๒๔. อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

โส กิร ปุริมพุทฺเธสุ [ปุริมพุทฺเธ อิติสพฺพตฺถ] กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺโต สุเมธสฺส ภควโต กาเล วิชฺชาธโร หุตฺวา หิมวติ ปฏิวสติ. ตทา สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิเวก มนุพฺรูหนฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา รมณีเย ปเทเส ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตทา วิชฺชาธโร อากาเสน คจฺฉนฺโต ฉพฺพณฺณรํสีหิ วิราชมานํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ตีหิ กณิการปุปฺเผหิ ปูเชสิ, ปุปฺผานิ พุทฺธานุภาเวน สตฺถุ อุปริ ฉตฺตากาเรน อฏฺฐํสุ, โส เตน ภียฺโยโส มตฺตาย ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อปรภาเค กาลํกตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา อุฬารํ ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ยาวตายุกํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อุตฺตโรติสฺส นามํ อโหสิ. โส อุตฺตมรูปธโร วิญฺญุตํ ปตฺโต พฺราหฺมณวิชฺชาสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ชาติยา รูเปน วิชฺชาย สีลาจาเรน จ โลกสฺส มหนีโย ชาโต, ตสฺส ตํ ปญฺญาสมฺปตฺตึทิสฺวา วสฺสกาโร มคธมหามตฺโต อตฺตโน ธีตรํ ทาตุกาโม หุตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทสิ. โส นิสฺสรณชฺฌาสยตาย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ ธมฺมเสนาปตึ ปยิรุปาสนฺโต ตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วตฺตสมฺปนฺโน หุตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหติ. เตน จ สมเยน เถรสฺส อญฺญตโร อาพาโธ อุปฺปนฺโน โหติ, ตสฺส เภสชฺชตฺถาย อุตฺตรสามเณโร ปาโตว ปตฺตจีวร มาทาย วิหารโต นิกฺขมฺม อนฺตรามคฺเค ตฬากสฺส ตีเร ปตฺตํ ฐเปตฺวา อุทกสมีปํ คนฺตฺวา มุขํ โธวติ, ตทา อญฺญตโร อุมฺมคฺคโจโร กตกมฺโม อารกฺขปุริเสหิ อนุพทฺโธ อคฺคทฺวาเรเนว นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺโต อตฺตนา คหิตํ รตนภณฺฑิกํ สามเณรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปลายิ. โส สามเณโรปิ ปตฺตสมีปํ [สตฺตุสมีปํ อิติปิ กตฺถจิ] อุปคโต โหติ, โจรํ อนุพนฺธนฺตา ราชปุริสา สามเณรสฺส ปตฺเต ภณฺฑิกํ ทิสฺวา อยํ โจโร, อิมินา โจริยํ กตนฺติ สามเณรํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา วสฺสการสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสุํ. วสฺสกาโร จ ตทา รญฺโญ วินิจฺฉเย นิยุตฺโต หุตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสติ. โส เอโส ปุพฺเพ มม วจนํ นาทิยิ. สุทฺธปาสณฺฑิเยสุ ปพฺพชีติ จ พทฺธาฆาตตฺตา ตํ กมฺมํ อโสเธตฺวาว ชีวนฺตเมเวตํ สูเล อุตฺตาเสถาติ อาณา เปสิ, ราชปุริสา ตํ นิมฺพสูเล อุตฺตาเสสุํ. สามเณโร สูลคฺเค นิสินฺโน อุปชฺฌายสฺส เม โก เภสชฺชํ อาหริสฺสตีติ สาริปุตฺตตฺเถรํ สริ. ตโต เถโร ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ, ภควาปิ มหาสาวกปริวุโต ตสฺส ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา ตํ ฐานมคมาสิ. ตโต ภควโต นิกฺขนฺตภาวา สกลนคเร โกลาหลํ อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. อถ ภควา วิปฺผุรนฺตหตฺถตเล นขมณิมยูขสมฺภินฺนปีตาภาสตาย ปคฺฆรนฺตชาติหิงฺคุลกสุวณฺณรสธาราวิย ชาลาวคุณฺฐิตมุทุตลุนงฺคุลํ หตฺถํ อุตฺตรสฺส สีเส ฐเปตฺวา อุตฺตร อิทํ เต ปุพฺเพ กตปาปกมฺมสฺส ผลํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ ตยา ปจฺจเวกฺขณพเลน อธิวาสนา กาตพฺพาติ อาห. เตเนว อาห.

