๒. ทุติยปณฺณาสกํ

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา เทฺว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ.

๕๔. ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา.

๕๕. ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ.

๕๖. จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา เทฺว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ.

๕๗. ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา.

๕๘. ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย.

๖๑. นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสกถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กถาเปถ น’’นฺติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมตํ กถาเปสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา เทฺว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร ‘‘กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค เทฺว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘กถาเปถ เน’’ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมเต กถาเปสฺสามี’’ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กพิฏฺฐผลญฺจ อมฺพิลิกาผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโม ‘‘มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ สกฺโกนฺตาปิ เทฺว อตฺเถ สมฺปสฺสมานา น กเถนฺตีติ.

๖๒. ทสเม อปฺปฏิวาโนติ อนุกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต.

๖๓. เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหมฺปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนิวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘อหํ ตว วจนํ น กริสฺส’’นฺติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเฐยฺยนฺติ วจนสฺส อกรเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา’’ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ.

๖๔. ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส ทิฏฺฐิปฬาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโป. โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโปเยว. โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตเสฺมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.

(๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา

๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม คิหิสุขนฺติ คิหีนํ สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขํ. ปพฺพชิตสุขนฺติ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชฺชามูลกํ สุขํ.

๖๖. ทุติเย กามสุขนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา, ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ.

๖๗. ตติเย อุปธิสุขนฺติ เตภูมกสุขํ. นิรุปธิสุขนฺติ โลกุตฺตรสุขํ.

๖๘. จตุตฺเถ สาสวสุขนฺติ อาสวานํ ปจฺจยภูตํ วฏฺฏสุขํ. อนาสวสุขนฺติ เตสํ อปจฺจยภูตํ วิวฏฺฏสุขํ.

๖๙. ปญฺจเม สามิสนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏคามิสุขํ. นิรามิสนฺติ นิกฺกิเลสํ วิวฏฺฏคามิสุขํ.

๗๐. ฉฏฺเฐ อริยสุขนฺติ อปุถุชฺชนสุขํ. อนริยสุขนฺติ ปุถุชฺชนสุขํ.

๗๑. สตฺตเม กายิกนฺติ กายวิญฺญาณสหชาตํ. เจตสิกนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. ตํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

๗๒. อฏฺฐเม สปฺปีติกนฺติ ปฐมทุติยชฺฌานสุขํ. นิปฺปีติกนฺติ ตติยจตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตตฺถ โลกิยสปฺปีติกโต โลกิยนิปฺปีติกํ, โลกุตฺตรสปฺปีติกโต จ โลกุตฺตรนิปฺปีติกํ อคฺคนฺติ เอวํ ภุมฺมนฺตรํ อภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ.

๗๓. นวเม สาตสุขนฺติ ตีสุ ฌาเนสุ สุขํ. อุเปกฺขาสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานสุขํ.

๗๔. ทสเม สมาธิสุขนฺติ อปฺปนํ วา อุปจารํ วา ปตฺตสุขํ. อสมาธิสุขนฺติ ตทุภยํ อปฺปตฺตสุขํ.

๗๕. เอกาทสเม สปฺปีติการมฺมณนฺติ สปฺปีติกํ ฌานทฺวยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนสุขํ. นิปฺปีติการมฺมเณปิ เอเสว นโย. ทฺวาทสเมปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๗๗. เตรสเม รูปารมฺมณนฺติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วา. อรูปารมฺมณนฺติ อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ อรูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วาติ.

สุขวคฺโค ทุติโย.

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา

๗๘-๗๙. ตติยสฺส ปฐเม สนิมิตฺตาติ สการณา. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. นิทานํ เหตุ สงฺขาโร ปจฺจโย รูปนฺติ สพฺพานิปิ หิ เอตานิ การณเววจนาเนว.

๘๔. สตฺตเม สเวทนาติ ปจฺจยภูตาย สมฺปยุตฺตเวทนาย สติเยว อุปฺปชฺชนฺติ, นาสตีติ อตฺโถ. อฏฺฐมนวเมสุปิ เอเสว นโย.

๘๗. ทสเม สงฺขตารมฺมณาติ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ สงฺขตธมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. โน อสงฺขตารมฺมณาติ อสงฺขตํ ปน นิพฺพานํ อารพฺภ น อุปฺปชฺชนฺติ. น โหนฺตีติ มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม, ผเล ปตฺเต นาเหสุนฺติ. เอวเมเตสุ ทสสุปิ ฐาเนสุ ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตาติ.

สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย.

(๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา

๘๘. จตุตฺถสฺส ปฐเม เจโตวิมุตฺตีติ ผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลปญฺญา.

๘๙. ทุติเย ปคฺคาโหติ วีริยํ. อวิกฺเขโปติ จิตฺเตกคฺคตา.

๙๐. ตติเย นามนฺติ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. รูปนฺติ รูปกฺขนฺโธ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิตํ.

๙๑. จตุตฺเถ วิชฺชาติ ผลญาณํ. วิมุตฺตีติ ตํสมฺปยุตฺตา เสสธมฺมา.

๙๒. ปญฺจเม ภวทิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. วิภวทิฏฺฐีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๙๕. อฏฺฐเม โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ปาปมิตฺตเสวนภาโว. นวมํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

๙๗. ทสเม ธาตุกุสลตาติ อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตูติ ชานนํ. มนสิการกุสลตาติ ตาสํเยว ธาตูนํ อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ชานนํ.

๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติกุสลตาติ ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ชานนํ. อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ เทสนาย วา กมฺมวาจาย วา อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานชานนนฺติ.

ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

(๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา

๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ, ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท, ปาติโมกฺขํ เถรภาโรติ วุจฺจตี’’ติ อิมํ ทสวิธํ เถรภารํ นวโก หุตฺวา เถเรน อนชฺฌิฏฺโฐ กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นาม. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร สมาโน ตเมว ทสวิธํ ภารํ อตฺตนา วา อกโรนฺโต ปรํ วา อสมาทเปนฺโต อาคตํ ภารํ น วหติ นาม. ทุติยสุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๐๑. ตติเย อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญีติ อกปฺปิเย สีหมํสาทิมฺหิ ‘‘กปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญีติ กุมฺภีลมํสพิฬารมํสาทิมฺหิ กปฺปิเย ‘‘อกปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. จตุตฺถํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๑๐๓. ปญฺจเม อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญีติ อาปุจฺฉิตฺวา ภณฺฑกํ โธวนฺตสฺส, ปตฺตํ ปจนฺตสฺส, เกเส ฉินฺทนฺตสฺส, คามํ ปวิสนฺตสฺสาติอาทีสุ อนาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ อย’’นฺติ เอวํสญฺญี. อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญีติ เตสญฺเญว วตฺถูนํ อนาปุจฺฉากรเณ อาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอวํสญฺญี. ฉฏฺเฐปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๐๙. เอกาทสเม อาสวาติ กิเลสา. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายติ. ทฺวาทสมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

พาลวคฺโค ปญฺจโม.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.