๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

ติกอตฺถุทฺธาโร

๑๓๘๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ – อิเม ธมฺมา กุสลา.

๑๓๘๕. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

๑๓๘๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

๑๓๘๗. กตเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต จ กิริยโต จ ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ สุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

๑๓๘๘. กตเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทุกฺขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

๑๓๘๙. กตเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ฉ, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อรูปาวจรา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา. ติสฺโส จ เวทนา, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ, ย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ.

๑๓๙๐. กตเม ธมฺมา วิปากา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก – อิเม ธมฺมา วิปากา.

๑๓๙๑. กตเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา.

๑๓๙๒. กตเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา? ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา.

๑๓๙๓. กตเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา? ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา.

๑๓๙๔. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา.

๑๓๙๕. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา.

๑๓๙๖. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

๑๓๙๗. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

๑๓๙๘. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา.

๑๓๙๙. กตเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา? กามาวจรํ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต เทฺว, กิริยโต เอกาทส, รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺเน วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา.

๑๔๐๐. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา? รูปาวจรปญฺจกนเย ทุติยํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรปญฺจกนเย ทุติยํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ วิจารํ ฐเปตฺวา, วิตกฺโก จ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา.

๑๔๐๑. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา? เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ, รูปาวจรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ โลกุตฺตรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ ปญฺจกนเย ทุติเย ฌาเน [ทุติยชฺฌาเน (สี.)], อุปฺปนฺโน จ วิจาโร รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา. วิตกฺกสหชาโต วิจาโร น วตฺตพฺโพ สวิตกฺกสวิจาโรติปิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโตติปิ, อวิตกฺกอวิจาโรติปิ.

๑๔๐๒. กตเม ธมฺมา ปีติสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ปญฺจ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปีตึ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ปีติสหคตา.

๑๔๐๓. กตเม ธมฺมา สุขสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ สุขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สุขสหคตา.

๑๔๐๔. กตเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ฉ, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ อุเปกฺขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา. ปีติ น ปีติสหคตา, สุขสหคตา, น อุเปกฺขาสหคตา. สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคตํ, น อุเปกฺขาสหคตํ, สิยา น วตฺตพฺพํ ปีติสหคตนฺติ. เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทุกฺขสหคตกายวิญฺญาณํ, ยา จ เวทนา อุเปกฺขา, รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา ปีติสหคตาติปิ, สุขสหคตาติปิ, อุเปกฺขาสหคตาติปิ.

๑๔๐๕. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

๑๔๐๖. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา.

๑๔๐๗. กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

๑๔๐๘. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

๑๔๐๙. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

๑๔๑๐. กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

๑๔๑๑. กตเม ธมฺมา อาจยคามิโน? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาจยคามิโน.

๑๔๑๒. กตเม ธมฺมา อปจยคามิโน? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา อปจยคามิโน.

๑๔๑๓. กตเม ธมฺมา เนวาจยคามินาปจยคามิโน? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนวาจยคามินาปจยคามิโน.

๑๔๑๔. กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา เสกฺขา.

๑๔๑๕. กตเม ธมฺมา อเสกฺขา? อุปริฏฺฐิมํ อรหตฺตผลํ – อิเม ธมฺมา อเสกฺขา.

๑๔๑๖. กตเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา.

๑๔๑๗. กตเม ธมฺมา ปริตฺตา? กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กามาวจรกิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปริตฺตา.

๑๔๑๘. กตเม ธมฺมา มหคฺคตา? รูปาวจรา, อรูปาวจรา, กุสลาพฺยากตา – อิเม ธมฺมา มหคฺคตา.

๑๔๑๙. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณา.

๑๔๒๐. กตเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา? สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กิริยามโนธาตุ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา – อิเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา.

๑๔๒๑. กตเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา.

๑๔๒๒. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, สพฺพํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, น อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ, อปฺปมาณารมฺมณาติปิ. รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ, อปฺปมาณารมฺมณาติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

๑๔๒๓. กตเม ธมฺมา หีนา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา หีนา.

๑๔๒๔. กตเม ธมฺมา มชฺฌิมา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา.

๑๔๒๕. กตเม ธมฺมา ปณีตา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา ปณีตา.

๑๔๒๖. กตเม ธมฺมา มิจฺฉตฺตนิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา มิจฺฉตฺตนิยตา, สิยา อนิยตา.

๑๔๒๗. กตเม ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา.

๑๔๒๘. กตเม ธมฺมา อนิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิยตา.

๑๔๒๙. กตเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา มคฺคารมฺมณา, น มคฺคเหตุกา; สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ, มคฺคาธิปติโนติปิ. จตฺตาโร อริยมคฺคา น มคฺคารมฺมณา, มคฺคเหตุกา; สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคาธิปติโนติ. รูปาวจรจตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา มคฺคารมฺมณา; น มคฺคเหตุกา, น มคฺคาธิปติโน; สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติ. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, สพฺพํ อกุสลํ, สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กิริยโต ฉ จิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ, มคฺคเหตุกาติปิ, มคฺคาธิปติโนติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

๑๔๓๐. กตเม ธมฺมา อุปฺปนฺนา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อุปฺปาทิโน; น วตฺตพฺพา อนุปฺปนฺนาติ. จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อนุปฺปนฺนา, น วตฺตพฺพา อุปฺปาทิโนติ. นิพฺพานํ น วตฺตพฺพํ อุปฺปนฺนนฺติปิ, อนุปฺปนฺนนฺติปิ, อุปฺปาทิโนติปิ.

๑๔๓๑. นิพฺพานํ ฐเปตฺวา สพฺเพ ธมฺมา สิยา อตีตา, สิยา อนาคตา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนา. นิพฺพานํ น วตฺตพฺพํ อตีตนฺติปิ, อนาคตนฺติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนนฺติปิ.

๑๔๓๒. กตเม ธมฺมา อตีตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา อตีตารมฺมณา.

๑๔๓๓. นิโยคา อนาคตารมฺมณา นตฺถิ.

๑๔๓๔. กตเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา? เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย – อิเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต มโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา อตีตารมฺมณา, สิยา อนาคตารมฺมณา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, กิริยโต นว จิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา สิยา อตีตารมฺมณา, สิยา อนาคตารมฺมณา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา; สิยา น วตฺตพฺพา อตีตารมฺมณาติปิ, อนาคตารมฺมณาติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติปิ. รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา อตีตารมฺมณาติปิ, อนาคตารมฺมณาติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

๑๔๓๕. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ นิพฺพานญฺจ ฐเปตฺวา, สพฺเพ ธมฺมา สิยา อชฺฌตฺตา, สิยา พหิทฺธา, สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ นิพฺพานญฺจ พหิทฺธา.

๑๔๓๖. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา.

๑๔๓๗. กตเม ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา? รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา. รูปํ ฐเปตฺวา, สพฺเพว กามาวจรา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา, สิยา พหิทฺธารมฺมณา, สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา. อากิญฺจญฺญายตนํ น วตฺตพฺพํ อชฺฌตฺตารมฺมณนฺติปิ, พหิทฺธารมฺมณนฺติปิ, อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณนฺติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

๑๔๓๘. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

๑๔๓๙. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

๑๔๔๐. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา.

ติกํ.

ทุกอตฺถุทฺธาโร

เหตุโคจฺฉกํ

๑๔๔๑. กตเม ธมฺมา เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู. อโลโภ กุสลเหตุ, อโทโส กุสลเหตุ, จตูสุ ภูมีสุ กุสเลสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห กุสลเหตุ, กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ กุสเลสุ อุปฺปชฺชติ.

โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โทโส ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โมโห สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ.

อโลโภ วิปากเหตุ อโทโส วิปากเหตุ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ วิปาเกสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห วิปากเหตุ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ วิปาเกสุ อุปฺปชฺชติ.

อโลโภ กิริยเหตุ อโทโส กิริยเหตุ, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, ตีสุ ภูมีสุ กิริเยสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห กิริยเหตุ, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, ตีสุ ภูมีสุ กิริเยสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา เหตู.

๑๔๔๒. กตเม ธมฺมา น เหตู? ฐเปตฺวา เหตู, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น เหตู.

