สกลโลกปตฺถารการณํ

กิสฺเสส วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏติ? ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยภาวโต, สิกฺขตฺตยสงฺคหภาวโต, โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวโต, ปรสมยวิวชฺชนโต, สกสมยวิสุทฺธิโต, สีลธุตงฺคสมถอภิญฺญาปญฺญาปเภทาทีนํ ปริปุณฺณวิภาคโต, ยาว อรหตฺตา ปฏิปตฺตินยปริทีปนโต, อุตฺตานานากุลปทพฺยญฺชนสงฺขตภาวโต, สุวิญฺเญยฺยตฺถภาวโต, ปสาทนียานํ ทิฏฺฐานุคตาปาทนสมตฺถานํ วตฺถูนญฺจ ทีปนโตติ เอวมาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ เอส สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโต.

อยญฺหิ วิสุทฺธิมคฺโค สงฺคีติตฺตยารูฬฺหปริสุทฺธปาฬิปิฏกเมว นิสฺสาย ปวตฺโต, น มหาสงฺฆิกาทีนํ สตฺตรสนฺนํ นิกายานํ ปิฏกํ, นปิ มหายานิกานํ ปิฏกํ. สปริวารํ สิกฺขตฺตยญฺจ เอตฺถ ปริปุณฺณเมว สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ. วุตฺตเญฺหตํ อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถารมฺเภ –

‘‘สีลกตา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ;

จริยาวิธานสหิโต, ฌานสมาปตฺติวิตฺถาโร.

สพฺพา จ อภิญฺญาโย, ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย เจว;

ขนฺธาธาตายตนิ,นฺทฺริยานิ อริยานิ เจว จตฺตาริ.

สจฺจานิ ปจฺจยาการ,เทสนา สุปริสุทฺธนิปุณนยา;

อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา, วิปสฺสนาภาวนา เจว.

อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ;

วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ.

ยสฺมา ปน วิสุทฺธิมคฺโค จตุนฺนํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยวภาเวน กโต, ตสฺมา ตา วิย โปราณสีหฬฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนวเสน เจว ปุนปฺปุนาคตมตฺถานํ สํขิปนวเสน จ ปรสมยวิวชฺชนวเสน จ มหาวิหารวาสีนํ ปริสุทฺธวินิจฺฉยสงฺขาตสฺส สกสมยสฺส ทีปนวเสน จ กโต. วุตฺตเญฺหตํ อาจริเยน –

‘‘อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ.

สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสีนํ;

หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ [ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา] จ.

‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ;

ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถาภาสิตมตฺถํ.

อิจฺเจว กโต ตสฺมา, ตมฺปิ คเหตฺวาน สทฺธิเมตาย;

อฏฺฐกถาย วิชานถ, ทีฆาคมนิสฺสิตํ อตฺถ’’นฺติ [ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา] จ.

‘‘สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

เอกาสีติปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา.

ตสฺมา เตน สหายํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย;

สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสํ สตํ โหตี’’ติ [ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.นิคมนกถา] จ.

ยทิ จายํ วิสุทฺธิมคฺโค อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาโย วิย อกตฺวา โปราณสีหฬฏฺฐกถาโย จ อโนโลเกตฺวา เกวลํ อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว กโต อสฺส, นายํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยโวติ คเหตพฺโพ อสฺส, อญฺญทตฺถุ ‘‘อาคมฏฺฐกถาโย มหาฏฺฐกถาย สารภูตา, วิสุทฺธิมคฺโค ปน น ตสฺสา สารภูโต, เกวลํ อาจริยสฺส มติยาว กโต’’ติ เอวเมว วตฺตพฺโพ อสฺส. ยสฺมา ปน ตถา อกตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต, ตสฺมา อยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺโค ตาสํ อาคมฏฺฐกถานํ กรณากาเรเนว กโตติ จ, ตโตเยว มหาฏฺฐกถาย สารภูโตติ จ ทฏฺฐพฺโพ.

เอกจฺเจ ปน วิจกฺขณา อาจริยพุทฺธโฆสสฺส คนฺเถสุ อุตฺตรปกฺขสาสนิกานํ อสฺสโฆสนาคชฺชุนวสุพนฺธุอาทีนํ ภิกฺขูนํ วิย โปราณคนฺเถ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณเนว ตกฺเกตฺวา ทสฺสิตํ ธมฺมกถาวิเสสํ อทิสฺวา อสนฺตุฏฺฐจิตฺตา เอวํ วทนฺติ ‘‘พุทฺธโฆสสฺส อญฺญํ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว อภินวคนฺถุปฺปาทนํ น ปสฺสามา’’ติ. ตํ เตสํ ครหาวจนมฺปิ สมานํ เถรวาทีนํ ปสํสาวจนเมว สมฺปชฺชติ. เถรวาทิโน หิ เอวํ ชานนฺติ ‘‘พุทฺเธเนว ภควตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทเสตพฺโพ เจว ธมฺโม ปญฺญาเปตพฺโพ จ วินโย อนวเสเสน เทสิโต เจว ปญฺญตฺโต จ, โสเยว ธมฺมวินโย สทฺธาสมฺปนฺเนหิ ภิกฺขูหิ เจว คหฏฺเฐหิ จ ยถารหํ ปฏิปชฺชิตพฺโพ, น ตโต อญฺโญ ธมฺมวินโย ตกฺเกตฺวา คเวเสตพฺโพ. ยทิ ปน อญฺโญ ธมฺมวินโย เกนจิ ตกฺเกตฺวา กถิโต อสฺส, ตํ ตสฺเสว ตกฺกิโน สาสนํ โหติ น สตฺถุ สาสนํ. ยํ ยํ ปน ภควโต ธมฺมวินเย ปทพฺยญฺชนํ อตฺถโต อปากฏํ โหติ, ตตฺถ ตตฺถ โปราณเกหิ ปฏิสมฺภิทาฉฬภิญฺญาทิคุณสมฺปนฺเนหิ ภควโต อธิปฺปายํ ชานนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ สํวณฺณิตนเยน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น อตฺตโนมติวเสนา’’ติ. อาจริยพุทฺธโฆโส จ เตสํ เถรวาทีนํ อญฺญตโร, โสปิ ตเถว ชานาติ. วุตฺตญฺเจตํ อาจริเยน –

‘‘พุทฺเธน ธมฺโม วินโย จ วุตฺโต,

โย ตสฺส ปุตฺเตหิ ตเถว ญาโต;

โส เยหิ เตสํ มติมจฺจชนฺตา,

ยสฺมา ปุเร อฏฺฐกถา อกํสุ.

ตสฺมา หิ ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ,

ตํ วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลขํ;

สพฺพมฺปิ สิกฺขาสุ สคารวานํ,

ยสฺมา ปมาณํ อิธ ปณฺฑิตานํ.

ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,

วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา…เป…

ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ,

สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพา’’ติ [ปารา. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา].

เตเนว อาจริโย ภควโต ธมฺมวินยํ วา โปราณฏฺฐกถํ วา อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณน ตกฺเกตฺวา วา อตฺตนา ปริจิตโลกิยคนฺเถหิ คเหตฺวา วา น กญฺจิ คนฺถํ อกาสิ. ยทิ ปน ตาทิสํ กเรยฺย, ตํ เถรวาทิโน มหาปเทสสุตฺเต [ที. นิ. ๒.๑๘๘; อ. นิ. ๔.๑๘๐] วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ น เจว ตสฺส ภควโต วจนํ, พุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส ทุคฺคหิต’’นฺติ ฉฑฺเฑยฺยุํเยว. ยโต จ โข อยํ วิสุทฺธิมคฺโค โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนาทิวเสเนว อาจริเยน กโต, ตโตเยว เถรวาทิโน ตํ มหาปเทสสุตฺเต วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ ตสฺส ภควโต วจนํ, อาจริยพุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส สุคฺคหิต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เตนาปายํ สกลโลเก ปตฺถโฏ โหติ.

สีลธุตงฺคาทีนํ วิภาโค จ ปฏิปตฺตินยปริทีปนญฺจ ปากฏเมว. ตถายํ วิสุทฺธิมคฺโค สุวิญฺเญยฺยปทวาเกฺยหิ เจว อนากุลปทวาเกฺยหิ จ ตนฺตินยานุรูปาย ปาฬิคติยา สุฏฺฐุ สงฺขโต, ตโตเยว จสฺส อตฺโถปิ สุวิญฺเญยฺโย โหติ. ตสฺมา ตํ โอโลเกนฺตา วิญฺญุโน วิสุทฺธชฺฌาสยา ขเณ ขเณ อตฺถปฏิสํเวทิโน เจว ธมฺมปฏิสํเวทิโน จ หุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺติ.

