๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๐) ๑. สาสนกถา

๘๗๘. สาสนํ นวํ กตนฺติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานา นวํ กตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาสนํ นวํ กตนฺติ? อามนฺตา. สมฺมปฺปธานา…เป… อิทฺธิปาทา…เป… อินฺทฺริยา…เป… พลา…เป… โพชฺฌงฺคา นวํ กตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํโยชนิยํ คนฺถนิยํ โอฆนิยํ โยคนิยํ นีวรณิยํ ปรามฏฺฐํ อุปาทานิยํ…เป… สํกิเลสิกํ ปจฺฉา อสํกิเลสิกํ กตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โกจิ ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กโรตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ สติปฏฺฐาเน นวํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ สมฺมปฺปธาเน…เป… อิทฺธิปาเท…เป… อินฺทฺริเย…เป… พเล…เป… โพชฺฌงฺเค นวํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํกิเลสิกํ ปจฺฉา อสํกิเลสิยํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลพฺภา ตถาคตสฺส สาสนํ ปุน นวํ กาตุนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา สติปฏฺฐานา ปุน นวํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา สมฺมปฺปธานา…เป… อิทฺธิปาทา…เป… อินฺทฺริยา…เป… พลา…เป… โพชฺฌงฺคา ปุน นวํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยํ ปจฺฉา อสํกิเลสิยํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาสนกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๑) ๒. อวิวิตฺตกถา

๘๗๙. ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ธมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ผสฺเสหิ…เป… เตธาตุกาหิ เวทนาหิ… สญฺญาหิ … เจตนาหิ… จิตฺเตหิ… สทฺธาหิ… วีริเยหิ… สตีหิ… สมาธีหิ…เป… เตธาตุกาหิ ปญฺญาหิ อวิวิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ? อามนฺตา. ยสฺมึ ขเณ ปุถุชฺชโน จีวรํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยสฺมึ ขเณ ปุถุชฺชโน ปิณฺฑปาตํ เทติ…เป… เสนาสนํ เทติ…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโต’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส รูปธาตุอรูปธาตูปคํ กมฺมํ ปริญฺญาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ…เป….

อวิวิตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๒) ๓. สํโยชนกถา

๘๘๑. อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ กิญฺจิ สกฺกายทิฏฺฐึ อปฺปหาย…เป… วิจิกิจฺฉํ อปฺปหาย…เป… สีลพฺพตปรามาสํ อปฺปหาย… ราคํ อปฺปหาย… โทสํ อปฺปหาย… โมหํ อปฺปหาย… อโนตฺตปฺปํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. อรหา สราโค สโทโส สโมโห สมาโน สมกฺโข สปฬาโส สอุปายาโส สกิเลโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา นิราโค นิทฺโทโส นิมฺโมโห นิมฺมาโน นิมฺมกฺโข นิปฺปฬาโส นิรุปายาโส นิกฺกิเลโสติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา นิราโค…เป… นิกฺกิเลโส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ.

๘๘๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ? อามนฺตา. อรหา สพฺพํ พุทฺธวิสยํ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ.

สํโยชนกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๓) ๔. อิทฺธิกถา

๘๘๓. อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘นิจฺจปณฺณา รุกฺขา โหนฺตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิจฺจปุปฺผา รุกฺขา โหนฺตุ…เป… นิจฺจผลิกา รุกฺขา โหนฺตุ… นิจฺจํ ชุณฺหํ โหตุ… นิจฺจํ เขมํ โหตุ… นิจฺจํ สุภิกฺขํ โหตุ… ‘‘นิจฺจํ สุวตฺถิ [สุวุฏฺฐิกํ (สฺยา.)] โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘อุปฺปนฺโน ผสฺโส มา นิรุชฺฌี’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปฺปนฺนา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… จิตฺตํ… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา มา นิรุชฺฌีติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘รูปํ นิจฺจํ โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… ‘‘วิญฺญาณํ นิจฺจํ โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘ชาติธมฺมา สตฺตา มา ชายึสู’’ติ อตฺถิ…เป… ‘‘ชราธมฺมา สตฺตา มา ชีรึสู’’ติ…เป… ‘‘พฺยาธิธมฺมา สตฺตา มา พฺยาธิยึสู’’ติ…เป… ‘‘มรณธมฺมา สตฺตา มา มียึสู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปาสาทํ ‘‘สุวณฺณ’’นฺเตฺวว อธิมุจฺจิ, สุวณฺโณ จ ปน อาสีติ [ปารา. ๖๒๑; มหาว. ๒๗๑]? อามนฺตา. หญฺจิ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปาสาทํ สุวณฺณนฺเตฺวว อธิมุจฺจิ, สุวณฺโณ จ ปน อาสิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา’’ติ.

อิทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๔) ๕. พุทฺธกถา

๘๘๕. อตฺถิ พุทฺธานํ พุทฺเธหิ หีนาติเรกตาติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สมฺมปฺปธานโต…เป… อิทฺธิปาทโต… อินฺทฺริยโต… พลโต… โพชฺฌงฺคโต… วสิภาวโต…เป… สพฺพญฺญุตญาณทสฺสนโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

พุทฺธกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๕) ๖. สพฺพทิสากถา

๘๘๖. สพฺพา ทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ? อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา, กึชจฺโจ, กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โกนาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐาโก, กีทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กีทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ, กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย…เป… อุตฺตราย ทิสาย…เป… เหฏฺฐิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เหฏฺฐิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา…เป… ชนปเท วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปริมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อุปริมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิเก ติฏฺฐติ…เป… ตาวตึเส ติฏฺฐติ…เป… ยาเม ติฏฺฐติ…เป… ตุสิเต ติฏฺฐติ…เป… นิมฺมานรติยา ติฏฺฐติ…เป… ปรนิมฺมิตวสวตฺติยา ติฏฺฐติ…เป… พฺรหฺมโลเก ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพทิสากถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๖) ๗. ธมฺมกถา

๘๘๗. สพฺเพ ธมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อนิยโต ราสีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา นิยตา’’ติ.

สพฺเพ ธมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. นนุ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสีติ [ธ. ส. ติกมาติกา ๑๕]? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา นิยตา’’ติ.

รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๘. น วตฺตพฺพํ – รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตํ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. รูปํ เวทนา โหติ…เป… สญฺญา โหติ… สงฺขารา โหนฺติ… วิญฺญาณํ โหติ… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ รูปํ โหติ…เป… เวทนา โหติ… สญฺญา โหติ… สงฺขารา โหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตํ, เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ.

ธมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๗) ๘. กมฺมกถา

๘๘๙. สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อนิยโต ราสีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ กมฺมา นิยตา’’ติ.

สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. นนุ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ กมฺมา นิยตา’’ติ.

๘๙๐. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๙๑. น วตฺตพฺพํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตํ, อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อปราปริยเวทนียํ โหติ…เป… อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อปราปริยเวทนียํ โหติ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อุปปชฺชเวทนียํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตํ, อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ.

กมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

เอกวีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

สาสนํ นวํ กตํ อตฺถิ โกจิ ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กโรติ ลพฺภา ตถาคตสฺส สาสนํ ปุน นวํ กาตุํ, ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ธมฺเมหิ อวิวิตฺโต, อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺติ, อตฺถิ อธิปฺปายิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา, อตฺถิ พุทฺธานํ พุทฺเธหิ หีนาติเรกตา, สพฺพา ทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺติ, สพฺเพ ธมฺมา นิยตา, สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ.