๑๗. โจรสหายสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป เทวทหนคเร เอโก มนุสฺโส ทุกฺขิโต ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺโต ปจฺจนฺเต อญฺญตรํ คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ เอกสฺมึ กุลเคเห นิวาสํ กปฺเปสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ตสฺส ยาคุภตฺตํ ทตฺวา โปเสสุํ, ตโต โส ตตฺถ มนุสฺเสหิ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา อญฺญฏฺฐานํ คนฺตฺวา อปรภาเค โจรกมฺมํ กโรนฺโต ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ โจเรนฺตํ ตํ ราชปุริสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตํ พนฺธนาคาเร กโรถาติ อาณาเปสิ, เต ตํ พนฺธนาคารํ เนตฺวา สงฺขลิกาหิ พนฺธิตฺวา อารกฺขกานํ ปฏิปาเทตฺวา อคมํสุ, พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. ตโต อปรภาเค ตสฺส ปุพฺพสหาโย ปจฺจนฺตคามวาสี มนุสฺโส เกนจิ กมฺเมน เทวทห มาคโต ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต พนฺธนาคาเร พทฺธํ ตํ อทฺทส. ทิสฺวา ตสฺส หทยํ กมฺปิ, โส โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา กึ เต มยา กตฺตพฺพํ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. ตโต เตน สมฺม พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส เม อิทานิ ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, เอตฺตกํ กาลํ ทุพฺโภชนาทินา มหาทุกฺขํ อนุโภมิ. ยาวาหํ อาหารํ ปริเยสิตฺวา ภุญฺชิตฺวา อาคมิสฺสามิ. ตาว มํ อิโต มุญฺจนุปายํ ชานาหีติ วุตฺเต โส สปฺปุริโส.

๑. รูเปน กินฺตุ คุณสีลวิวชฺชิเตน,

มิจฺฉาลยสฺส กิตวสฺส ธิยา กิมตฺถํ;

ทานา ทิจาควิคเตน ธเนน กึ วา;

มิตฺเตน กึ พฺยสนกาลปรมฺมุเขนาติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สาธุ สมฺม กโรมิ เต วจนนฺติ อารกฺขกานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา โภนฺโต ยาเวโส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ. ตาวาหํ ตสฺส ปาฏิโภโค ภวิสฺสามิ. วิสฺสชฺเชถ นนฺติ อาห, เตหิ น สกฺกา โภ เอตํ วิสฺสชฺเชตุํ, อปิ จ โข ยาวายํ อาคจฺฉติ. ตาว ตฺวํ อยสงฺขลิกาย พทฺโธ นิสีทิสฺสสิ, เอวํ ตํ วิสฺสชฺเชสฺสาม, โน เจ น สกฺกาติ อาหํสุ, โส เอวมฺปิ โหตุ สมฺมาติ วตฺวา ตสฺส ปาทโต สงฺขลิกํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปาเท กตฺวา พนฺธนาคารํ ปวิสิตฺวา อิตรํ มุญฺจาเปสิ. โสปิ อสปฺปุริโส พนฺธนา มุตฺโต น ปุน ตํ ฐาน มคมาสิ, อโห อกตญฺญุโน ปกตึ ญาตุํ ภาริยํ. ยถาห.

๒. วาริปูเร ยถา โสพฺเภ, เนวนฺโต วิสมํ สมํ;

ปญฺญายเตวํสาธุสฺส, ภาวํ มนสิ สมฺภวํ.

๓. ภาสนฺติ มุขโต เอกํ, จินฺเตนฺติ มนสา ปรํ;

กาเยเนกํ กโรนฺเตวํ, ปกตายมสาธุนํ.

๔. เตสํ โย ภาวมญฺญาสิ, โสว ปณฺฑิตชาติโก;

พหุสฺสุโตปิ โสเยว, ปรจิตฺตวิทูปิ โส.

อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. เอตฺตกํ กาลํ ชิฆจฺฉาปีฬิเตน เตน อาหารตฺตาย ปโร น ยาจิตปุพฺโพ, อนุจฺฉิฏฺฐาหารํ ลภนทิวสโต อลภนทิวสาเยว พหุตรา โหนฺติ, อถ ทฺวาทสสํวจฺฉราติกฺกเม รญฺโญ ปุตฺโต นิพฺพตฺติ. ตทา ราชา อตฺตโน วิชิเต สพฺพพนฺธนาคารานิ วิวราเปสิ. อนฺตมโส มิคปกฺขิโนปิ พนฺธนา มุญฺจาเปสิ. ทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว พนฺธนาคาเร มนุสฺสา อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ปเนโกว เตหิ สทฺธึ อคนฺตฺวา โอหียิ. อารกฺขเกหิ ตฺวํ โภ กสฺมา น คจฺฉสีติ วุตฺเต อหํ โภ ปญฺญาตภาเวน อิทานิ น คมิสฺสามิ. อตีว ปริหีนคตฺโตสฺมิ. อนฺธกาเร คมิสฺสามีติ วตฺวา อนฺธกาเร อาคเต นิกฺขมฺม อนฺโตนคเร วิสฺสาสิกานํ อภาเวน กุโต อาหารํ ลภิสฺสามีติ จินฺเตนฺโต นิกฺขมฺม รตฺตนฺธกาเร อามกสุสาน มคมาสิ. เอตฺถาหารํ ลภิสฺสามีติ. ตตฺถ โส อธุนา นิกฺขิตฺตมตมนุสฺสํ ทิสฺวา มนุสฺสฏฺฐินา มํสํ ฉินฺทิตฺวา สีสกปาเล ปกฺขิปิตฺวา ตีหิ มนุสฺสสีเสหิ กตอุทฺธเน ฐเปตฺวา จิตกโต โอมุกฺกอลาเตหิ อคฺคึ กตฺวา สุสานํ นิพฺพาปนตฺถายา ภตอุทเกน มนุสฺสฏฺฐินา อาโลเลนฺโต มํสํ ปจิตฺวา โอตาเรตฺวา สาขาภงฺเคน หิริโกปีณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นิวตฺถปิโลกิกํ วาตาวรณํ กตฺวานิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ ปิปฺปลีรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตสฺส ตํ กิริยํ ทิสฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว นนฺติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห. โภ ตฺวํ ฆนตรติมิรากุเล มหารตฺติยํ ตตฺถ ตตฺถ วิกิณฺณนรฏฺฐิสมากิณฺเณ โสณสิคาลาทิกุณปาทกากุเล มนุสฺสมํสภกฺขยกฺขรกฺขสากุเล ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลนฺตาเนกจิตกภยานเก สุสาเน มนุสฺสมํสํ ปจิตฺวา กึกโรสีติ ปุจฺฉนฺตี อาห.

