รูปนิพฺพตฺติปสฺสนาการกถา

๗๐๐. เสยฺยถิทํ – อิทํ รูปํ นาม กมฺมาทิวเสน จตูหิ การเณหิ นิพฺพตฺตติ. ตตฺถ สพฺเพสํ สตฺตานํ รูปํ นิพฺพตฺตมานํ ปฐมํ กมฺมโต นิพฺพตฺตติ. ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว หิ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว ติสนฺตติวเสน วตฺถุ-กาย-ภาวทสกสงฺขาตานิ ตึส รูปานิ นิพฺพตฺตนฺติ, ตานิ จ โข ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว. ยถา จ อุปฺปาทกฺขเณ, ตถา ฐิติกฺขเณปิ ภงฺคกฺขเณปิ.

ตตฺถ รูปํ ทนฺธนิโรธํ ครุปริวตฺติ, จิตฺตํ ขิปฺปนิโรธํ ลหุปริวตฺติ. เตนาห – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘). รูเป ธรนฺเตเยว หิ โสฬสวาเร ภวงฺคจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขโณปิ ฐิติกฺขโณปิ ภงฺคกฺขโณปิ เอกสทิสา. รูปสฺส ปน อุปฺปาทภงฺคกฺขณาเยว ลหุกา, เตหิ สทิสา. ฐิติกฺขโณ ปน มหา, ยาว โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตาว วตฺตติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ ฐานปฺปตฺตํ ปุเรชาตํ วตฺถุํ นิสฺสาย ทุติยํ ภวงฺคํ อุปฺปชฺชติ. เตน สทฺธึ อุปฺปนฺนํ ฐานปฺปตฺตํ ปุเรชาตํ วตฺถุํ นิสฺสาย ตติยํ ภวงฺคํ อุปฺปชฺชติ. อิมินา นเยน ยาวตายุกํ จิตฺตปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. อาสนฺนมรณสฺส ปน เอกเมว ฐานปฺปตฺตํ ปุเรชาตํ วตฺถุํ นิสฺสาย โสฬส จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ.

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ ปฏิสนฺธิจิตฺตโต อุทฺธํ โสฬสเมน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ฐานกฺขเณ อุปฺปนฺนํ สตฺตรสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ สตฺตรสมสฺส ฐานกฺขณํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ. ยาว ปวตฺติ นาม อตฺถิ, เอวเมว ปวตฺตติ. โอปปาติกานมฺปิ สตฺตสนฺตติวเสน สตฺตติ รูปานิ เอวเมว ปวตฺตนฺติ.

๗๐๑. ตตฺถ กมฺมํ, กมฺมสมุฏฺฐานํ, กมฺมปจฺจยํ, กมฺมปจฺจยจิตฺตสมุฏฺฐานํ, กมฺมปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ, กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ เอส วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กมฺมํ นาม กุสลากุสลเจตนา. กมฺมสมุฏฺฐานํ นาม วิปากกฺขนฺธา จ, จกฺขุทสกาทิ สมสตฺตติรูปญฺจ. กมฺมปจฺจยํ นาม ตเทว, กมฺมํ หิ กมฺมสมุฏฺฐานสฺส อุปตฺถมฺภกปจฺจโยปิ โหติ. กมฺมปจฺจยจิตฺตสมุฏฺฐานํ นาม วิปากจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. กมฺมปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ นาม กมฺมสมุฏฺฐานรูเปสุ ฐานปฺปตฺตา โอชา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ โอชา ฐานํ ปตฺวา อญฺญนฺติ เอวํ จตสฺโส วา ปญฺจ วา ปวตฺติโย ฆเฏติ. กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ นาม กมฺมชเตโชธาตุ ฐานปฺปตฺตา อุตุสมุฏฺฐานํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ อุตุ อญฺญํ โอชฏฺฐมกนฺติ เอวํ จตสฺโส วา ปญฺจ วา ปวตฺติโย ฆเฏติ. เอวํ ตาว กมฺมชรูปสฺส นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพา.

๗๐๒. จิตฺตเชสุปิ จิตฺตํ, จิตฺตสมุฏฺฐานํ, จิตฺตปจฺจยํ, จิตฺตปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ, จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ เอส วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ จิตฺตํ นาม เอกูนนวุติจิตฺตานิ.

เตสุ ทฺวตฺตึส จิตฺตานิ, ฉพฺพีเสกูนวีสติ;

โสฬส รูปิริยาปถวิญฺญตฺติชนกา มตา.

กามาวจรโต หิ อฏฺฐ กุสลานิ, ทฺวาทสากุสลานิ, มโนธาตุวชฺชา ทส กิริยา, กุสลกิริยโต เทฺว อภิญฺญาจิตฺตานีติ ทฺวตฺตึส จิตฺตานิ รูปํ, อิริยาปถํ, วิญฺญตฺติญฺจ ชเนนฺติ. วิปากวชฺชานิ เสสทสรูปาวจรานิ, อฏฺฐ อรูปาวจรานิ, อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานีติ ฉพฺพีสติ จิตฺตานิ รูปํ, อิริยาปถญฺจ ชนยนฺติ, น วิญฺญตฺตึ. กามาวจเร ทส ภวงฺคจิตฺตานิ, รูปาวจเร ปญฺจ, ติสฺโส มโนธาตุโย, เอกา วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตาติ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ รูปเมว ชนยนฺติ, น อิริยาปถํ, น วิญฺญตฺตึ. เทฺวปญฺจวิญฺญาณานิ, สพฺพสตฺตานํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ, จตฺตาริ อารุปฺปวิปากานีติ โสฬส จิตฺตานิ เนว รูปํ ชนยนฺติ, น อิริยาปถํ, น วิญฺญตฺตึ. ยานิ เจตฺถ รูปํ ชเนนฺติ, ตานิ น ฐิติกฺขเณ, ภงฺคกฺขเณ วา, ตทา หิ จิตฺตํ ทุพฺพลํ โหติ. อุปฺปาทกฺขเณ ปน พลวํ, ตสฺมา ตํ ตทา ปุเรชาตํ วตฺถุํ นิสฺสาย รูปํ สมุฏฺฐาเปติ.

