๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๔) ๑. อสญฺจิจฺจกถา

๘๕๗. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ ปาณํ หนฺตฺวา ปาณาติปาตี โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ อทินฺนํ อาทิยิตฺวา…เป… มุสา ภณิตฺวา มุสาวาที โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺจิจฺจ ปาณํ หนฺตฺวา ปาณาติปาตี น โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อสญฺจิจฺจ อทินฺนํ อาทิยิตฺวา…เป… มุสา ภณิตฺวา มุสาวาที น โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕๘. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. ‘‘อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘สญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘สญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ.

๘๕๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘มาตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ มาตา ชีวิตา โวโรปิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ มาตา ชีวิตา โวโรปิตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มาตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปิตา ชีวิตา โวโรปิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา ชีวิตา โวโรปิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ชีวิตา โวโรปิโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก’’ติ.

๘๖๐. สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ? อามนฺตา. สพฺเพ สงฺฆเภทกา อานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺเพ สงฺฆเภทกา อานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๖๑. ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถุปาลิ, สงฺฆเภทโก อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ; อตฺถุปาลิ, สงฺฆเภทโก น อาปายิโก น เนรยิโก น กปฺปฏฺโฐ น อเตกิจฺโฉ’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก’’ติ.

๘๖๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก;

วคฺครโต อธมฺมฏฺโฐ, โยคกฺเขมา ปธํสติ;

สงฺฆํ สมคฺคํ เภตฺวาน, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ [จูฬว. ๓๕๔; อ. นิ. ๑๐.๓๙; อิติวุ. ๑๘].

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ.

อสญฺจิจฺจกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๕) ๒. ญาณกถา

๘๖๓. นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย…เป… ปจฺจุปลกฺขณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย…เป… ปจฺจุปลกฺขณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

๘๖๔. นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุถุชฺชโน ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

ปุถุชฺชโน ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… อากาสานญฺจายตนํ สมาปชฺเชยฺย, วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺเชยฺย, ปุถุชฺชโน ทานํ ทเทยฺย …เป… จีวรํ ทเทยฺย, ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย, เสนาสนํ ทเทยฺย, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุถุชฺชโน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

๘๖๕. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๖) ๓. นิรยปาลกถา

๘๖๖. นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ มนุสฺเสสุ กมฺมการณา, อตฺถิ จ การณิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณา, อตฺถิ จ การณิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณา, นตฺถิ จ การณิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ มนุสฺเสสุ กมฺมการณา, นตฺถิ จ การณิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๖๗. อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘น เวสฺสภู โนปิ จ เปตฺติราชา,

โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา;

สกานิ กมฺมานิ หนนฺติ ตตฺถ, อิโต ปณุนฺนํ [ปณุณฺณํ (สฺยา. ก.), ปนุนฺนํ (สี.)] ปรโลกปตฺต’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

๘๖๘. นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา ปญฺจวิธพนฺธนํ นาม การณํ กาเรนฺติ [กโรนฺติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖)] – ตตฺตํ อโยขีลํ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ทุติเย หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ทุติเย ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ มชฺเฌอุรสฺมึ คเมนฺติ; โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหตี’’ติ [ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖]! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา สํเวเสตฺวา กุฐารีหิ [กุธารีหิ (สพฺพตฺถ)] ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา อุทฺธมฺปาทํ อโธสิรํ ฐเปตฺวา วาสีหิ ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา รเถ โยเชตฺวา อาทิตฺตาย ปถวิยา สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย [สญฺโชติภูตาย (สฺยา.)] สาเรนฺติปิ ปจฺจาสาเรนฺติปิ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา มหนฺตํ องฺคารปพฺพตํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาโรเปนฺติปิ โอโรเปนฺติปิ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา อุทฺธมฺปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย โลหกุมฺภิยา ปกฺขิปนฺติ อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจติ, โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺฉติ, สกิมฺปิ อโธ คจฺฉติ, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺฉติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา กฏุกา เวทนา เวทยติ, น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ! โส โข ปน, ภิกฺขเว, มหานิรโย –

‘‘จตุกฺกณฺโณ จตุทฺวาโร, วิภตฺโต ภาคโส มิโต;

อโยปาการปริยนฺโต, อยสา ปฏิกุชฺชิโต.

‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา’’ติ [ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖; เป. ว. ๗๑].

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

นิรยปาลกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๗) ๔. ติรจฺฉานกถา

๘๖๙. อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ติรจฺฉานคเตสุ เทวาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. เทวโลโก ติรจฺฉานโยนีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ กีฏา ปฏงฺคา มกสา มกฺขิกา อหี วิจฺฉิกา สตปที คณฺฑุปฺปาทาติ [คณฺฑุปาทาติ (สฺยา. กํ. ปี.)]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๐. นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตา’’ติ.

๘๗๑. อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ หตฺถิพนฺธา อสฺสพนฺธา [หตฺถิภณฺฑา อสฺสภณฺฑา (?)] ยาวสิกา การณิกา ภตฺตการกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ.

ติรจฺฉานกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๘) ๕. มคฺคกถา

๘๗๒. ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ …เป… สมฺมาสมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค’’ติ.

ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ [ธ. ป. ๒๗๓ ธมฺมปเท].

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

๘๗๓. สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา…เป… สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๔. อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหติ; เอวมสฺสายํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ [ม. นิ. ๓.๔๓๑]! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ.

๘๗๕. ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค น อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ น อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ, ตติโยปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ, จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ. ยสฺมิญฺจ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ…เป… ตติโยปิ…เป… จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ อุปลพฺภติ. อิมสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ. อิเธว, สุภทฺท, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ, อิธ ตติโย สมโณ, อิธ จตุตฺโถ สมโณ. สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ [ที. นิ. ๒.๒๑๔]! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

มคฺคกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๙) ๖. ญาณกถา

๘๗๖. ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โลกุตฺตรญาณานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส โลกุตฺตรญาณานีติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โสตาปตฺติมคฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส โสตาปตฺติมคฺคาติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส สกทาคามิมคฺคา…เป… อนาคามิมคฺคา…เป… อรหตฺตมคฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส อรหตฺตมคฺคาติ? อามนฺตา. ทฺวาทส อรหตฺตผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปริญฺญาตนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขสมุทยํ [ทุกฺขสมุทโย (สฺยา. กํ. ปี.)] อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ปหาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปหีนนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธํ [ทุกฺขนิโรธา (สฺยา. กํ. ปี.)] อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ สจฺฉิกาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… สจฺฉิกตนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ ภาเวตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ภาวิตนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาที’’ติ [มหาว. ๑๕; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐]! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ.

ญาณกถา นิฏฺฐิตา.

วีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

มาตุฆาตโก อานนฺตริโก ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก, นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณํ, นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา, อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตา, ปญฺจงฺคิโก มคฺโค, ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

นิคฺคโห, ปุญฺญสญฺจโย, อฏฺฐาสิ, อตีเตน จ มาตุฆาตโก.