๔. ธาตุยมกํ

๑. ปณฺณตฺติวาโร

(ก) อุทฺเทโส

๑. อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ, โสตธาตุ, ฆานธาตุ, ชิวฺหาธาตุ, กายธาตุ, รูปธาตุ, สทฺทธาตุ, คนฺธธาตุ, รสธาตุ, โผฏฺฐพฺพธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ, ธมฺมธาตุ.

๑. ปทโสธนวาโร

(ก) อนุโลมํ

๒. (ก) จกฺขุ จกฺขุธาตุ?

(ข) จกฺขุธาตุ จกฺขุ?

(ก) โสตํ โสตธาตุ?

(ข) โสตธาตุ โสตํ?…เป…

(ก) จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ?

(ข) จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณํ?…เป…

(ก) มโน มโนธาตุ?

(ข) มโนธาตุ มโน?

(ก) มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตุ?

(ข) มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณํ?

(ก) ธมฺโม ธมฺมธาตุ?

(ข) ธมฺมธาตุ ธมฺโม?

(ข) ปจฺจนีกํ

๓. (ก) น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ?

(ข) น จกฺขุธาตุ น จกฺขุ?

(ก) น โสตํ น โสตธาตุ?

(ข) น โสตธาตุ น โสตํ?…เป…

(ก) น จกฺขุวิญฺญาณํ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ?

(ข) น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณํ?…เป…

(ก) น มโน น มโนธาตุ?

(ข) น มโนธาตุ น มโน?

(ก) น มโนวิญฺญาณํ น มโนวิญฺญาณธาตุ?

(ข) น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโนวิญฺญาณํ?

(ก) น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ?

(ข) น ธมฺมธาตุ น ธมฺโม?

๒. ปทโสธนมูลจกฺกวาโร

(ก) อนุโลมํ

๔. (ก) จกฺขุ จกฺขุธาตุ?

(ข) ธาตู [ธาตุ (สี. ก.) อญฺเญหิ ยมเกหิ สํสนฺทิตพฺพํ] โสตธาตุ?…เป…

(ก) จกฺขุ จกฺขุธาตุ?

(ข) ธาตู ธมฺมธาตุ?

(ยถา อายตนยมเก จกฺกํ พนฺธิตํ เอวมิธ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ.)

(ข) ปจฺจนีกํ

๕. (ก) น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ?

(ข) น ธาตู น โสตธาตุ?

(ก) น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ?

(ข) น ธาตู น ฆานธาตุ?…เป…

(ก) น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ?

(ข) น ธาตู น ธมฺมธาตุ?…เป…

(ก) น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ?

(ข) น ธาตู น จกฺขุธาตุ?…เป…

(ก) น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ?

(ข) น ธาตู น มโนวิญฺญาณธาตุ? (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ).

๓. สุทฺธธาตุวาโร

(ก) อนุโลมํ

๖. (ก) จกฺขุ ธาตุ?

(ข) ธาตู จกฺขุ?

(ก) โสตํ ธาตุ?

(ข) ธาตู โสตํ?

ฆานํ ธาตุ?…เป… ชิวฺหา ธาตุ?… กาโย ธาตุ?… รูปํ ธาตุ?… สทฺโท ธาตุ?… คนฺโธ ธาตุ?… รโส ธาตุ?… โผฏฺฐพฺโพ ธาตุ?…

(ก) จกฺขุวิญฺญาณํ ธาตุ?

(ข) ธาตู จกฺขุวิญฺญาณํ?

(ก) โสตวิญฺญาณํ ธาตุ?

(ข) ธาตู โสตวิญฺญาณํ?

… ฆานวิญฺญาณํ?…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ?… กายวิญฺญาณํ?

(ก) มโน ธาตุ?

(ข) ธาตู มโน?

(ก) มโนวิญฺญาณํ ธาตุ?

(ข) ธาตู มโนวิญฺญาณํ?

(ก) ธมฺโม ธาตุ?

(ข) ธาตู ธมฺโม?

(ข) ปจฺจนีกํ

๗. (ก) น จกฺขุ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น จกฺขุ?

(ก) น โสตํ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น โสตํ?

… น ฆานํ?… น ชิวฺหา?… น กาโย?… น รูปํ? … น สทฺโท?… น คนฺโธ?… น รโส?… น โผฏฺฐพฺโพ?

(ก) น จกฺขุวิญฺญาณํ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น จกฺขุวิญฺญาณํ?

… น โสตวิญฺญาณํ?…เป… น ฆานวิญฺญาณํ?… น ชิวฺหาวิญฺญาณํ?

(ก) น กายวิญฺญาณํ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น กายวิญฺญาณํ?

(ก) น มโน น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น มโน?

(ก) น มโนวิญฺญาณํ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ?

(ก) น ธมฺโม น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น ธมฺโม?

๔. สุทฺธธาตุมูลจกฺกวาโร

(ก) อนุโลมํ

๘. (ก) จกฺขุ ธาตุ?

(ข) ธาตู โสตํ?…เป…

(ก) จกฺขุ ธาตุ?

(ข) ธาตู ธมฺโม?…เป…

(ก) ธมฺโม ธาตุ?

(ข) ธาตู จกฺขุ?…เป…

(ก) ธมฺโม ธาตุ?

(ข) ธาตู มโนวิญฺญาณํ? (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ).

(ข) ปจฺจนีกํ

๙. (ก) น จกฺขุ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น โสตํ?

(ก) น จกฺขุ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น ฆานํ?…เป….

(ก) น จกฺขุ น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น ธมฺโม?…เป…

(ก) น ธมฺโม น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น จกฺขุ?…เป…

(ก) น ธมฺโม น ธาตุ?

(ข) น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ? (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ).

ปณฺณตฺติอุทฺเทสวาโร.

(ข) นิทฺเทโส

๑. ปทโสธนวาโร

(ก) อนุโลมํ

๑๐. (ก) จกฺขุ จกฺขุธาตูติ?

ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ, น จกฺขุธาตุ. จกฺขุธาตุ จกฺขุ เจว จกฺขุธาตุ จ.

(ข) จกฺขุธาตุ จกฺขูติ? อามนฺตา.

(ก) โสตํ โสตธาตูติ?

ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ โสตํ, น โสตธาตุ. โสตธาตุ โสตญฺเจว โสตธาตุ จ.

(ข) โสตธาตุ โสตนฺติ? อามนฺตา.

(ก) ฆานํ ฆานธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) ฆานธาตุ ฆานนฺติ? อามนฺตา. (ชิวฺหาปิ ฆานธาตุสทิสา).

(ก) กาโย กายธาตูติ?

กายธาตุํ ฐเปตฺวา อวเสโส กาโย [อวเสโส กาโย กาโย (สฺยา.)], น กายธาตุ. กายธาตุ กาโย เจว กายธาตุ จ.

(ข) กายธาตุ กาโยติ? อามนฺตา.

(ก) รูปํ รูปธาตูติ?

รูปธาตุํ ฐเปตฺวา อวเสสํ รูปํ, น รูปธาตุ. รูปธาตุ รูปญฺเจว รูปธาตุ จ.

(ข) รูปธาตุ รูปนฺติ? อามนฺตา. (สทฺโท ฆานสทิโส).

(ก) คนฺโธ คนฺธธาตูติ?

สีลคนฺโธ สมาธิคนฺโธ ปญฺญาคนฺโธ คนฺโธ, น คนฺธธาตุ. คนฺธธาตุ คนฺโธ เจว คนฺธธาตุ จ.

(ข) คนฺธธาตุ คนฺโธติ? อามนฺตา.

(ก) รโส รสธาตูติ?

อตฺถรโส ธมฺมรโส วิมุตฺติรโส รโส, น รสธาตุ. รสธาตุ รโส เจว รสธาตุ จ.

(ข) รสธาตุ รโสติ? อามนฺตา. (โผฏฺฐพฺโพ ฆานสทิโส).

(ก) จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา.

โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… กายวิญฺญาณํ….

(ก) มโน มโนธาตูติ?

มโนธาตุํ ฐเปตฺวา อวเสโส มโน, น มโนธาตุ. มโนธาตุ มโน เจว มโนธาตุ จ.

(ข) มโนธาตุ มโนติ? อามนฺตา.

(ก) มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา.

(ก) ธมฺโม ธมฺมธาตูติ?

ธมฺมธาตุํ ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม, น ธมฺมธาตุ. ธมฺมธาตุ ธมฺโม เจว ธมฺมธาตุ จ.

(ข) ธมฺมธาตุ ธมฺโมติ? อามนฺตา.

(ข) ปจฺจนีกํ

๑๑. (ก) น จกฺขุ น จกฺขุธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) น จกฺขุธาตุ น จกฺขูติ?

ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ น จกฺขุธาตุ, จกฺขุ. จกฺขุญฺจ จกฺขุธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว จกฺขุ น จ จกฺขุธาตุ.

(ก) น โสตํ น โสตธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) น โสตธาตุ น โสตนฺติ?

ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ น โสตธาตุ, โสตํ. โสตญฺจ โสตธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว โสตํ น จ โสตธาตุ.

(ก) น ฆานํ น ฆานธาตูติ? อามนฺตา.

(ข) น ฆานธาตุ น ฆานนฺติ? อามนฺตา.

น ชิวฺหา… (สํขิตฺตํ [ยํ สํขิตฺตํ (สฺยา.)], อุภโต อามนฺตา).