จิตฺตสมุฏฺฐานํ นาม ตโย อรูปิโน ขนฺธา, ‘‘สทฺทนวกํ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, อากาสธาตุ, ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตตี’’ติ สตฺตรสวิธํ รูปญฺจ. จิตฺตปจฺจยํ นาม ‘‘ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๑) เอวํ วุตฺตํ จตุสมุฏฺฐานรูปํ. จิตฺตปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ นาม จิตฺตสมุฏฺฐานรูเปสุ ฐานปฺปตฺตา โอชา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ เทฺว ติสฺโส ปวตฺติโย ฆเฏติ. จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ นาม จิตฺตสมุฏฺฐาโน อุตุ ฐานปฺปตฺโต อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ เทฺว ติสฺโส ปวตฺติโย ฆเฏติ. เอวํ จิตฺตชรูปสฺส นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพา.

๗๐๓. อาหารเชสุปิ อาหาโร, อาหารสมุฏฺฐานํ, อาหารปจฺจยํ, อาหารปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ, อาหารปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานนฺติ เอส วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อาหาโร นาม กพฬีกาโร อาหาโร. อาหารสมุฏฺฐานํ นาม อุปาทิณฺณํ กมฺมชรูปํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐาย ฐานปฺปตฺตาย โอชาย สมุฏฺฐาปิตํ โอชฏฺฐมกํ, อากาสธาตุ, ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตตีติ จุทฺทสวิธํ รูปํ. อาหารปจฺจยํ นาม ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๕) เอวํ วุตฺตํ จตุสมุฏฺฐานรูปํ. อาหารปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ นาม อาหารสมุฏฺฐาเนสุ รูเปสุ ฐานปฺปตฺตา โอชา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ โอชา อญฺญนฺติ เอวํ ทสทฺวาทสวาเร ปวตฺตึ ฆเฏติ. เอกทิวสํ ปริภุตฺตาหาโร สตฺตาหมฺปิ อุปตฺถมฺเภติ. ทิพฺพา ปน โอชา เอกมาสํ เทฺวมาสมฺปิ อุปตฺถมฺเภติ. มาตรา ปริภุตฺตาหาโรปิ ทารกสฺส สรีรํ ผริตฺวา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. สรีเร มกฺขิตาหาโรปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. กมฺมชาหาโร อุปาทิณฺณกาหาโร นาม. โสปิ ฐานปฺปตฺโต รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ โอชา อญฺญํ สมุฏฺฐาเปตีติ เอวํ จตสฺโส วา ปญฺจ วา ปวตฺติโย ฆเฏติ. อาหารปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ นาม อาหารสมุฏฺฐานา เตโชธาตุ ฐานปฺปตฺตา อุตุสมุฏฺฐานํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺรายํ อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานานํ ชนโก หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, เสสานํ นิสฺสยาหารอตฺถิอวิคตวเสนาติ เอวํ อาหารชรูปสฺส นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพา.

๗๐๔. อุตุเชสุปิ อุตุ, อุตุสมุฏฺฐานํ, อุตุปจฺจยํ, อุตุปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ, อุตุปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานนฺติ เอส วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อุตุ นาม จตุสมุฏฺฐานา เตโชธาตุ, อุณฺหอุตุ สีตอุตูติ เอวํ ปเนส ทุวิโธ โหติ. อุตุสมุฏฺฐานํ นาม จตุสมุฏฺฐาโน อุตุ อุปาทิณฺณกํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา ฐานปฺปตฺโต สรีเร รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตํ สทฺทนวกํ, อากาสธาตุ, ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตตีติ ปนฺนรสวิธํ โหติ. อุตุปจฺจยํ นาม อุตุ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานํ ปวตฺติยา จ วินาสสฺส จ ปจฺจโย โหติ. อุตุปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ นาม อุตุสมุฏฺฐานา เตโชธาตุ ฐานปฺปตฺตา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ อุตุ อญฺญนฺติ เอวํ ทีฆมฺปิ อทฺธานํ อนุปาทิณฺณปกฺเข ฐตฺวาปิ อุตุสมุฏฺฐานํ ปวตฺตติเยว. อุตุปจฺจยอาหารสมุฏฺฐานํ นาม อุตุสมุฏฺฐานา ฐานปฺปตฺตา โอชา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตตฺราปิ โอชา อญฺญนฺติ เอวํ ทสทฺวาทสวาเร ปวตฺตึ ฆเฏติ. ตตฺรายํ อุตุ อุตุสมุฏฺฐานานํ ชนโก หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, เสสานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสนาติ เอวํ อุตุชรูปสฺส นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพา. เอวญฺหิ รูปสฺส นิพฺพตฺตึ ปสฺสนฺโต กาเลน รูปํ สมฺมสติ นาม.