม, ตตฺถ รตํ อภิรตํ. มุตฺตํ เสลาว กญฺจนนฺติ เสลธาตุโต มุตฺตํ กญฺจนสทิสํ.

สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกญฺหิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย โสตาปนฺโน อจฺจรุจิ นาม, โสตาปนฺนํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สกทาคามี…เป… ขีณาสวํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อจฺจรุจิ นาม. หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเยติ ยถา หิมวา ปพฺพตราชา อญฺเญ ปพฺพเต อติโรจติ, เอวํ อติโรจตีติ อตฺโถ. สจฺจนาโมติ ตจฺฉนาโม ภูตนาโม อาคุํ อกรเณเนว นาโคติ เอวํ อวิตถนาโม.

โสรจฺจนฺติ สุจิสีลํ. อวิหึสาติ กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ. ปาทา นาคสฺส เต ทุเวติ เต พุทฺธนาคสฺส ทุเว ปุริมปาทา.

ตโปติ ธุตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ อริยมคฺคสีลํ. จรณา นาคสฺส ตฺยาปเรติ เต พุทฺธนาคสฺส อปเร เทฺว ปจฺฉิมปาทา. สทฺธาหตฺโถติ สทฺธามยาย โสณฺฑาย สมนฺนาคโต. อุเปกฺขาเสตทนฺตวาติ ฉฬงฺคุเปกฺขามเยหิ เสตทนฺเตหิ สมนฺนาคโต.

สติ คีวาติ ยถา นาคสฺส องฺคปจฺจงฺคสฺมึ สิราชาลานํ คีวา ปติฏฺฐา, เอวํ พุทฺธนาคสฺส โสรจฺจาทีนํ ธมฺมานํ สติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สติ คีวา’’ติ. สิโร ปญฺญาติ ยถา หตฺถินาคสฺส สิโร อุตฺตมงฺโค, เอวํ พุทฺธนาคสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ. เตน หิ โส สพฺพธมฺเม ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สิโร ปญฺญา’’ติ. วีมํสา ธมฺมจินฺตนาติ ยถา หตฺถินาคสฺส อคฺคโสณฺโฑ วีมํสา นาม โหติ. โส ตาย ถทฺธมุทุกํ ขาทิตพฺพาขาทิตพฺพญฺจ วีมํสติ, ตโต ปหาตพฺพํ ปชหติ, อาทาตพฺพํ อาทิยติ, เอวเมว พุทฺธนาคสฺส ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทกญาณสงฺขาตา ธมฺมจินฺตนา วีมํสา. เตน หิ ญาเณน โส ภพฺพาภพฺเพ ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีมํสา ธมฺมจินฺตนา’’ติ. ธมฺมกุจฺฉิสมาตโปติ ธมฺโม วุจฺจติ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ, กุจฺฉิเยว สมาตโป กุจฺฉิสมาตโป. สมาตโป นาม สมาตปนฏฺฐานํ. ธมฺโม กุจฺฉิสมาตโป อสฺสาติ ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺมึ ฐิตสฺส หิ เต เต อิทฺธิวิธาทิธมฺมา อิชฺฌนฺติ, ตสฺมา โส กุจฺฉิสมาตโปติ วุตฺโต. วิเวโกติ กายจิตฺตอุปธิวิเวโก. ยถา นาคสฺส วาลธิ มกฺขิกา วาเรติ, เอวํ ตถาคตสฺส วิเวโก คหฏฺฐปพฺพชิเต วาเรติ. ตสฺมา โส วาลธีติ วุตฺโต.

ฌายีติ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายี. อสฺสาสรโตติ นาคสฺส หิ อสฺสาสปสฺสาสา วิย พุทฺธนาคสฺส ผลสมาปตฺติ, ตตฺถ รโต, อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิย ตาย วินา น วตฺตตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สํวุโตติ สพฺพทฺวาเรสุ สํวุโต. อนวชฺชานีติ สมฺมาอาชีเวน อุปฺปนฺนโภชนานิ. สาวชฺชานีติ ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนโภชนานิ.

อณุํถูลนฺติ ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ. สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ฉินฺทิตฺวาน. นุปลิปฺปติ โลเกนาติ โลเกน สทฺธึ ตณฺหามานทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิปฺปติ. มหาคินีติ มหาอคฺคิ. วิญฺญูหิ เทสิตาติ อิธ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโรว วิญฺญู ปณฺฑิโต, เตน เทสิตาติ อตฺโถ. วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา, นาคํ นาเคน เทสิตนฺติ อุทายิตฺเถรนาเคน เทสิตํ พุทฺธนาคํ อิตเร ขีณาสวา นาคา วิชานิสฺสนฺติ.

สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสตีติ โพธิปลฺลงฺเก กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต, ยมกสาลนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อุทายิตฺเถโร โสฬสหิ คาถาหิ จตุสฏฺฐิยา ปเทหิ ทสพลสฺส วณฺณํ กเถนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ภควา อนุโมทิ. เทสนาวสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสูติ.