๓๗. ปุตฺตวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

เอกสฺมึ กิร สมเย ลงฺกาทีปวาสิโน สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ชยมหาโพธึ วนฺทิตุกามา เอกโต มนฺเตตฺวา มหาติตฺเถน นาวํ อารุยฺห ชมฺพุทีปํ ปตฺวา ตามลิตฺติปฏฺเฐเน [ตมลิตฺตปฏฺฏเน อิติกตฺถจิ] โอตริตฺวา อนุกฺกเมน ปาฏลิปุตฺตนครํ ปาปุณึสุ. อถ ตสฺมึ นคเร ปิณฺฑาย จรนฺเต เต ภิกฺขู เอโก ทุคฺคตมนุสฺโส ทิสฺวา จิเรน [จิเรนาหํทิฏฺฐา อิติสพฺพตฺถ] มยา ทิฏฺฐา พุทฺธปุตฺตาติ โสมนสฺโส ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา ภทฺเท อิเมสํ อยฺยานํ ทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, ปุพฺเพ โน อกตปุญฺญตฺตา อิทานิ ทุคฺคตา ชาตา, อิเมสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ พีชํ โน เจ โรเปสฺสาม, ปุนปิ เอวเมว ภวิสฺสามาติ วตฺวา กึ เม เคเห เทยฺยธมฺมํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สุตฺวา ฆเร โน สามิ อยฺยานํ กิญฺจิ ทาตพฺพํ น ปสฺสามิ. อปิ จ มม ปุตฺตํ มาเรตฺวา ทานํ ทาตุํ สกฺกาติ. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา ภทฺเท ปุตฺตํ มาเรตฺวา กึ ทานํ เทมาติ อาห. ตาย ตํ สุตฺวา สามิ กึ น ชานาสิ, ปุตฺเต โน มเต สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ญาติมิตฺตสุหชฺชา จ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉานฺตา กิญฺจิ ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. มยํ เตน ปณฺณากาเรน ทานํ ทสฺสามาติ วุตฺเต อุปาสโก สาธุ ตถา กโรหีติ มาตุยา เอว ภารมกาสิ, สา ปุตฺตํ มาเรตุํ อวิสหนฺตี อาห. ตถา หิ.

๑. กิจฺฉา ลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อมฺมมฺมาติ ปิยํ วทํ;

สุนีลเนตฺตํ สุภมุํ, โก ปกฺกมิตุมิจฺฉติ.

๒. มาตรา มาริยนฺโตปิ, มาตรเมว โรทติ;

มาเรตุํ ตํ น สกฺโกมิ, หทยํ เม ปเวธตีติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา อหํ สามิ น สกฺโกมิ ปุตฺตํ มาเรตุํ. ตฺวํ มาเรหีติ ปุตฺตํ ปิตุสนฺติกํ เปเสสิ. อถ โสปิ ตํ มาเรตุ มสกฺโกนฺโต เอวมาห. วุตฺตญฺหิ.

๓. ตายนฺติ ปิตุโน ทุกฺขํ, ปุตฺตา ปุตฺตาติ กิตฺติตา;

ปิตุ ทุกฺขํ สุขํ ปุตฺตา, ทายาทา โหนฺติ สพฺพทา.

๔. ตสฺมา เม สทิสํ ปุตฺตํ, ปิลฺลกํ มญฺชุภาสนํ;

น สกฺโกมิ อหํ ภทฺเท, ชีวิตา ตํ วิโยชิตุํ.

๕. อยสญฺจ อกิตฺติญฺจ, ปปฺโปติ ปุตฺตฆาตโก;

ปาณาติปาตกมฺมมฺปิ, กามํ โส ผุสเต นโรติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา โส ตฺวเมว ตว ปุตฺตํ มาเรหีติ เปเสสิ, เอวํ เตน วุตฺเต ปุตฺถสฺส มารปาณูปายํ ปริเยสนฺตา เอวมาหํสุ, อเมฺห ปนิมํ มาเรตุํ น สกฺโกมิ, อมฺหากํ ปจฺฉาเคเห มหนฺโต วมฺมิโก อตฺถิ, ตสฺมึ เอโก นาคราชา ปฏิวสติ. กุมารํ ตตฺถ เปเสสฺสาม, โส ตํ ฑสิตฺวา มาเรสฺสตีติ. อิจฺเจเต เอโส โข อุปาโย เอวาติ จินฺเตตฺวา กุมารํ ปกฺโกสิตฺวา อญฺจนา วลิวลยาทีหิ มณฺเฑตฺวา ตสฺส หตฺเถ เคณฺฑุํ [เตณฺฑุํ อิติสพฺพตฺถ] ฐเปตฺวา ตาต ปจฺฉาเคเห วมฺมิกสมีปํ คนฺตฺวา กีฬาติ เปเสสุํ. ตโต ทารโก คนฺตฺวา เคณฺฑุเกน กีฬนฺโต วมฺมิกพิเล เคณฺฑุกํ ปาเตสิ. อถ โส เคณฺฑุกํ คณฺหิสฺสามีติ วมฺมิกสุสิเร หตฺถํ ปเวเสสิ. ตโต สปฺโป กุชฺฌิตฺวา สุสูติสทฺทํ กโรนฺโต มหนฺตํ ผณํ กตฺวา พิลโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ กุมารสฺส หตฺถโต ปริคลิตปาสํวิย. อถสฺส กุมาโร กิญฺจิ อชานนฺโต สปฺปสฺส คีวํ ทฬฺหํ คณฺหิ. อถสฺส มาตาปิตุนฺนํ สทฺธาพเลน นาคราชา กุมารสฺส กรตเล อฏฺฐํสํ อิจฺฉาทายกํ กณฺฐมณิรตนํ ปาเตสิ. กุมารสฺส มาตาปิตโร ทฺวารํ นิสฺสาย ฐิตา ตสฺส กิริยํ โอโลเกนฺโต ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา สีฆํ คนฺตฺวา ปุตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา หตฺถโต มณิรตนํ คณฺหึสุ. ตโต เต ตํ มณิรตนํ ปริสุทฺธาสเน ฐเปตฺวา อุปจารํ กตฺวา อมฺหากํ อิทญฺจิทญฺจ เทถาติ อพฺภุกฺกิรึสุ. อถ เต มณิรตนานุภาเวน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา วิตานาทินา มณฺฑปํ อลงฺกริตฺวา ภิกฺขูนํ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา เต สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทํสุ. ตโต นครวาสิโน มณิรตนานุภาวํ สุตฺวา สนฺนิปตึสุ. อถ เต เตสํ มชฺเฌ อตฺตโน สทฺธาพเลน มณิรตนสฺส ลาภํ ปกาเสตฺวา อิมญฺหิ ทานตฺถาเยว ปริจฺจชฺชามาติ เอกสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา เตนานุภาเวน ยาวชีวํ ทานํ ททนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺตึสูติ.

๖. เฉตฺวาน เปมํ อปิ อตฺรเชสุ,

ททนฺติ ทานํ อิธ มานุเสวํ;

น ททาติ โก นาม นโร สมิทฺโธ,

ทานญฺหิ ทานสฺส ผลํ สรนฺโตติ.

ปุตฺตวตฺถุํ สตฺตมํ.