๑๔๔๓. กตเม ธมฺมา สเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ – อิเม ธมฺมา สเหตุกา.

๑๔๔๔. กตเม ธมฺมา อเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย, ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อเหตุกา.

๑๔๔๕. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา? วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา.

๑๔๔๖. กตเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ ติสฺโส จ มโนธาตุโย ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา.

๑๔๔๗. กตเม ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ? ยตฺถ เทฺว ตโย เหตู เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ.

๑๔๔๘. กตเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู. อเหตุกา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – เหตู เจว สเหตุกา จาติปิ, สเหตุกา เจว น จ เหตูติปิ.

๑๔๔๙. กตเม ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ เทฺว ตโย เหตู เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ.

๑๔๕๐. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู. เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จาติปิ, เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตูติปิ.

๑๔๕๑. กตเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา.

๑๔๕๒. กตเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา? เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย, ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา. เหตู ธมฺมา น วตฺตพฺพา – น เหตู สเหตุกาติปิ, น เหตู อเหตุกาติปิ.

จูฬนฺตรทุกํ

๑๔๕๓. กตเม ธมฺมา สปฺปจฺจยา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สปฺปจฺจยา.

๑๔๕๔. กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา? นิพฺพานํ – อิเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา.

๑๔๕๕. กตเม ธมฺมา สงฺขตา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สงฺขตา.

๑๔๕๖. กตเม ธมฺมา อสงฺขตา? นิพฺพานํ – อิเม ธมฺมา อสงฺขตา.

๑๔๕๗. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนา.

๑๔๕๘. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนา? จกฺขายตนํ …เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนา.

๑๔๕๙. กตเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา.

๑๔๖๐. กตเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา.

๑๔๖๑. กตเม ธมฺมา รูปิโน? จตฺตาโร จ มหาภูตา, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ – อิเม ธมฺมา รูปิโน.

๑๔๖๒. กตเม ธมฺมา อรูปิโน? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อรูปิโน.

๑๔๖๓. กตเม ธมฺมา โลกิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา โลกิยา.

๑๔๖๔. กตเม ธมฺมา โลกุตฺตรา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โลกุตฺตรา. สพฺเพ [สพฺเพว (สฺยา.)] ธมฺมา เกนจิ วิญฺเญยฺยา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา.

อาสวโคจฺฉกํ

๑๔๖๕. กตเม ธมฺมา อาสวา? จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. อวิชฺชาสโว สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา อาสวา.

๑๔๖๖. กตเม ธมฺมา โน อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน อาสวา.

๑๔๖๗. กตเม ธมฺมา สาสวา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สาสวา.

๑๔๖๘. กตเม ธมฺมา อนาสวา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนาสวา.

๑๔๖๙. กตเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา? เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา, วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา.

๑๔๗๐. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา? ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห, วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา.

๑๔๗๑. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว สาสวา จ? เตว อาสวา อาสวา เจว สาสวา จ.

๑๔๗๒. กตเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว, อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา. อนาสวา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสวา เจว สาสวา จาติปิ, สาสวา เจว โน จ อาสวาติปิ.

๑๔๗๓. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ เทฺว ตโย อาสวา เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ.

๑๔๗๔. กตเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา. อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จาติปิ, อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวาติปิ.

๑๔๗๕. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา? ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห, วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา.

๑๔๗๖. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวาติปิ, อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวาติปิ.

สํโยชนโคจฺฉกํ

๑๔๗๗. กตเม ธมฺมา สํโยชนา? ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. กามราคสํโยชนํ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ปฏิฆสํโยชนํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. มานสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ภวราคสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. อิสฺสาสํโยชนญฺจ มจฺฉริยสํโยชนญฺจ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อวิชฺชาสํโยชนํ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา สํโยชนา.

๑๔๗๘. กตเม ธมฺมา โน สํโยชนา. ฐเปตฺวา สํโยชเน อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน สํโยชนา.

๑๔๗๙. กตเม ธมฺมา สํโยชนิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา.

๑๔๘๐. กตเม ธมฺมา อสํโยชนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํโยชนิยา.