อเนกานิ เจตฺถ ปสาทาวหานิ มหาติสฺสตฺเถรวตฺถุอาทีนิ [วิสุทฺธิ. ๑.๑๕] สีหฬวตฺถูนิ จ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุอาทีนิ [วิสุทฺธิ. ๑.๑๙] ชมฺพุทีปวตฺถูนิ จ ทีปิตานิ. ตานิ ปสฺสิตฺวา อนุสฺสรนฺตานํ สปฺปุริสานํ พลวปสาโท จ อุปฺปชฺชติ, ‘‘กทา นุ โข มยมฺปิ อีทิสา ภวิสฺสามา’’ติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชิตุกามตา จ อุปฺปชฺชติ.

เอวํ ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยตาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ อยํ วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา จายํ วิสุทฺธิมคฺโค, เอวํ อญฺญาปิ อาจริเยน กตา ติปิฏกสงฺคหฏฺฐกถาโย โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวาทีหิ คุเณหิ สกลโลเก ปตฺถฏาเยว โหนฺติ.

เอตฺตาวตา จ ปน กิมตฺถํ กโตติอาทีนมฺปิ ปญฺหานมตฺโถ วิตฺถาเรน วิภาวิโตว โหตีติ.

ตตฺเถตํ วุจฺจติ –

๑. สมฺภาวนียสฺส สุธีวราน-

มาทตฺตธีริฏฺฐปทสฺส ยสฺส;

ปญฺญาทิชาตา ลลิตา คุณาภา,

ภาเตว โลกมฺหิ สตํ มุทาย.

๒. ส พุทฺธโฆสาวฺหถิรคฺคธีมา,

วิทูน’มจฺจนฺตสมาทรา’ทา;

สภาวชํ พฺยตฺติสสตฺติลทฺธํ,

สิรึ ทธาเตว สุพุทฺธโฆโส.

๓. ‘‘สมฺพุทฺธเสฏฺเฐ ปรินิพฺพุตสฺมึ,

สํวจฺฉรานํ ทสเม สตมฺหิ;

ชาโต’’ติ ญาโต วิพุเธหิ พุทฺธ-

โฆสงฺกุโร ปตฺตสมตฺตมานี.

๔. วิญฺญู วิทู’มสฺส ปุมคฺคชาเต,

สญฺชาตตํ ทกฺขิณเทสภาเค;

รมฺเม’นฺทิยสฺมึ สุชนากรสฺมึ,

ตตฺตตฺถเมสีน’มยํ ปตีติ.

๕. โมรณฺฑคามมฺหิ ส ตตฺถ ชาโต,

ปุญฺญานิโต วิปฺปกุลมฺหิ สมฺมา;

สูรสฺส โลกตฺถสมาวหตฺถํ,

อุปฺปชฺชนายา’ทฺยรุโณว รํสิ.

๖. สํวทฺธพุทฺธี ส ปวุทฺธิปตฺโต,

อาราธยํ ญาติคณํ สเทว;

เวเทสุ วิชฺชาสุ ตทญฺญสิปฺป-

คนฺเถสฺวนายาสปวีณตา’คา.

๗. สุทฺธาธิมุตฺตีน วิเวจเนน,

สารานุ’สาโรติ วิวิญฺจมาโน;

เวเทสฺว’สารตฺต’มพุชฺฌิ ยสฺมา,

ตุฏฺฐึ ส นาปชฺชิ สุเตน เสน.

๘. อเนฺวสโต ตสฺส ปสตฺถสารํ,

สทฺธมฺมสาโร สวเนน ลทฺโธ;

นินฺโนว พุทฺธสฺส ส สาสนมฺหิ,

อุสฺสาหชาโต’ปคมาย ตตฺถ.

๙. ธมฺมาภิลาสี ส วิโรจิ ตตฺถ,

สํลทฺธปพฺพชฺชุปสมฺปโทว;

เถเร’ปสงฺกมฺม วิสุทฺธเถร-

วาทีนิกายมฺหิ ปตีตปญฺเญ.

๑๐. ตทา หิ’สุํ ทกฺขิณอินฺทิยมฺหิ,

นิวาสิโน เถริยวํสชาตา;

ตทญฺญวาที จ มุนี มุนินฺท-

มตํ ยถาลทฺธิ ปกาสยนฺตา.

๑๑. สทฺธมฺมสาราธิคมาย ภิยฺโย,

ปาฬึ สมุคฺคณฺหิ ชิเนริตํ, สา;

ชิวฺหคฺคลีลา มนสา’สิตา’สฺส,

ลกฺขีว ปุญฺเญ นิวสํ พภาส.