๕. รตฺตนฺธกาเร กุณปาทเกหิ,

สมากุเล สีวถิกาย มชฺเฌ;

มนุสฺสมํสํ ปจสี ธ สีเส,

วเทหิ กึ เตน ปโยชนํ เตติ.

อถ โส อาห.

๖. น ยาคเหตุ น จ ทานเหตุ,

สุสานมชฺฌมฺหิ ปจามิ มํสํ;

ขุทาสมํ นตฺถิ นรสฺส อญฺญํ,

ขุทาวินาสาย ปจามิมมฺโภติ.

ตโต เทวตา ตํ ตถา โหตุ, อิมินา ปิโลติเกน วาตาวรณํ กโรสิ. กิมตฺถเมตนฺติ ปุจฺฉนฺตี.

๗. นิวตฺถสาโข หิริสํวราย,

ปิโลติกํ ตตฺถ ปสารยนฺโต;

กโรสิ วาตาวรณญฺจ สมฺม,

กิมตฺถเมตํ วท ปุจฺฉิโต เมติ.

โส ตสฺสา จิกฺขนฺโต อาห.

๘. สุภา สุภามิสฺสิตสีตวาโต,

สยํ อจิตฺโตว อจิตฺตภาวา;

เทหํ ผุสิตฺวาน อสาธุกสฺส,

อกตญฺญุโน มิตฺตปธํสกสฺส.

๙. สมาวหนฺโต ยทิ เม สรีเร,

ผุสาติ [ผุสาติสาสงฺคติมชฺชทานิ อิติกตฺตจิ] ตํ วายุ มมา วิสิตฺวา;

ทุกฺขํ ททาตีติ วิสํว ตํ โภ,

ปริวชฺชิตุํ พทฺธมิมํ กุเจลนฺติ.

เทวตา อาห.

๑๐. กิ มกาสิ โภ โส กตนาสโก เต,

ธนญฺจ ธญฺญํ ตว นาสยี จ;

มาตา ปิตา พนฺธโว เขตฺต วตฺถู,

วินาสิตา เตน วเทหิ กึ เตติ.

ตโต โส อาห.

๑๑. ยํ ราชโต โหติ ภยํ มหนฺตํ,

สพฺพสฺส หรณาทิวธาทิกญฺจ;

อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ,

อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย.

๑๒. ยมตฺถิ โจราริภยญฺหิ โลเก,

อโถ ทเกนาปิ จ ปาวเกน;

อกตญฺญุนา ตํ สกลมฺปิ โหติ,

อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย.

๑๓. ปาณาติปาตมฺปิ อทินฺนทานํ,

ปรสฺส ทารูปคมํ มุสา จ;

มชฺชสฺส ปานํ กลหญฺจ เปสุนํ,

สมฺผํ คิรํ ธุตฺตชเนหิ [อกฺขธุตฺตาทิโยคํ อิติกตฺถจิ] โยคํ.

๑๔. สพฺพํ อนตฺถํ อสิวํ อนิฏฺฐํ,

อปายิกํ [อปายิกํ อิติกตฺถจิ] ทุกฺขมนนฺต มญฺญํ;

อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ;

อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโยติ.

วตฺวา อตฺตนา อสปฺปุริสสํสคฺเคนานุภูตํ สพฺพํ ทุกฺขํ กเถสิ, ตโต เทวตา อหมฺปิ โภ สตฺถุโน มงฺคลสุตฺตเทสนาทิวเส อิมสฺมึเยว รุกฺเข นิสินฺโน.

อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา;

ปูชา จ ปูชนียฺยานํ, เอตํ มงฺคล มุตฺตมนฺติ.

คาถาย พาลสฺส โทเส อสฺโสสึติ วตฺวา ตสฺส ปสนฺโน ตํ อตฺตโน วิมานํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ทิพฺพนฺนปานํ ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน ตสฺมึ นคเร รชฺเช อภิสิญฺจาเปสิ. โส ตตฺถ รชฺชํ กโรนฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ.

๑๕. เอวํ อสาธุชนสงฺคมสนฺนิวาสํ,

สญฺจชฺช สาธุสุจิสชฺชนสงฺคเมน;

ทานาทิ เนกกุสลํ ปริปูรยนฺตา,

สคฺคา ปวคฺควิภวํ อภิสมฺภุนาถาติ.

โจรสหายสฺส วตฺถุํ สตฺตมํ.