๑. อตีเต กิร เอกสฺมึ, คาเม ตฺว มสิ ทารโก;

ทาเรเกหิ สมาคมฺม, กีฬนฺโต เกฬิมณฺฑเล.

๒. คเหตฺวา สุขุมํ สูกํ, ตทา ตฺวํ นิมฺพชลฺลิยา;

อุตฺตาเสสิ ตตฺถ สูเล, ชีวมานกมกฺขิกํ.

๓. อปรมฺปิ เต ปาปกมฺมํ, ปวกฺขามิ สุโณหิ เม;

โอวทนฺตึ หิเตน ตฺวํ, อตีเต สกมาตรํ.

๔. ชีวสูเล นิสีทาติ, โกเปนาภิสปี ตุวํ;

อิเมหิ ทฺวีหิ ปาเปหิ, สรํ สํสารสาคเร.

๕. ปญฺจชาติสเต อจฺฉิ, ชีวสูลมฺหิ นิมฺพเช;

อยํ เต จริมา ชาติ, เอตฺถาปิจ วิปจฺจิ โสติ.

เอวมาทินา นเยน ตสฺส อชฺฌาสยานุรูเปน ธมฺมํ เทเสสิ, อุตฺตโร อมตาภิเสกสทิเสน สตฺถุโน หตฺถสมฺผสฺสสญฺชาตปสาทโสมนสฺสตาย อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ ปฏิลภิตฺวา ยถาปริจิตํ วิปสฺสนามคฺคํ สมารูโฬฺห ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ วทนฺติ. อุตฺตโร ปน ฉฬภิญฺโญ หุตฺวา สูลโต อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ฐตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ. มหาชนา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา อเหสุํ. ตาวเทวสฺส วโณรุนฺธิ, โส ภิกฺขูหิ อาวุโส ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโต กถํ ตฺวํ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชิตุํ สกฺขีติ ปุฏฺโฐ ปเคว เม อาวุโส สํสาเร อาทีนโว สงฺขารานญฺจ สภาโว สุทิฏฺโฐ. ตสฺมาหํ ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ อสกฺขึ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิเสสํ อธิคนฺตุํติ อาห. อถาปรภาเค โส ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อตฺตโน ปุพฺพจริตา ปทานํ ปกาเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ.

๖. สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺต มุปาคมิ.

๗. อชฺโฌคเหตฺวา หิมวนฺตํ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

๘. วิชฺชาธโร ตทา อาสึ, อนฺตลิกฺขจโร อหํ;

ติสูลํ สุกตํ คยฺห, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

๙. ปพฺพตคฺเค ยถา อคฺคิ, ปุณฺณมาเสว จนฺทิมา;

วนํ โอภาสเต พุทฺโธ, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

๑๐. วนคฺคา นิกฺขมิตฺวาน, พุทฺธรํสี วิธาวเร;

นลคฺคิวณฺณสงฺกาสา, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ.

๑๑. วิจินํ อทฺทสํ ปุปฺผํ, กณิการํ เทวคนฺธิกํ;

ตีณิ ปุปฺผานิ อาทาย, พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ.

๑๒. พุทฺธสฺส อานุภาเวน, ตีณิ ปุปฺผานิ เม ตทา;

อุทฺธวณฺฏา อโธปตฺตา, ฉายํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน.

๑๓. เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิจ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคญฺฉหํ.

๑๔. ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, กณิการีติ ญายติ;

สฏฺฐิโยชน มุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.

๑๕. สหสฺสขณฺฑํ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามยํ;

สตสหสฺสานิ พฺยูหานิ, พฺยเมฺห ปาตุรหํสุ เม.

๑๖. โสณฺณมยา มณิมยา, โลหิตงฺกมยา ปิจ;

ผลิกา ปิจ ปลฺลงฺกา, ยทิจฺฉก ยทิจฺฉกา.

๑๗. มหารหญฺจ สยนํ, ตูลิกํ วิกตียกํ;

อุทฺทโลมิกเอกนฺตํ, พิมฺโพหนสมายุตํ.

๑๘. ภวนา นิกฺขมิตฺวาน, จรนฺโต เทวจาริกํ;

ยทา อิจฺฉามิ คมนํ, เทวสํฆปุรกฺขโต.

๑๙. ปุปฺผสฺส เหฏฺฐา ติฏฺฐามิ, อุปริจฺฉทนํ มม;

สมนฺตา โยชนสตํ, กณิกาเรหิ ฉาทิตํ.

๒๐. สฏฺฐิตุริยสหสฺสานิ, สายํ ปาตํ อุปฏฺฐหุํ;

ปริวาเรนฺติ มํ นิจฺจํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา.

๒๑. ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, ตาเลหิ วาทิเตหิ จ;

รมามิ ขิฑฺฑารติยา, โมทามิ กามกามหํ.

๒๒. ตตฺถ ภุตฺวา จ ปิตฺวา จ, โมทามิ ติทเส ตทา;

นารีคเณหิ สหิโต, โมทามิ พฺยมฺหมุตฺตเม.

๒๓. สตานํ ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺช มการยึ;

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุํจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสํขิยํ.

๒๔. ภวาภเว สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภามหํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, พุทฺธปูชายิ ทํ ผลํ.

๒๕. เทฺว เม ภเว สํสรามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส;

อญฺญํ คตึ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๖. เทฺว เม กุเล ปชานามิ, ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ;

นีเจ กุเล น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๗. หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, สิวิกํ สนฺทมานิกํ;

ลภามิ สพฺพเมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๘. ทาสีคณํ ทาสคณํ, นาริโย จ อลงฺกตา;

ลภามิ สพฺพ เมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๒๙. โกเสยฺยกมฺพลิยานิ, โขมกปฺปาสิกานิจ;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๐. นววตฺถํ นวผลํ, นวคฺครสโภชนํ;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๑. อิมํ ขาท อิมํ ภุญฺช, อิมมฺหิ สยเน สย;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๒. สพฺพตฺถ ปูชิโต โหมิ, ยโส อจฺจุคฺคโต มม;

มเหสกฺโข ฆทา โหมิ, อเภชฺชปริโส สทา;

ญาตีนํ อุตฺตโม โหมิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๓. สีตํ อุณฺหํ น ชานามิ, ปริฬาโห น วิชฺชติ;

อโถ เจตสิกํ ทุกฺขํ, หทเย เม น วิชฺชติ.

๓๔. สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวาน, สํสรามิ ภวาภเว;

เววณฺณิยํ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๕. เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

สาวตฺถิยํ ปุเร ชาโต, มหาสาเล สุอฑฺฒเก.

๓๖. ปญฺจกามคุเณ หิตฺวา, ปพฺพชึอนคาริยํ;

ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ.

๓๗. อุปสมฺปาทยี พุทฺโธ, คุณมญฺญาย จกฺขุมา;

ตรุโณว ปูชนีโย หํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๘. ทิพฺพจกฺขุํ วิสุทฺธํ เม, สมาธิกุสโล อหํ;

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๓๙. ปฏิสมฺภิทา อนุปฺปตฺโต, อิทฺธิปาเทสุ โกวิโท;

สทฺธมฺเม ปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๔๐. ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

๔๑. กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

๔๒. สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๓. ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส จ, วิเมกฺขา ปิจ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํติ;

ตํ สุตฺวา พหู กุสลกมฺมปรายณา อเหสุํ.

๔๔. สเหตุกา ปจฺฉิมิกาปิ สตฺตา,

ปาปํ น สกฺโกนฺติ ชหาตุเมวํ;

อนิจฺฉมาเนหิ ชเนหิ ทุกฺขํ,

อาราว ปาปํ ปริวชฺชนียํติ.

อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุํ จตุตฺถํ.