๑๒. เอวํ ตมุคฺคณฺห’มโพธิ สมฺมา,

‘‘เอกายโนยํ สุวิสุทฺธิยาติ;

มคฺโค วิวฏฺฏาธิคมาย’’ ตตฺโถ-

ยฺโยคํ สมาปชฺชิ ปรํ ปรตฺตี.

๑๓. สภาวปญฺญา มหตี จ สตฺถ-

นฺตโรปลทฺธา วิปุลาว วิชฺชา;

เตนสฺส พุทฺโธตฺติสมุทฺทติณฺเณ,

อกิจฺฉสาธิตฺตปภาว’มญฺญา.

๑๔. พุทฺธสฺส กิตฺตีว สุกิตฺติโฆโส,

วตฺติสฺสเต’จฺจสฺส ครู วิยตฺตา;

อตฺถานฺวิตํ นามมกํสุ พุทฺธ-

โฆโสติ สมฺพุทฺธมตงฺคตสฺส.

๑๕. มยูรทูตวฺหยปฏฺฏนสฺมึ,

นิวสฺส กญฺชีวฺหปุราทิเก จ;

ส อนฺธกาขฺยาตสเทสิยฏฺฐ-

กถํ สมุคฺคณฺหิ สมาหิตตฺโต.

๑๖. ตาวตฺตเกนสฺส สุเมธสสฺสา-

สนฺตุฏฺฐจิตฺตสฺส ตตุตฺตริมฺปิ;

สมฺพุทฺธวาณีสุ สมตฺตมตฺถํ,

อญฺญาตุมิจฺฉา มหตี อชายิ.

๑๗. มหามหินฺทาทิวสีวเรภิ,

สมาภตา ยาฏฺฐกถา สสารา;

สเถรวาทา สุวินิจฺฉยา จ,

ตทา วิภาตา วต ลงฺกยา’สุํ.

๑๘. ปวตฺติเมตํ วิทิย’สฺส เมต-

ทโหสิ ‘‘ยํ นูน’ภิรามลงฺกํ;

อลงฺกโรนฺตึ รตนากรํว,

อุเปจฺจ สิกฺเข’ฏฺฐกถา มหนฺตี.

๑๙. ตา ภาสยา สีหฬิกาย รจฺจา,

ตนฺตึ สมาโรปฺย นวํ กเรยฺยํ;

เอวญฺหิ เทสนฺตริยาน พุทฺธ-

มานีนมตฺถํ ขลุ สาธเย’’ติ.

๒๐. ปุเร จ ลงฺกาคตสาสนํ ยํ,

สุนิมฺมลินฺทูว หิมาทิมุตฺโต;

ปภาสิ, กิสฺมิญฺจิ ตทาญฺญวาท-

มนากุลํ ตา’กุลตํ ชคาม.

๒๑. ชินมฺหิ นิพฺพานคเต หิ วสฺส-

สตนฺตเร สาสนิกา สมคฺคา;

สมานวาทา ชินสาสนมฺหิ,

น โกจิ เภโทปิ ตทา อโหสิ.

๒๒. ปจฺฉา จ สทฺธมฺมทุมาหเตภฺย-

ธมฺเมหิ วาเตหิ ปฏิจฺจ ปาเป;

ชาเตหิ สํวิคฺคมนา สมาย,

เถเร’ส’มุยฺโยคมกํสุ ทฬฺหํ.

๒๓. สงฺคีติโย กจฺจ สุเปสเลหิ,

นิคฺคยฺหมานาปิ ถิเรหิ ทฬฺหํ;

ฉินฺนาปิ รุกฺขา’สฺสุ ปุโนรุหาวา-

กาสุํว ธมฺมํ วินยา’ญฺญถา เต.

๒๔. นานาคณา เต จ อเนกวาทา,

สํสคฺคการา ชินสาสเน’สุํ;

วาเทภิ อญฺเญหิ ชิเนริเตภฺย-

สุทฺธายมานา วินยญฺจ ธมฺมํ.

๒๕. วาทา จ วาที ปิฏกานิ เตสํ,

ลงฺกํ มลงฺกํว กรํ’ปยาตา;

ปฏิคฺคเหสุํ ปฺยภยาทิวาสี,

นาญฺเญ มหาขฺยาตวิหารวาสี.

๒๖. ยถา จ พุทฺธาภิหิตาว ปาฬิ,

ตทตฺถสารา จ วสีภิ ญาตา;

น ‘‘เตธ โวกฺกมฺม วิสุทฺธเถร-