ธมฺมปทฏฺฐกถากรณํ

อปราปิ ติสฺโส อฏฺฐกถาโย สนฺติ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถา ธมฺมปทฏฺฐกถา สุตฺตนิปาตฏฺฐกถา จาติ, ยา ตาสุ ทิสฺสมานนิคมนวเสน อาจริยพุทฺธโฆเสเนว กตาติ ปญฺญายนฺติ. ตตฺถ ปน วุตฺตวจนานิ กานิจิ กานิจิ อาคมฏฺฐกถาสุ วุตฺตากาเรน น โหนฺติ. ตสฺมา เอเก วทนฺติ ‘‘เนตา อาจริยพุทฺธโฆสสฺสา’’ติ. เอกจฺเจ ปน ‘‘อาจริยสฺส อุปถมฺภกตฺเถเรหิ ปฐมํ กตา, ปจฺฉา อาจริเยน โอสานโสธนวเสน ปริโยสาปิตา วา ภเวยฺยุํ, อภิธมฺมฏฺฐกถํ อายาจนฺเตน จูฬพุทฺธโฆเสน วา กตา ภเวยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ.

ตํ ตถา วา โหตุ อญฺญถา วา, อิทานิ เอกนฺตโต วินิจฺฉินิตุํ น สุกรเมว. ตสฺมา ตาสํ นิคมนวจนวเสเนว เอตฺถ ปกาสยิสฺสาม. ตาสุ หิ ธมฺมปทฏฺฐกถํ กุมารกสฺสปตฺเถเรน อายาจิโต สิริกูฏสฺส (สิริกุฑฺฑสฺส) รญฺโญ ปาสาเท วิหรนฺโต ปรมฺปราภตํ สีหฬภาสาย สณฺฐิตํ โปราณฏฺฐกถํ ปาฬิภาสาย อาโรเปตฺวา วิตฺถารคตญฺจ วจนกฺกมํ สมาเสตฺวา คาถาสุ อสํวณฺณิตปทพฺยญฺชนานิ สํวณฺเณตฺวา อกาสิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ คนฺถารมฺเภ –

‘‘ปรมฺปราภตา ตสฺส, นิปุณา อตฺถวณฺณนา;

ยา ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ, ทีปภาสาย สณฺฐิตา…เป…

กุมารกสฺสเปนาหํ, เถเรน ถิรเจตสา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต…เป…

ตํ ภาสํ อติวิตฺถาร, คตญฺจ วจนกฺกมํ;

ปหายาโรปยิตฺวาน, ตนฺติภาสํ มโนรมํ.

คาถานํ พฺยญฺชนปทํ, ยํ ตตฺถ น วิภาวิตํ;

เกวลํ ตํ วิภาเวตฺวา, เสสํ ตเมว อตฺถโต.

ภาสนฺตเรน ภาสิสฺส’’นฺติ [ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา] –

นิคมเน จ วุตฺตํ –

‘‘วิหาเร อธิราเชน, การิตมฺหิ กตญฺญุนา;

ปาสาเท สิริกูฏสฺส, รญฺโญ วิหรตา มยา’’ติ [ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.นิคมนกถา].

เอตฺถ จ สิริกูโฏ นาม สมนฺตปาสาทิกานิคมเน สิริปาโลติ วุตฺโต มหานาโมเยว ราชาติ วทนฺติ. เอวํ สติ มเหสิยา อานยนํ สมาทาปนมารพฺภ เตน รญฺญา ทินฺเน ธูมรกฺขปพฺพตวิหาเร วสนฺเตน สา กตาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –

๓๗-๒๑๒. ‘‘โลหทฺวาร-รลคฺคาม-โกฏิปสฺสาวนวฺหเย;

ตโย วิหาเร กาเรตฺวา, ภิกฺขูนํ อภยุตฺตเร.

๒๑๓. วิหารํ การยิตฺวาน, ธูมรกฺขมฺหิ ปพฺพเต;

มเหสิยา’นเยนา’ทา, ภิกฺขูนํ เถรวาทิน’’นฺติ.

ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สา นิฏฺฐาปิตาติ น สกฺกา คเหตุํ. ตสฺส หิ รญฺโญ เอกวีสติมวสฺเส สมนฺตปาสาทิกํ นิฏฺฐาเปสิ. โส จ ราชา ทฺวาวีสติมวสฺเส ทิวงฺคโต. เอตฺถนฺตเร สาธิกเอกวสฺเสน ‘‘จตสฺโส จ อาคมฏฺฐกถาโย ติสฺโส จ อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อยญฺจ ธมฺมปทฏฺฐกถา’’ติ สพฺพา เอตา น สกฺกา นิฏฺฐาเปตุนฺติ.