๑๔๘๑. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา? อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา.

๑๔๘๒. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา? อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา.

๑๔๘๓. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ? ตาเนว สํโยชนานิ สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ.

๑๔๘๔. กตเม ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา? ฐเปตฺวา สํโยชเน อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา. อสํโยชนิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จาติปิ, สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนาติปิ.

๑๔๘๕. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ เทฺว ตีณิ สํโยชนานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ.

๑๔๘๖. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา? ฐเปตฺวา สํโยชเน, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา. สํโยชนวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จาติปิ, สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนาติปิ.

๑๔๘๗. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา? อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา.

๑๔๘๘. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา. สํโยชนสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยาติปิ, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยาติปิ.

คนฺถโคจฺฉกํ

๑๔๘๙. กตเม ธมฺมา คนฺถา? จตฺตาโร คนฺถา – อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ. อภิชฺฌากายคนฺโถ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาโท กายคนฺโถ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ จ อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ จ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา คนฺถา.

๑๔๙๐. กตเม ธมฺมา โน คนฺถา? ฐเปตฺวา คนฺเถ, อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน คนฺถา.

๑๔๙๑. กตเม ธมฺมา คนฺถนิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา.

๑๔๙๒. กตเม ธมฺมา อคนฺถนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อคนฺถนิยา.

๑๔๙๓. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ โลภํ ฐเปตฺวา, เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา.

๑๔๙๔. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา.

๑๔๙๕. กตเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ? เตว คนฺถา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ.

๑๔๙๖. กตเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา? ฐเปตฺวา คนฺเถ อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา. อคนฺถนิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถา เจว คนฺถนิยา จาติปิ, คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถาติปิ.

๑๔๙๗. กตเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทิฏฺฐิ จ โลโภ จ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ.

๑๔๙๘. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา? อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา เทฺว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺเน คนฺเถ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา. คนฺถวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จาติปิ, คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถาติปิ.

๑๔๙๙. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา.

๑๕๐๐. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา. คนฺถสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยาติปิ, คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยาติปิ.

โอฆโคจฺฉกํ

๑๕๐๑. กตเม ธมฺมา โอฆา…เป….

โยคโคจฺฉกํ

๑๕๐๒. กตเม ธมฺมา โยคา…เป….

นีวรณโคจฺฉกํ

๑๕๐๓. กตเม ธมฺมา นีวรณา? ฉ นีวรณา – กามจฺฉนฺทนีวรณํ, พฺยาปาทนีวรณํ, ถินมิทฺธนีวรณํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ, อวิชฺชานีวรณํ. กามจฺฉนฺทนีวรณํ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, พฺยาปาทนีวรณํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, ถินมิทฺธนีวรณํ สสงฺขาริเกสุ อกุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, กุกฺกุจฺจนีวรณํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ วิจิกิจฺฉาสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, อวิชฺชานีวรณํ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา นีวรณา.

๑๕๐๔. กตเม ธมฺมา โน นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน นีวรณา.

๑๕๐๕. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา.

๑๕๐๖. กตเม ธมฺมา อนีวรณิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนีวรณิยา.

๑๕๐๗. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา.

๑๕๐๘. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา.

๑๕๐๙. กตเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณิยา จ? ตาเนว นีวรณานิ นีวรณา เจว นีวรณิยา จ.

๑๕๑๐. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ, อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา. อนีวรณิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณา เจว นีวรณิยา จาติปิ, นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณาติปิ.

๑๕๑๑. กตเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ เทฺว ตีณิ นีวรณานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ.

๑๕๑๒. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา. นีวรณวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติปิ, นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณาติปิ.

๑๕๑๓. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา.

๑๕๑๔. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา. นีวรณสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยาติปิ, นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยาติปิ.

ปรามาสโคจฺฉกํ

๑๕๑๕. กตเม ธมฺมา ปรามาสา? ทิฏฺฐิปรามาโส จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา ปรามาสา.

๑๕๑๖. กตเม ธมฺมา โน ปรามาสา? ฐเปตฺวา ปรามาสํ อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน ปรามาสา.

๑๕๑๗. กตเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา.