๑๕. อายตนธาตุนิทฺเทสวณฺณนา

อายตนวิตฺถารกถาวณฺณนา

๕๑๐. ‘‘ขนฺธายตนา’’ติอาทินา เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺฐานิ ปทุทฺธารวเสน ‘‘อายตนานี’’ติ วตฺวา คณนปริจฺเฉเทนาห ‘‘ทฺวาทสายตนานี’’ติ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ ปรโต สยเมว วกฺขติ. จกฺขายตนนฺติอาทิ เนสํ สรูปทสฺสนํ.

อตฺโถ นาม สทฺทตฺโถ, ภาวตฺโถ ปน ลกฺขณเมว. โส ปน สทฺทตฺโถ ทุวิโธ – อสาธารโณ สาธารโณติ. ตตฺถ อสาธารโณ จกฺขาทิสทฺทตฺโถ, สาธารโณ อายตนสทฺทตฺโถ ทฺวาทสนฺนมฺปิ สมานตฺตา.

เตสุ อสาธารณํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘วิเสสโต ตาวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิเสสโตติ วิเสสตฺถโต, จกฺขาทิสทฺทตฺถโตติ อตฺโถ. อสฺสาเทตีติ จกฺขติ-สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ, พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ติ รสสายนตฺโถ อตฺถีติ ตสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. ‘‘จกฺขุํ โข ปน, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๐๙) วจนโต จกฺขุ รูปํ อสฺสาเทติ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว โย ‘‘ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๙๗) ปาฬิยํ, ‘‘รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาทลกฺขณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐; วิสุทฺธิ. ๒.๔๓๓) อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺโต อตฺถวิเสโส, ตตฺเถว นิรุฬฺหตฺตา จกฺขุมฺหิ เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ควาทีสุ โคสทฺทาทิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

วิภาเวติ จาติ สทฺทลกฺขณสิทฺธสฺส จกฺขติ-สทฺทสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. จกฺขตีติ หิ อาจิกฺขติ, อภิพฺยตฺตํ วทตีติ อตฺโถ. เนตฺตสฺส จ วทนฺตสฺส วิย สมวิสมวิภาวนเมว อาจิกฺขนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘วิภาเวติ จาติ อตฺโถ’’ติ, อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ วิภาวนตฺถตา จ จกฺขติ-สทฺทสฺส ทฏฺฐพฺพา. รตฺตทุฏฺฐาทิกาเลสุ กกณฺฏกรูปํ วิย, อุทฺทรูปํ วิย จ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ รูปํ หทยงฺคตภาวํ รูปยติ รูปมิว ปกาสํ กโรติ, สวิคฺคหมิว กตฺวา ทสฺเสตีติ อตฺโถ. วิตฺถารณํ วา รูปสทฺทสฺส อตฺโถ, วิตฺถารณญฺจ ปกาสนเมวาติ อาห ‘‘ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ ปกาสนตฺโถ เอว รูปสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. วณฺณวาจกสฺส รูปสทฺทสฺส รูปยตีติ นิพฺพจนํ, รูปกฺขนฺธวาจกสฺส รุปฺปตีติ อยํ วิเสโส. อุทาหรียตีติ วุจฺจตีติ อตฺเถ วจนสทฺโท เอว คหิโต สิยา, น จ วจนสทฺโท เอเวตฺถ สทฺโท, อถ โข สพฺโพปิ โสตวิญฺเญยฺโยติ. สปฺปตีติ สเกหิ ปจฺจเยหิ สปฺปียติ, โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คมียตีติ อตฺโถ.

สูจยตีติ อตฺตโน วตฺถุํ อปากฏํ คนฺธวเสน ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผาทิวตฺถุํ ‘‘เอตฺถ ปุปฺผมตฺถิ, จมฺปกาทิผลมตฺถิ, อมฺพาที’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. รสคฺคหณมูลกตฺตา อชฺโฌหรณสฺส ชีวิตเหตุมฺหิ อาหารรเส นินฺนตาย ชีวิตํ อวฺหยตีติ ชิวฺหา นิรุตฺติลกฺขเณน. กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ วิเสเสน กาโย วุตฺโต อนุตฺตริยเหตุภาวํ อนาคจฺฉนฺเตสุ กามราคนิทานกมฺมชนิเตสุ, กามราคสฺส จ วิเสสปจฺจเยสุ ฆานชิวฺหากาเยสุ กายสฺส วิเสสตรสาสวปจฺจยตฺตา. เตน หิ โผฏฺฐพฺพสุขํ อสฺสาเทนฺตา สตฺตา เมถุนมฺปิ เสวนฺติ. อุปฺปตฺติเทโสติ อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ, กายินฺทฺริยวตฺถุกา วา จตฺตาโร ขนฺธา พลวกามาสวาทิเหตุภาวโต วิเสเสน สาสวาติ วุตฺตาติ เตสํ อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ.

มุนาตีติ นาฬิยา มินมาโน วิย, มหาตุลาย ธารยมาโน วิย จ อารมฺมณํ วิชานาตีติ อตฺโถ. มนเต อิติ วา มโน, ตํ ตํ อารมฺมณํ ปริจฺเฉทวเสน ชานาตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน ลกฺขณํ ธาเรนฺตีติ เย วิเสสลกฺขเณน อายตนสทฺทปรา วตฺตพฺพา, เต จกฺขาทโย ตถา วุตฺตาติ ตโต อญฺเญ มโนโคจรภูตา ธมฺมา สามญฺญลกฺขเณเนว เอกายตนภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตา. ยถา หิ โอฬาริกวตฺถารมฺมณมนนสงฺขาเตหิ วิสยวิสยีภาเวหิ ปุริมานิ ปากฏานิ, ตถา อปากฏา จ อญฺเญ มโนโคจรา น อตฺตโน สภาวํ น ธาเรนฺตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺโถ ธมฺมสทฺโท. ธารียนฺติ สามญฺญรูเปน อวธารียนฺตีติ วา ธมฺมา. ยถา หิ รูปาทโย จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ อสาธารณโต เอว ยถาสกํ สภาวโต วิญฺญายนฺติ, น เอวเมเต, เอเต ปน อเนกธมฺมภาวโต, สาธารณโต, สภาวสามญฺญโตปิ มนสา วิญฺญายนฺตีติ.

๕๑๑. เสน เสนาติ สเกน สเกน. อุฏฺฐหนฺตีติ อุฏฺฐานํ กโรนฺติ. วายมนฺตีติ อุสฺสหนฺติ, อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺติจฺเจว อตฺโถ. อิมสฺมึ จ อตฺเถ อายตนฺติ เอตฺถาติ อายตนานีติ อธิกรณตฺโถ อายตนสทฺโท, ทุติยตติเยสุ กตฺตุอตฺโถ. เต จาติ จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม. เต หิ ตํตํทฺวารารมฺมเณสุ อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อายา. วิตฺถาเรนฺตีติ ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนตฺตา ลีนานิ อปากฏานิ ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปตฺถเรนฺติ ปากฏานิ กโรนฺติ, อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ สํสารทุกฺขํ. น นิวตฺตตีติ อนุปฺปาทนิโรธวเสน น นิรุชฺฌติ. อายตนํ อายตนนฺติ อาเมฑิตวจนํ อสฺสา สมญฺญาย จกฺขาทีสุ นิรุฬฺหภาวทสฺสนตฺถํ.

๕๑๒. เอวํ อวยวเภทวเสน อายตนสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปริยายโตปิ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สาธุผลภริตตาย, อปริสฺสยตาย จ มโนรมฺเม.

ตตฺถ นิวสนฺตีติ นิวสนฺตา วิย โหนฺติ. เตนาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ยตฺถ สุวณฺณรตนาทีนิ นิวุตฺถานิ วิย อากิณฺณานิ ติฏฺฐนฺติ, โส ปเทโส เตสํ อากโร, เอวํ จิตฺตเจตสิกา จกฺขาทีสูติ เต เตสํ อากโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทีสุ จ…เป… อากโร’’ติ. ตนฺนิสฺสิตตฺตาติ เอตฺถ มโน มโนวิญฺญาณาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ ตสฺส เตสํ ทฺวารภาโว นิสฺสยภาโวติ ทฏฺฐพฺโพ. อหุตฺวา เอว ปจฺจยสามคฺคิวเสน อุปฺปชฺชนฺตาปิ จิตฺตเจตสิกา อเนเก เอกชฺฌํ ตตฺถ ลพฺภมานา สโมสฏา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต’’ติ. น หิ ธมฺมานํ อนาคตทฺเธ วิชฺชมานตาเลโสปิ อตฺถิ. เตนาห ‘‘ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต’’ติ (มหานิ. ๑๐). ตตฺเถว อุปฺปตฺติโตติ เตสุ จกฺขาทีสุ เอว อุปฺปตฺติโต. อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูเต จกฺขาทิเก อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วิย กตฺวา อุปจารวเสน วุตฺตํ. น หิ อรูปธมฺมานํ นิปฺปริยายโต อุปฺปตฺติเทโส นาม อตฺถิ. ยทคฺเคน วา เต เตสํ นิสฺสยารมฺมณภูตา, ตทคฺเคน สญฺชาติเทโส. น หิ ปจฺจยภาวมนฺตเรน รูปธมฺมานมฺปิ อาธาราเธยฺยภาโว อตฺถิ. เตนาห ‘‘นิสฺสยารมฺมณภาเวนา’’ติ. พฺยติเรกปธานตาย การณลกฺขณสฺส ‘‘เตสํ อภาเว อภาวโต’’ อิจฺเจวาห, น ‘‘ภาเว ภาวโต’’ติ.

ยถาวุตฺเตนตฺเถนาติ ‘‘จกฺขตี’’ติอาทินา, ‘‘อายตนโต อายานํ ตนนโต’’ติอาทินา, ‘‘นิวาสฏฺฐาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตปฺปกาเรน อตฺเถน. ธมฺมายตนปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ พหุภาวโต เยภุยฺเยน จ เต พหู เอว หุตฺวา กิจฺจกราติ ‘‘ธมฺมา จ เต อายตนญฺจา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส.

๕๑๓. ตถา ตถา ลกฺขิตพฺพโต ลกฺขียติ เอเตนาติ วา ลกฺขณํ, สภาโว.

ตาวภาวโตติ ตตฺตกโต, เตน อนูนาธิกภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวา อธิกภาวโต โจทนา นตฺถิ, สลกฺขณธารณํ ปน สพฺเพสํ สามญฺญลกฺขณนฺติ อูนโจทนา สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทโยปิ หี’’ติอาทิ. ภวงฺคมนสงฺขาโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตฺวา ปวตฺตภวงฺคมนสงฺขาโต. จลนวเสน ภวงฺคปฺปวตฺติยา สติ เอว อาวชฺชนุปฺปตฺติ, น อญฺญตฺถาติ อาวชฺชนสฺสาปิ การณภูตนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ภวงฺคมนสงฺขาโต…เป… อุปฺปตฺติทฺวาร’’นฺติ. อสาธารณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อสาธารณํ. สติปิ อสาธารณภาเว จกฺขาทีนํ ทฺวารภาเวน คหิตตฺตา ธมฺมายตเนน อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารารมฺมณภาเวหิ วา อสาธารณตํ สนฺธาย ‘‘อสาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ.

๕๑๔. เยภุยฺยสหุปฺปตฺติอาทีหิ อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ อยุตฺติ โยเชตพฺพา. เยภุยฺเยน หิ จกฺขายตนาทีนิ กสฺสจิ กทาจิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑). ตสฺมา อายตนานํ อุปฺปตฺติกฺกโม ตาว น ยุชฺชติ, น ปหานกฺกโม กุสลาพฺยากตานํ อปฺปหาตพฺพโต, น ปฏิปตฺติกฺกโม อกุสลานํ เอกจฺจอพฺยากตานญฺจ อปฺปฏิปชฺชนียโต, น ภูมิกฺกโม อฑฺเฒกาทสนฺนํ อายตนานํ เอกนฺตกามาวจรตฺตา, อิตเรสญฺจ จตุภูมิปริยาปนฺนตฺตา, เอกจฺจสฺส โลกุตฺตรภาวโต จาติ. ‘‘อชฺฌตฺติเกสุ หี’’ติ เอเตน อชฺฌตฺติกภาเวน, วิสยีภาเวน จ อชฺฌตฺติกานํ ปฐมํ เทเสตพฺพตํ ทสฺเสติ, เตสุปิ ปฐมํ เทเสตพฺเพสุ ปากฏตฺตา ปฐมตรํ จกฺขายตนํ เทสิตนฺติ.

ตโต ฆานายตนาทีนีติ เอตฺถ พหุปการตฺตาภาเวน จกฺขุโสเตหิ ปุริมตรํ อเทเสตพฺพานิ, สห วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เอเกน กเมน เทเสตพฺพานีติ ฆานาทิกฺกเมน เทสิตานีติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาปิ หิ เทสิเตสุ น น สกฺกา โจเทตุํ, น จ สกฺกา โพเธตพฺพานิ น เทเสตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา วา จกฺขาทีนิ ปฐมํ วุตฺตานิ อารมฺมณโต สุปากฏานีติ, มนายตนํ ปน กิญฺจิ ปจฺจุนฺนารมฺมณํ…เป… กิญฺจิ ยาว นวตฺตพฺพารมฺมณนฺติ ปจฺฉา วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุปิ อุปาทารูปารมฺมณานิ จตฺตาริ ปฐมํ วุตฺตานิ, ตโต ภูตรูปารมฺมณํ. อุปาทารูปารมฺมเณสุปิ ทูรตเร ทูเร, สีฆตรํ สีฆญฺจ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนทีปนตฺถํ จกฺขาทีนํ เทสนากฺกโม. จกฺขุโสตทฺวยญฺหิ ทูรโคจรนฺติ ปฐมํ วุตฺตํ, ตตฺราปิ จกฺขุ ทูรตรโคจรนฺติ สพฺพปฐมํ วุตฺตํ. ปสฺสนฺโตปิ หิ ทูรตเร นทีโสตํ, น ตสฺส โสตปฏิฆาตสทฺทํ สุณาติ. ฆานชิวฺหาสุปิ ฆานํ สีฆตรวุตฺตีติ ปฐมํ วุตฺตํ ปุรโต ฐปิตมตฺตสฺสปิ โภชนสฺส คนฺโธ คยฺหตีติ. ยถาฐานํ วา เตสํ เทสนากฺกโม. อิมสฺมิญฺหิ สรีเร สพฺพุปริ จกฺขุสฺส อธิฏฺฐานํ, ตสฺส อโธ โสตสฺส, ตสฺส อโธ ฆานสฺส, ตสฺส อโธ ชิวฺหาย, ตถา กายสฺส เยภุยฺยโต, มโน ปน อรูปิภาวโต สพฺพปจฺฉา วุตฺโต. ตํตํโคจรตฺตา ตสฺส ตสฺส อนนฺตรํ พาหิรายตนานิ วุตฺตานีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ เอวมฺปิ อิเมสํ กโม เวทิตพฺโพ. โคจโร วิสโย เอตสฺสาติ โคจรวิสโย, มโน. กสฺส ปน โคจโร เอตสฺส วิสโย? จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนมฺปิ. วิญฺญาณุปฺปตฺติการณววตฺถานโตติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อุปฺปตฺติการณสฺส ววตฺถิตภาวโต สวิภตฺติภาวโต. เอเตน จกฺขาทิอนนฺตรํ รูปาทิวจนสฺส จ การณมาห.

๕๑๕. สงฺคหิตตฺตาติ คณนสงฺคหวเสน สงฺคหิตตฺตา. ชาติวเสนาติ จกฺขุภาวสมานตาวเสน. ปจฺจยเภโท กมฺมาทิเภโท. ทานาทิปาณาติปาตาทิเภทภินฺนสฺส หิ กุสลากุสลกมฺมสฺส, ตสฺส จ สหการีการณภูตานํ อพฺภนฺตรานํ, พาหิรานญฺจ ปจฺจยานํ เภเทน จกฺขายตนํ ภินฺนํ วิสทิสํ โหตีติ. นิรยาทิโก, อปทาทิคตินานากรณญฺจ คติเภโท คตีนํ, คตีสุ วา เภโทติ กตฺวา. หตฺถิอสฺสาทิโก, ขตฺติยาทิโก จ นิกายเภโท. ตํตํสตฺตสนฺตานเภโท ปุคฺคลเภโท. ยา จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อนนฺตปฺปเภทตา วุตฺตา, โส เอว หทยวตฺถุสฺส เภโท ตาทิสเภทานาติวตฺตนโต. ตโต มนายตนสฺส อนนฺตปฺปเภทตา โยเชตพฺพา. ยสฺมา ฌานวิรหิตํ นาม โลกุตฺตรํ นตฺถิ, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ ฌานานํ วเสน อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานิ จตฺตาลีสํ โหนฺตีติ ตานิ เอกาสีติยา โลกิยจิตฺเตสุ ปกฺขิปิตฺวา อาห ‘‘เอกวีสุตฺตรสตปฺปเภทญฺจา’’ติ. วตฺถูติ จกฺขาทิวตฺถุ. ตปฺปเภเทน วิญฺญาณํ อนนฺตปฺปเภทํ. ปฏิปทา ทุกฺขาปฏิปทาทิ. อาทิ-สทฺเทน ฌานาธิปติภูมิอารมฺมณาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นีลํ นีลสฺส สภาคํ, อญฺญํ วิสภาคํ. ปจฺจโย กมฺมาทิ. ตตฺถาปิ กุสลสมุฏฺฐานาทิตา, สีตอุตุสมุฏฺฐานาทิตา จ เภโท เวทิตพฺโพ. อาทิสทฺเทน คตินิกายเภโท. สภาวนานตฺตเภทโตติ สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ เอวมาทิโก สภาวเภโท. จกฺขุสมฺผสฺสชา โสตสมฺผสฺสชาติ เอวมาทิกํ นานตฺตํ.

๕๑๖. ‘‘อนาคมนโต อนิคฺคมนโต’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺเตสุ อวิชฺชมานสรูปตฺตา อุทยโต ปุพฺเพ กุโตจิ นาคจฺฉนฺติ, วยโต จ อุทฺธํ น กตฺถจิ คจฺฉนฺติ, วิชฺชมานกฺขเณปิ อิตฺตรกาลตาย อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. สปริปฺผนฺทกิริยาวเสน อีหนํ อีหา, จินฺตนวเสน พฺยาปารนํ พฺยาปาโร, ตตฺถ พฺยาปารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ จกฺขุรูปาทีนํ เอวํ โหตี’’ติ. อีหํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ ตานี’’ติอาทิ. อุภยมฺปิ ปน อีหา จ โหติ พฺยาปาโร จาติ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ธมฺมตาวาติ สภาโว เอว, การณสมตฺถตา วา อีหาพฺยาปารรหิตานํ ทฺวาราทิภาโว ธมฺมตา. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ‘‘ย’’นฺติ เอตสฺส ยสฺมาติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ สมฺภวนวิเสสนํ ยํ-สทฺโท. ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญคาโมวิย ทฏฺฐพฺพานิ. อนฺนปานสหิตนฺติ คหิเต สุญฺญคาเม ยํ ยเทว ภาชนํ ปรามสียติ, ตํ ตํ ริตฺตกํเยว ปรามสียติ, เอวํ ธุวาทิภาเวน คหิตานิ โยนิโส อุปปริกฺขิยมานานิ ริตฺตกาเนว เอตานิ ทิสฺสนฺตีติ. เตนาห ‘‘ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตตฺตา’’ติ. จกฺขาทิทฺวาเรสุ อภิชฺฌาโทมนสฺสุปฺปาทกภาเวน รูปาทีนิ จกฺขาทีนํ อภิฆาตกานีติ วุตฺตานิ. อหิสุสุมารปกฺขีกุกฺกุรสิงฺคาลมกฺกฏา ฉ ปาณกา. วิสมพิลากาสคามสุสานวนานิ เตสํ โคจรา. ตตฺถ วิสมาทิอชฺฌาสเยหิ จกฺขาทีหิ วิสมภาวพิลากาสคามสุสานสนฺนิสฺสิตสทิสูปาทินฺนธมฺมวนภาเวหิ อภิรมิตตฺตา รูปาทีนํ วิสมาทิสทิสตา โยเชตพฺพา.

อิติ อายตนานํ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

ธาตุวิตฺถารกถาวณฺณนา

๕๑๗. จกฺขุสฺส วิญฺญาณนฺติ จกฺขุสฺส การณภูตสฺส วิญฺญาณํ. กามํ รูปาโลกมนสิการาทโยปิ ตสฺส วิญฺญาณสฺส การณา, เต ปน สาธารณการณํ, จกฺขุ อสาธารณนฺติ อสาธารณการเณนายํ นิทฺเทโส ยถา เภริสทฺโท, ยวงฺกุโรติ. ตถา หิ จกฺขุ ปุคฺคลนฺตราสาธารณํ, นีลาทิสพฺพรูปสาธารณญฺจาติ สามิภาเวน นิทฺทิฏฺฐํ.

วิทหตีติ เอวํ เอวญฺจ ตยา ปวตฺติตพฺพนฺติ วินิยุญฺชมานํ วิย อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วิทหตีติ จ ธาตฺวตฺโถ เอว วิสิฏฺโฐ อุปสคฺเคน ทีปียตีติ วินาปิ อุปสคฺเคน ธาตูติ เอส สทฺโท ตมตฺถํ วทตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กตฺตุกมฺมภาวกรณาธิกรเณสุ จ ธาตุสทฺทสิทฺธิ โหตีติ ปญฺจาปิ เต อตฺถา วุตฺตา. โลกุตฺตรา ธาตุโย สํสารทุกฺขํ น วิทหนฺติ, อญฺญทตฺถุ วิธํเสนฺตีติ กตฺวา ‘‘โลกิยา’’ติ วิเสสิตํ. ววตฺถิตาติ อวตฺถิตา, อญฺญมญฺญํ วา อสํกิณฺณา. สุวณฺณรชตาทิธาตุโย สุวณฺณาทีนํ พีชภูตา เสลาทโย. ยถาสมฺภวนฺติ เอตฺถ เกจิ ‘‘โลกิยโลกุตฺตราสุ ธาตูสุ โย โย อตฺโถ สมฺภวติ, ตทนุรูป’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ ‘‘โลกิยา หิ ธาตุโย’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. อตฺถวเสน เจตํ ยถาสมฺภวคฺคหณํ กตํ, น ธาตุวเสน. กามํ ปญฺจปิ อตฺถา จกฺขาทีนํ สพฺเพสํ อิจฺฉิตพฺพา, ตถาปิ จกฺขาทีสุ ยสฺส ยสฺส ธมฺมสฺส ยทา กตฺตุวจนิจฺฉา, น ตทา กมฺมภาโว. ยทา ปน กมฺมวจนิจฺฉา, น ตทา กตฺตุภาโว. เอวํ เสเสสุปีติ ยถาสมฺภวคฺคหณํ. เตนาห ‘‘อิติ จกฺขาทีสู’’ติอาทิ.

๕๑๘. อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยติ เอตฺถาปิ ธาตีติ ธาตูติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา ธารณตฺโถ ธา-สทฺโทติ กตฺวา. กตฺตุอตฺโถปิ จายํ ปุริเมน อสทิโส วิธานธารณตฺถานํ ภินฺนสภาวตฺตา. นิสฺสตฺตสภาวมตฺตธารณญฺจ ธาตุสทฺทสฺส ปธาโน อตฺโถติ วิสุํ วุตฺโต. ธาตุโย วิย ธาตุโยติ เอตฺถ สีหสทฺโท วิย เกสริมฺหิ นิรุฬฺหา ปุริเส เสลาวยเวสุ นิรุโฬฺห ธาตุสทฺโท จกฺขาทีสุ อุปจริโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ญาณเญยฺยานิ, เตสํ อวยวา ตปฺปเภทภูตา ธาตุโย ญาณเญยฺยาวยวา. ตตฺถ ญาณปฺปเภโท ธมฺมธาตุเอกเทโส, เญยฺยปฺปเภโท อฏฺฐารสาปีติ ญาณเญยฺยาวยวมตฺตา ธาตุโย โหนฺตีติ. อถ วา ญาเณน ญาตพฺโพ สภาโว อวิปรีโต ธาตุสทฺเทน วุจฺจมาโน ญาณเญยฺโย, น ทิฏฺฐิอาทีหิ วิปรีตคฺคาหเกหิ เญยฺโยติ อตฺโถ, ตสฺส ญาณเญยฺยสฺส อวยวา จกฺขาทโย, วิสภาคลกฺขณาวยเวสุ รสาทีสุ นิรุโฬฺห ธาตุสทฺโท ตาทิเสสุ อญฺญาวยเวสุ จกฺขาทีสุ อุปจริโตติ ทฏฺฐพฺโพ. รสาทีสุ วิย วา จกฺขาทีสุปิ นิรุโฬฺห เอว. ‘‘นิชฺชีวมตฺตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอเตน นิชฺชีวมตฺตปทตฺเถ ธาตุสทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. ฉ ธาตุโย เอตสฺสาติ ฉธาตุโร. โย โลเก ปุริโสติ ธมฺมสมุทาโย วุจฺจติ, โส ฉธาตุโร ฉนฺนํ ปถวีอาทีนํ นิชฺชีวมตฺตานํ สภาวานํ สมุทายมตฺโต, น เอตฺถ ชีโว วา ปุริโส วา อตฺถีติ อตฺโถ.

๕๑๙. จกฺขาทีนํ กโม ปุพฺเพ วุตฺโตติ อิเธเกกสฺมึ ติเก ติณฺณํ ธาตูนํ กมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสนา’’ติ. เหตุผลานํ อนุปุพฺพววตฺถานํ เหตุผลภาโว เอว, มโนธมฺมธาตูนญฺจ มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. กิริยมโนธาตุ มโนวิญฺญาณสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา, วิปากมโนธาตุ วิปากมโนวิญฺญาณสฺส อนนฺตราทินาปิ, อิตรสฺส สพฺพาปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา จ, ธมฺมธาตุ ปน เวทนาทิกา สหชาตา สหชาตาทินา, อสหชาตา อนนฺตราทินา, อุปนิสฺสเยน, อารมฺมณาทินา จ มโนวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฺวารภูตมโนวเสน วา. ทฺวารภูตมโนปิ หิ สุตฺเตสุ มโนธาตูติ วุจฺจตีติ ตสฺสา วา มโนธาตุยา มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ตตฺถ เหตูติ ปจฺจโย อธิปฺเปโต, ผลนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ อาห ‘‘จกฺขุธาตู’’ติอาทิ.

๕๒๐. สพฺพาสํ วเสนาติ ยถาวุตฺตานํ อาภาธาตุอาทีนํ ปญฺจตึสาย ธาตูนํ วเสน. อปรมตฺถสภาวสฺส ปรมตฺถสภาเวสุ น กทาจิ อนฺโตคธตา อตฺถีติ อาห ‘‘สภาวโต วิชฺชมานาน’’นฺติ.

จนฺทาภาสูริยาภาทิกา วณฺณนิภา เอวาติ อาห ‘‘รูปธาตุเยว หิ อาภาธาตู’’ติ. รูปาทิปฏิพทฺธาติ ราควตฺถุภาเวน คเหตพฺพากาโร สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา ‘‘รูปาทโย เอวา’’ติ อวตฺวา ปฏิพทฺธวจนํ วุตฺตํ. อสติปิ ราควตฺถุภาเว กุสลวิปาการมฺมณํ สุภธาตูติ ทุติโย วิกปฺโป วุตฺโต. เสสาติ มโนวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตา. ธาตุทฺวยนิโรธมตฺตนฺติ มโนวิญฺญาณธาตูนํ นิโรธมตฺตํ จตุตฺถารุปฺปจิตฺตุปฺปาทนิโรธภาวโต. ตทญฺญวิญฺญาณนิโรโธ วิย หิ วิญฺญาณธาตุมโนธาตูนํ นิโรโธ สมาปตฺติพลสิทฺโธติ กตฺวา ธาตุทฺวยคฺคหณํ.

‘‘ธมฺมธาตุมตฺต’’นฺติ อิทํ กามธาตุยา ธมฺมธาตุปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสมฺปยุตฺโต, อารมฺมณกรเณน วา กามคุโณปสํหิโต. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเรติ เย เอตสฺมึ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺติปริจฺฉินฺเน โอกาเส. โอคาฬฺหา หุตฺวา อโธภาเค จ โอกาเส จรนฺตีติ เอตฺถาวจรา. อญฺญตฺถ จรนฺตาปิ ยถาวุตฺเต เอว ฐาเน ปริยาปนฺนาติ เอตฺถ ปริยาปนฺนา.

เนกฺขมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ เอว วิตกฺกปกฺเข. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมาติ ทานมยปุญฺญกิริยโต, สีลมยปุญฺญกิริยโต, ปพฺพชฺชโต จ ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคาธิคมา ปวตฺตา สพฺเพปิ อนวชฺชธมฺมา. วิหึสาธาตุ เจตนา, ปรวิเหฐนจฺฉนฺโท วา. อวิหึสา กรุณา.

หีนาติ หีฬิตา. ปณีตาติ สมฺภาวิตา. ‘‘นาติหีฬิตา นาติสมฺภาวิตา มชฺฌิมา’’ติ ขนฺธนิทฺเทเส อาคตา หีนทุกโต เอว นีหริตฺวา มชฺฌิมา ธาตุ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อุโภปีติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย.

วิญฺญาณธาตุ ยทิปิ ฉวิญฺญาณธาตุวเสน วิภตฺตา, ตถาปิ วิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตสฺส ปุเรจาริกปจฺฉาจาริกตฺตา มโนธาตุ คหิตาว โหตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณาทิสตฺตวิญฺญาณธาตุ สงฺเขโปเยวา’’ติ. อเนเกสํ จกฺขุธาตุอาทีนํ, ตาสุ จ เอเกกิสฺสา นานปฺปการตาย นานาธาตูนํ วเสน อเนกธาตุ นานาธาตุ โลโก วุตฺโตติ อาห ‘‘อฏฺฐารสธาตุปฺปเภทมตฺตเมวา’’ติ.

๕๒๑. จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนาติ พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ, เกสุจิ ‘‘จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ. ตตฺถ น จกฺขาทีนํ เกวเลน ธาตุสทฺเทน สมฺพนฺโธ อธิปฺเปโต วิชานนสภาวสฺส ปเภทวจนโต. วิญฺญาณธาตุสทฺเทน จ สมฺพนฺเธ กริยมาเน เทฺว มโนคหณานิ น กาตพฺพานิ. น หิ เทฺว มโนวิญฺญาณธาตุโย สนฺติ. อนฺตรา วา มโนธาตุคหณํ อกตฺวา ‘‘จกฺขุ…เป… กายมโนวิญฺญาณธาตุมโนธาตู’’ติ วตฺตพฺพํ อตุลฺยโยเค ทฺวนฺทสมาสาภาวโต. อยํ ปเนตฺถ ปาโฐ สิยา ‘‘จกฺขุ…เป… กายวิญฺญาณมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ. ตสฺส วิญฺญาณสฺส เยภุยฺเยน อตฺตวาทิโน ตสฺส เอกเมกสฺส อตฺตสฺส อทฺวยตํ, นิจฺจตฺตญฺจ ปเวเทนฺตีติ อเนกตานิจฺจตาปกาสนํ เตสํ ชีวสญฺญาสมูหนนาย โหติ. ขนฺธายตนเทสนา สงฺเขปเทสนา, อินฺทฺริยเทสนา วิตฺถารเทสนา, ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา อยํ อนติสงฺเขปวิตฺถารา ธาตุเทสนา. อภิธมฺเม วา สุตฺตนฺตภาชนีเย (วิภ. ๑๗๒ อาทโย) วุตฺตา ธาตุเทสนา อติสงฺเขปเทสนา, อาภาธาตุอาทีนํ อเนกธาตุนานาธาตุอนฺตานํ วเสน เทเสตพฺพา อติวิตฺถารเทสนา, ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา อยํ อนติสงฺเขปวิตฺถารา.

อสฺส ภควโต. สทฺธมฺมเตชสา วิหตํ สทฺธมฺมเตชวิหตํ.

๕๒๒. สงฺขโตติ คณนโต. ชาติโตติ จกฺขุภาวสามญฺญโต. อถ วา ชาติโตติ จกฺขุสภาวโต. เตนาห ‘‘จกฺขุปสาโท’’ติ. วีสติ ธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติ เวทนาทีนํ อภินฺทิตฺวา คหณโต. เสสกุสลากุสลาพฺยากตวิญฺญาณวเสนาติ เอตฺถ อพฺยากตาเปกฺขาย เสสคฺคหณํ, กุสลากุสลํ ปน สพฺพโส อคฺคหิตเมวาติ.

๕๒๓. ตา จ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย ปญฺจปิ.

ปุริเมเหวาติ อนนฺตราทีหิ เอว. ชวนมโนวิญฺญาณธาตุ ปน ชวนมโนวิญฺญาณธาตุยา อาเสวนปจฺจเยนาปิ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ธมฺมธาตูติ ปน สหชาโต เวทนาทิกฺขนฺโธ อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘สหชาต…เป… ปจฺจโย โหตี’’ติ. อวิคตาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุยา ยถารหํ เหตุอธิปติกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจยภาโว สงฺคยฺหติ. เตนาห ‘‘พหุธา ปจฺจโย โหตี’’ติ. เอกจฺจา จ ธมฺมธาตุ สุขุมรูปนิพฺพานปฺปการา, ยา จ สมฺปโยคานนฺตรภาวาทีนํ อภาเวน อารมฺมณกรเณ โยคฺยา. ปญฺจทฺวาริกวิปากวชฺชนตฺถํ ‘‘เอกจฺจาย มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ วุตฺตํ, มโนทฺวาริกา ปน วิปากาปิ ตทารมฺมณภูตา เอกจฺจํ ธมฺมธาตุํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ. อถ วา ‘‘เอกจฺจาย มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ อิทํ สพฺพํ กามาวจรกุสลํ กามาวจรกิริยํ อภิญฺญาทฺวยํ อารุปฺปทฺวยนฺติ เอวรูปํ มโนวิญฺญาณธาตุํ สนฺธาย วุตฺตํ, โลกุตฺตรมโนวิญฺญาณธาตุยา ปน เอกจฺจา ธมฺมธาตุ อารมฺมณปจฺจโยติ ปากโฏยมตฺโถ. จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ จกฺขาทีนํ ยถาวุตฺตปจฺจยธมฺมโต อติเรเกปิ ปจฺจยธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อาโลกาทโยติ อาโลโก นาม สูริยาโลกาทิ. ตสฺส สุตฺตนฺตนเยน อุปนิสฺสยภาโว เวทิตพฺโพ, เอวํ เสสานิปิ.

วิวรํ นาม วิเสสโต โสตพิลํ. วายุ คนฺธูปสํหรณกวาโต. อาโป มุเข ปกฺขิตฺตอาหารสฺส เตมนกอุทกํ. ปถวี กายปฺปสาทสฺส นิสฺสยภูตา ปถวีธาตุ. ภวงฺคมนํ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตํ ภวงฺคจิตฺตํ. สพฺพตฺถ มนสิกาโร อาวชฺชนมนสิกาโร.

๕๒๔. อวิเสสโต ทฏฺฐพฺพาการสฺส วุจฺจมานตฺตา อาห ‘‘สพฺพา เอวา’’ติ. วิเสสโต วิปสฺสนาย ภูมิวิจาโร เอโสติ ‘‘สงฺขตา’’ติ วิเสสิตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโตติ เอตฺถ ‘‘ปุพฺพนฺโตนาม อตีโต อทฺธา, อปรนฺโต นาม อนาคโต. อุภยตฺถ จ สงฺขตา ธาตุโย สภาววิวิตฺตา อนุปลพฺภมานสภาวตฺตา. ปุพฺพนฺโต วา สภาวธมฺมสฺส อุทโย ตโต ปุพฺเพ อวิชฺชมานตฺตา. อปรนฺโต วโย ตโต ปรํ อภาวโต. ตสฺมา ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโตติ ปากาภาวโต วิทฺธํสาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ.

เภริตลํ วิย จกฺขุทาตุ สทฺทสฺส วิย วิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวโต. อาทาสตลาทีสุปิ เอเสว นโย. ยนฺตํ นาม อุจฺฉุยนฺตํ. จกฺกยฏฺฐีติ ติลมนฺถํ อาห. โส หิ อจกฺกพนฺโธปิ ตํสทิสตาย จกฺกยฏฺฐีเตฺวว วุจฺจติ, จกฺกพนฺธเมว วา สนฺธาย ตถา วุตฺตํ. อิมาหิ จ อุปมาหิ นิชฺชีวาน. เภริตลทณฺฑาทีนํ สมาโยเค, นิชฺชีวานํ สทฺทาทีนํ วิย นิชฺชีวานํ จกฺขุรูปาทีนํ สมาโยเค นิชฺชีวานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตีติ การณผลานํ ธาตุมตฺตตํ, การกเวทกวิรหญฺจ ทสฺเสติ.

ปุเรจรานุจรา วิยาติ นิชฺชีวสฺส กสฺสจิ เกจิ นิชฺชีวา ปุเรจรานุจรา วิยาติ อตฺโถ. มโนธาตุเยว วา อตฺตโน ขณํ อนติวตฺตนฺตี อตฺตโน ขณ อนติวตฺตนฺตานํเยว จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อวิชฺชมานายปิ ปุเรจรานุจราภิสนฺธิยํ อนนฺตรปุพฺพกาลาปรกาลตาย ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา.

ฉนฺนญฺหิ วิญฺญาณธาตูนํ เอกชฺฌํ อเนกานนฺตรปจฺจยาภาวโต เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติอภาโว วิย อญฺญมญฺญานนฺตรปจฺจยตาภาวโต อนนฺตรุปฺปตฺติปิ นตฺถิ. ยทิ สิยา, ฉฬารมฺมณสนฺนิธาเน มนสิการมนฺตเรนาปิ ฉฬารมฺมณูปลทฺธิ สิยา, น จ โหติ, ตสฺมา ทสฺสนาทิอนนฺตรํ สวนาทีนํ อภาโว วิย มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ น ทสฺสนาทีนิ, น จ ทสฺสนาทิอนนฺตรํ มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ. ตตฺถ ภวงฺคสฺส, ทสฺสนาทีนญฺจ ภินฺนารมฺมณตาย มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ ทสฺสนาทีนิ, ทสฺสนาทีนํ อนนฺตรญฺจ สวนาทีนิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ ยุตฺตเมตํ. ทสฺสนาทีนํ, ปน สนฺตีรมณสฺส จ อภินฺนวิสยตาย ทสฺสนาทิอนนฺตรํ น มนาวิญฺญาณทาตุ โหตีติ อยุตฺตนฺติ? นยิทเมวํ นิยตานิยตวิสยานํ ภินฺนวิสยภาวุปปตฺติโต. ยทิ จ ทสฺสนาทิอนนฺตรํ กาจิ วิญฺญาณธาตุ อุปฺปชฺเชยฺย, สาปิ ทสฺสนาทิทฺวารตาย ทสฺสนาทิวิญฺญาณธาตุ เอว สิยา, น มโนวิญฺญาณธาตุ, ตโต จ ทสฺสนาทิกิจฺจวิธุรํ จินฺตนํ มนนนฺติ มโนทฺวารปฺปวตฺตานํ มนนกิจฺจาปริจฺจาโค วิย ทสฺสนวิญฺญาณธาตุยา ทสฺสนกิจฺจาปริจฺจาโค อาปชฺชติ. ตถา ตทนนฺตรสฺสาติ สพฺพายปิ ทสฺสนวิญฺญาณภาวโต จ วิญฺญาณกายา น ภเวยฺยุํ.

ยถา ปน มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ มโนธาตุ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ, เอวํ ทสฺสนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ มโนธาตุ, ตโต โสตวิญฺญาณาทีนิ โหนฺตีติ เจ? น, มโนธาตุยา ทสฺสนธาตุภาวปฺปสงฺคโต. ยถา หิ มนโส นิพฺพิเสสาวตฺถา มนนมตฺตตาย มโนธาตุ, เอวํ ทสฺสนสฺส นิพฺพิเสสาวตฺถา ทสฺสนมตฺตตาย ทสฺสนธาตุ สิยา. ตญฺจ จกฺขูวิญฺญาณํ รูปวิสยนฺติ สทฺทาทิวิสยาโภคาภาวโต สวนวิญฺญาณาทีนํ อสมฺภโว. ตโต จ รูปารมฺมณปสุตเมว วิญฺญาณํ สิยา มโนวิญฺญาณานํ วิย ทสฺสนวิญฺญาณาทีนํ สมานวตฺถุภาวปฺปสงฺคโต, อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตญฺจ วิญฺญาณํ น สิยา, น เจตํ ยุตฺตํ. ตสฺมา สุขทุกฺขานํ วิย อุเปกฺขา จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ, มโนวิญฺญาณสฺส จ พฺยวธายิกา มโนธาตุ ทฏฺฐพฺพา, น จสฺสา อุเปกฺขาย วิย อทุกฺขมสุขตา อทสฺสนาทิอมนนตา, อต โข มนนกิจฺจาวิเสสโต มโนวิญฺญาณสภาคตา. มโน หิ หทยวตฺถุมฺหิ วตฺตมาโน อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตานํ วิญฺญาณานํ วิสยํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตมาโน อคฺคิ วิย อุสุมมตฺเต มนนมตฺเต ฐตฺวา นิวตฺตติ, อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตวิญฺญาณนิโรเธ จ อุฏฺฐหนฺโต อคฺคิ วิย อุสุมมตฺเต อุฏฺฐหติ. ปจฺจยานุรูปปวตฺติกานิ จ มนนมตฺตานิ มโนวิญฺญาณธาตุยา อนฺตานิ โหนฺติ. ปฏิฆสญฺญาสหคตานญฺหิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ อินฺทฺริยารมฺมนปฏิฆาตชตาย อภินิปาตมตฺตกิจฺจํ, มนนลกฺขณินฺทฺริยสมุปฺปนฺนสฺส จ มโนวิญฺญาณสฺส วิสยวิจินฺตนาสมฺภูตตาย ตทนุรูปาจินฺตนา. ตสฺมา อภินิปาตปฺปจฺจยปฏิฆฏฺฏนานิฆํสพเลน ภวงฺคลกฺขณํ จิตฺตํ จลนาวตฺถํ หุตฺวา นิวตฺตมานํ จินฺตนาวิเสสวิรหโต อภินิปาตานุคุณํ จินฺตนาวสานํ มนนมตฺตํ อุปฺปาเทติ.

ทสฺสนาทิปิ อภินิปาตมตฺตํ ทุติยํ ขณํ อนติวตฺตมานํ อตฺตานุคุณํ จินฺตนามนนสมญฺญาวิรหโต ทสฺสนาทิอภินิปาตวิเสสวิจิตฺตํ จิตฺตภาวาทินา สมานํ จินฺตนาทิมนนมตฺตํ อญฺญวตฺถุสฺมึ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺมา วตฺถุกิจฺเจหิ ตํ มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตาปิ มโนธาตุ มโนทฺวารนิกฺขมปเวสภูตา อารมฺมณนฺตเร ทฺวารนฺตรมนสิการตพฺพิสยสมฺปฏิจฺฉนภาเวน ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ยถากฺกมํ ปุเรจรา, อนุจราติ จ วุตฺตา. สา ปนายํ สติปิ วิญฺญาณภาเว มนโส สมฺภูย วิสิฏฺฐมนนกิจฺจาภาวโต ธาตุภาวสามญฺเญน มโนมตฺตา ธาตุ มโนธาตูติ วุจฺจติ.

ยถาวุตฺเตเนว จ เหตุนา มตฺต-สทฺทโลปํ กตฺวา วิญฺญาณฏฺฐโยคโต มโนมตฺตํ วิญฺญาณนฺติ มโนวิญฺญาณกายสงฺคโหปิ จสฺสา ยุชฺชติ เอว. อญฺญวิญฺญาเณหิ ปน ทฺวารารมฺมเณหิ จ วิเสสนตฺถํ ‘‘มโนธาตู’’ติ วุตฺตาติ. มโนวิญฺญาณธาตูติ ปน วิญฺญาณธาตุวิเสสนํ มโนคหณํ. ธาตุวิเสสนตฺเถ จ มโนวิญฺญาณคฺคหเณ วิญฺญาณวิเสสนํ ทฺวารภูตมโนทสฺสนเมวาติ ทฺวารสมญฺญารหตฺตา น มโนธาตูติ วุจฺจติ. ตญฺหิ มโนทฺวารนฺโตคธํ, น จ ทสฺสนาทิปุเรจรานุจรนฺติ มนโส วิญฺญาณธาตุ, มนโส วิญฺญาณนฺติ จ มโนทฺวารสมญฺญารหํ, สวิเสสญฺจ ตสฺส มนนกิจฺจํ, วิญฺญาณกิจฺจญฺจาติ มตฺตสทฺทสฺส โลปมนฺตเรน ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺติ, นิชฺชีวภาววิภาวนตฺถํ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ จ วุจฺจตีติ.

สลฺลมิว สูลมิว ติวิธทุกฺขตาสมาโยคโต ทฏฺฐพฺโพ. เวทนาสลฺลสูลโยคาติ เวทนาสงฺขาตสลฺลสูลโยคโต. อาตุรา วิยาติ เตน อาตุริภูตา ปุคฺคลา วิย. อาสาเยว ทุกฺขํ อาสาทุกฺขํ, อาสาวิฆาตํ ทุกฺขํ วา. สญฺญา หิ อสุภาทิกมฺปิ สุภาทิโต สชฺชานนฺตี อาสํ, ตสฺสา จ วิฆาตํ อาสีสิตสุภาทิอสิทฺธิยา ชเนตีติ. วนมิโค ติณปุริสํ ปุริโสติ คณฺหนฺโต อยถาภูจฺจนิมิตฺตคฺคาหโก, ตถา สญฺญาปีติ อาห ‘‘วนมิโค วิยา’’ติ. กมฺมปธานา สงฺขาราติ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชาติทุกฺขานุพนฺธโตติ อตฺตนา นิพฺพตฺติยมาเนน ชาติทุกฺเขน อนุพนฺธตา. ภวปจฺจยา ชาติ หิ ชาติทุกฺขนฺติ. ปทุมํ วิย ทิสฺสมานํ ขุรจกฺกํ วิย รูปมฺปิ อิตฺถิอาทิภาเวน ทิสฺสมานํ นานาวิธุปทฺทวํ ชเนติ. สพฺเพ อนตฺถา ราคาทโย, ชาติอาทโย จ วิสยภูตา, อนุปสนฺตา, สปฺปฏิภยา จาติ. ตปฺปฏิปกฺขภูตตฺตา อสงฺขตา ธาตุ อมตาทิโต ทฏฺฐพฺพา.

ววตฺถานาภาโว ‘‘อิทเมว อิมสฺส อารมฺมณ’’นฺติ นิยมาภาโว, เตน ยถา อรญฺญมกฺกโฏ เกนจิ อนิวาริโต คหิตํ เอกํ รุกฺขสาขํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ตมฺปิ มุญฺจิตฺวา อญฺญนฺติ กตฺถจิ อนวฏฺฐิโต ปริพฺภมติ, เอวํ คหิตํ เอกํ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ, ตมฺปิ มุญฺจิตฺวา อญฺญนฺติ อนวฏฺฐิตตา, อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถตา จ มกฺกฏสมานตาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธปิ อุปฺปถํ อนุคจฺฉนฺโต ทุฏฺฐสฺโส อสฺสขฬุงฺโก. ยตฺถกามนิปาติโตติ ยตฺถ กตฺถจิ อิจฺฉิตารมฺมเณ นิปาติภาวโต. นานาเวสธารี รงฺคนโฏ.

อายตนทาตุนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ ปนฺนรสมปริจฺเฉทวณฺณนา.